Sarga 62
शुनश्शेफरक्षा–विश्वामित्रशापः (Sunassepha’s Rescue and Visvamitra’s Curse)
बालकाण्ड
ଏହି ସର୍ଗରେ ପୁଷ୍କର-ତୀର୍ଥର ପବିତ୍ର ଯଜ୍ଞଭୂମିରେ ରାଜା ଅମ୍ବରୀଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞ-ସଙ୍କଟର ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି। ଶୁନଶ୍ଶେଫକୁ ସହ ନେଇ ରାଜା ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ଥମ୍ବନ୍ତି। ଦୁଃଖାକୁଳ ବାଳକ ସେଠାରେ ନିଜ ମାତୁଳ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନଙ୍କ ସହ ତପସ୍ୟାରତ ଦେଖି ଧର୍ମବାକ୍ୟରେ ଶରଣ ମାଗେ—ଋଷି ସର୍ବଜନର ରକ୍ଷକ, ଯଜ୍ଞ ଅଧର୍ମରେ ସମାପ୍ତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ନିଜ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ଅଗ୍ନିତୃପ୍ତି ଓ ଯଜ୍ଞରକ୍ଷା ପାଇଁ ତୁମେ ନିଜେ ବଳିସ୍ଥାନରେ ପ୍ରତିସ୍ଥାପିତ ହେଅ। ପୁତ୍ରମାନେ ସ୍ୱାର୍ଥବଶ ଏହାକୁ ଘୋର ଓ ଅନୀତିମୟ ବୋଲି ଅସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି। ତେଣୁ କ୍ରୋଧିତ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସେମାନଙ୍କୁ ଶାପ ଦିଅନ୍ତି—ହଜାର ବର୍ଷ ଶ୍ୱମାଂସଭୋଜୀ ହୋଇ ପତିତ କୁଳମାନଙ୍କ ପରି ଜୀବନ ଯାପନ କରିବ। ପରେ ସେ ଶୁନଶ୍ଶେଫକୁ ଦୁଇଟି ଦିବ୍ୟ ଗାଥା/ମନ୍ତ୍ର ଶିଖାନ୍ତି—ପ୍ରଥମେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ, ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଉପେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରି ସ୍ତୁତି କରିବା ପାଇଁ। ଶୁନଶ୍ଶେଫ ଯଜ୍ଞଶାଳାକୁ ଫେରି ବୈଷ୍ଣବ ଯୂପରେ ପବିତ୍ର ରଜ୍ଜୁଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧାଯାଏ ଏବଂ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ ହୁଏ। ତାଙ୍କ ସ୍ତୋତ୍ରରେ ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଦାନ କରନ୍ତି; ଅମ୍ବରୀଷ ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ କରି ବହୁଗୁଣ ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ଶେଷରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ପୁଷ୍କରରେ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା ପୁନରାରମ୍ଭ କରି, ଯଜ୍ଞଧାରାର ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନତା, ଶରଣାଗତ-ରକ୍ଷାଧର୍ମ ଓ ତପସ୍ୱୀ କ୍ରୋଧର ଭୟଙ୍କର ସୀମାକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି।
Shlokas
Verse 1
शुनश्शेफं नरश्रेष्ठ गृहीत्वा तु महायशा:।व्यश्राम्यत् पुष्करे राजा मध्याह्ने रघुनन्दन।।।।
ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ମହାୟଶସ୍ବୀ ରାଜା ଶୁନଶ୍ଶେଫଙ୍କୁ ସହ ନେଇ ମଧ୍ୟାହ୍ନେ ପୁଷ୍କରରେ ବିଶ୍ରାମ କଲେ।
Verse 2
तस्य विश्रममाणस्य शुनश्शेफो महायशा:।पुष्करक्षेत्रमागम्य विश्वामित्रं ददर्श ह।।।।तप्यन्तमृषिभिस्सार्धं मातुलं परमातुर:।
ସେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିବାବେଳେ, ମହାଯଶସ୍ବୀ ଶୁନଶ୍ଶେଫ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆତୁର ହୋଇ ପୁଷ୍କରକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆସି, ଋଷିମାନଙ୍କ ସହ ତପସ୍ୟାରତ ନିଜ ମାତୁଳ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲା।
Verse 3
विवर्णवदनो दीनस्तृष्णया च श्रमेण च।।।।पपाताङ्के मुनेराशु वाक्यं चेदमुवाच ह।
ମୁହଁର ରଙ୍ଗ ମଲିନ ହୋଇ, ତୃଷ୍ଣା ଓ ଶ୍ରମରେ ଦୀନ ହୋଇଥିବା ସେ ଶୀଘ୍ର ମୁନିଙ୍କ ଅଙ୍କରେ ପଡ଼ିଗଲା ଏବଂ ଏହି କଥା କହିଲା।
Verse 4
न मेऽस्ति माता न पिता ज्ञातयो बान्धवा: कुत:।।।।त्रातुमर्हसि मां सौम्य धर्मेण मुनिपुङ्गव।
ମୋର ମା ନାହିଁ, ବାପା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ତେବେ ଜ୍ଞାତି-ବାନ୍ଧବ କେଉଁଠୁ? ହେ ସୌମ୍ୟ, ହେ ମୁନିପୁଙ୍ଗବ, ଧର୍ମାନୁସାରେ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଆପଣ ଯୋଗ୍ୟ।
Verse 5
त्राता त्वं हि मुनिश्रेष्ठ सर्वेषां त्वं हि भावन:।।।।राजा च कृतकार्यस्स्यादहं दीर्घायुरव्यय:।स्वर्गलोकमुपाश्नीयां तपस्तप्त्वाह्यनुत्तमम्।।।।
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ନିଶ୍ଚୟ ରକ୍ଷକ; ସମସ୍ତଙ୍କ ମଙ୍ଗଳର ପୋଷକ ମଧ୍ୟ ଆପଣ। ରାଜାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହେଉ; ମୋତେ ଦୀର୍ଘ ଓ ଅବ୍ୟୟ ଆୟୁ ମିଳୁ; ଏବଂ ଅନୁତ୍ତମ ତପ କରି ମୁଁ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ଉପଭୋଗ କରୁ।
Verse 6
त्राता त्वं हि मुनिश्रेष्ठ सर्वेषां त्वं हि भावन:।।1.62.5।।राजा च कृतकार्यस्स्यादहं दीर्घायुरव्यय:।स्वर्गलोकमुपाश्नीयां तपस्तप्त्वाह्यनुत्तमम्।।1.62.6।।
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ନିଶ୍ଚୟ ରକ୍ଷକ; ସମସ୍ତଙ୍କ ମଙ୍ଗଳର ପୋଷକ ମଧ୍ୟ ଆପଣ। ରାଜାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହେଉ; ମୋତେ ଦୀର୍ଘ ଓ ଅବ୍ୟୟ ଆୟୁ ମିଳୁ; ଏବଂ ଅନୁତ୍ତମ ତପ କରି ମୁଁ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ଉପଭୋଗ କରୁ।
Verse 7
त्वं मे नाथो ह्यनाथस्य भव भव्येन चेतसा।पितेव पुत्रं धर्मात्मं स्त्रातुमर्हसि किल्बिषात्।।।।
ମୁଁ ଅନାଥ; ତେଣୁ ଆପଣ ମୋର ନାଥ ହୁଅନ୍ତୁ। ମଙ୍ଗଳମୟ, କରୁଣାଭରା ଚିତ୍ତରେ ମୋର ପ୍ରଭୁ ହୁଅନ୍ତୁ। ହେ ଧର୍ମାତ୍ମା, ପିତା ଯେପରି ପୁତ୍ରକୁ ରକ୍ଷା କରେ, ସେପରି ପାପ ଓ ବିପଦରୁ ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କରିବାକୁ ଆପଣ ଯୋଗ୍ୟ।
Verse 8
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रो महातपा:।सान्त्वयित्वा बहुविधं पुत्रानिदमुवाच ह।।।।
ତାହାର କଥା ଶୁଣି ମହାତପସ୍ବୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାକୁ ନାନା ପ୍ରକାରେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, ପରେ ନିଜ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
Verse 9
यत्कृते पितर: पुत्रान् जनयन्ति शुभार्थिन:।परलोकहितार्थाय तस्य कालोऽयमागत:।।1.62.9।।
ଶୁଭକାମୀ ପିତାମାତା ଯେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦିଅନ୍ତି—ପରଲୋକହିତ ପାଇଁ—ସେହି କାର୍ଯ୍ୟର ସମୟ ଏବେ ଆସିପହଞ୍ଚିଛି।
Verse 10
अयं मुनिसुतो बालो मत्तश्शरणमिच्छति।अस्य जीवितमात्रेण प्रियं कुरुत पुत्रका:।।।।
ଏହି ମୁନିପୁତ୍ର ବାଳକ ମୋ ପାଖେ ଶରଣ ଚାହୁଁଛି; ହେ ପୁତ୍ରମାନେ, କେବଳ ନିଜ ପ୍ରାଣ ଅର୍ପଣ କରି ତାହାର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି ତାକୁ ପ୍ରିୟ କର।
Verse 11
सर्वे सुकृतकर्माणस्सर्वे धर्मपरायणा: ।पशुभूता नरेन्द्रस्य तृप्तिमग्ने: प्रयच्छत ।।।।
ତୁମେ ସମସ୍ତେ ପୁଣ୍ୟକର୍ମୀ ଓ ଧର୍ମପରାୟଣ; ନରେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ ପଶୁରୂପେ ସମର୍ପିତ ହୋଇ ଅଗ୍ନିଦେବଙ୍କୁ ତୃପ୍ତି ଦିଅ।
Verse 12
नाथवांश्च शुनश्शेफो यज्ञश्चाविघ्नितो भवेत्।देवतास्तर्पिताश्चस्युर्मम चापि कृतं वच:।।।।
ତେବେ ଶୁନଶ୍ଶେଫଙ୍କୁ ନାଥ ମିଳିବ; ଯଜ୍ଞ ନିର୍ବିଘ୍ନରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହେବ; ଦେବତାମାନେ ତର୍ପିତ ହେବେ—ଏବଂ ମୋର ବଚନ ମଧ୍ୟ ସାର୍ଥକ ହେବ।
Verse 13
मुनेस्तु वचनं श्रुत्वा मधुच्छन्दादय स्सुता:।साभिमानं नरश्रेष्ठ सलीलमिदमब्रुवन्।।।।
ମୁନିଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ମଧୁଚ୍ଛନ୍ଦ ଆଦି ପୁତ୍ରମାନେ, ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅଭିମାନ ସହ ଏବଂ ସହଜ ଢଙ୍ଗରେ ଏହି କଥା କହିଲେ।
Verse 14
कथमात्मसुतान् हित्वा त्रायसेऽन्यसुतं विभो।अकार्यमिव पश्याम श्श्वमांस इव भोजने।।।।
ହେ ବିଭୋ! ନିଜ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟର ପୁତ୍ରକୁ ତୁମେ କିପରି ରକ୍ଷା କରୁଛ? ଆମକୁ ଏହା ଅକାର୍ଯ୍ୟ ପରି ଲାଗୁଛି—ଭୋଜନରେ ଶ୍ୱମାଂସ ଭକ୍ଷଣ କରିବା ପରି।
Verse 15
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा पुत्राणां मुनिपुङ्गव:।क्रोधसंरक्तनयनो व्याहर्तुमुपचक्रमे।।।।
ପୁତ୍ରମାନଙ୍କର ସେହି କଥା ଶୁଣି ମୁନିପୁଙ୍ଗବ—କ୍ରୋଧରେ ରକ୍ତିମ ନୟନ ହୋଇ—ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Verse 16
निस्साध्वसमिदं प्रोक्तं धर्मादपि विगर्हितम्।अतिक्रम्य तु मद्वाक्यं दारुणं रोमहर्षणम्।।।।
ଏହା ନିର୍ଲଜ୍ଜଭାବେ କୁହାଯାଇଛି ଏବଂ ଧର୍ମର ମାନଦଣ୍ଡରେ ମଧ୍ୟ ନିନ୍ଦନୀୟ। ମୋ ଆଜ୍ଞାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ତୁମେ ଦାରୁଣ ଓ ରୋମହର୍ଷକ ବଚନ କହିଛ।
Verse 17
श्वमांसभोजिनस्सर्वे वासिष्ठा इव जातिषु।पूर्णं वर्षसहस्रं तु पृथिव्यामनुवत्स्यथ।।।।
ତୁମେ ସମସ୍ତେ ପୃଥିବୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବସିବ; କୁକୁରମାଂସ ଭୋଜନକାରୀ ହୋଇ—ସେହି ଜାତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାସିଷ୍ଠମାନଙ୍କ ପରି ଗଣ୍ୟ ହେବ।
Verse 18
कृत्वा शापसमायुक्तान् पुत्रान् मुनिवरस्तथा।शुनश्शेफमुवाचार्तं कृत्वा रक्षां निरामयम्।।।।
ଏପରି ନିଜ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଶାପବନ୍ଧନରେ ବାନ୍ଧି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୁଃଖାର୍ତ୍ତ ଶୁନଶ୍ଶେଫକୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି ତାକୁ ରକ୍ଷା ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣାମୁକ୍ତି ଦାନ କଲେ।
Verse 19
पवित्रपाशैरासक्तो रक्तमाल्यानुलेपन:।वैष्णवं यूपमासाद्य वाग्भिरग्निमुदाहर ।।।।
ପବିତ୍ର ପାଶରେ ବନ୍ଧା ହୋଇ, ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ମାଳା ଓ ଅନୁଲେପନରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ, ବୈଷ୍ଣବ ଯୂପ ପାଖକୁ ଯା; ସେଠାରେ ଏହି ସ୍ତୁତିବାଣୀଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିଦେବଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କର।
Verse 20
इमे तु गाथे द्वे दिव्ये गायेथा मुनिपुत्रक।अम्बरीषस्य यज्ञेऽस्मिंस्तत स्सिद्धिमवाप्स्यसि।।।।
ହେ ମୁନିପୁତ୍ର! ଅମ୍ବରୀଷଙ୍କ ଏହି ଯଜ୍ଞରେ ଏହି ଦୁଇ ଦିବ୍ୟ ଗାଥା ଗାଅ; ତେବେ ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ସିଦ୍ଧି ପାଇବ।
Verse 21
शुनश्शेफो गृहीत्वा ते द्वे गाथे सुसमाहित:।त्वरया राजसिंहं तमम्बरीषमुवाच ह।।।।
ଶୁନଶ୍ଶେଫ ସେଇ ଦୁଇ ଗାଥାକୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଧରି, ମନକୁ ସୁସମାହିତ କରି, ତ୍ୱରାରେ ରାଜସିଂହ ଅମ୍ବରୀଷଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ କହିଲା।
Verse 22
राजसिंह महासत्त्व शीघ्रं गच्छावहे सद:।निर्वर्तयस्व राजेन्द्र दीक्षां च समुपाविश।।।।
ହେ ରାଜସିଂହ, ହେ ମହାସତ୍ତ୍ୱ! ଚାଲ, ଆମେ ଶୀଘ୍ର ସଦସ୍କୁ ଯାଉ। ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ଦୀକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରି ଯଜ୍ଞକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିର୍ବିଘ୍ନେ ସମାପ୍ତ କର।
Verse 23
तद्वाक्यमृषिपुत्रस्य श्रुत्वा हर्षसमुत्सुक: ।जगाम नृपति श्शीघ्रं यज्ञवाटमतन्द्रित:।।।।
ମୁନିପୁତ୍ରର ସେଇ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ହର୍ଷରେ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ ନୃପତି ବିଳମ୍ବ ନ କରି ଶୀଘ୍ର ଯଜ୍ଞବାଟକୁ ଗଲେ।
Verse 24
सदस्यानुमते राजा पवित्रकृतलक्षणम्।पशुं रक्ताम्बरं कृत्वा यूपे तं समबन्धयत्।।।।
ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ରାଜା ପବିତ୍ର କୁଶଚିହ୍ନରେ ତାକୁ ଲକ୍ଷିତ କରି, ଲାଲ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧାଇ, ଯଜ୍ଞାର୍ପିତ ପଶୁରୂପେ ଯୂପରେ ତାକୁ ବାନ୍ଧିଲେ।
Verse 25
सबद्धो वाग्भिरग्य्राभिरभितुष्टाव वै सुरौ।इन्द्रमिन्द्रानुजं चैव यथावन्मुनिपुत्रक:।।।।
ବଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁନିପୁତ୍ର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାଣୀଦ୍ୱାରା ଯଥାବତ୍ ଦେବଦ୍ୱୟ—ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଇନ୍ଦ୍ରାନୁଜ ଉପେନ୍ଦ୍ର (ବାମନ)—ଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରି ସ୍ତୁତି କଲା।
Verse 26
तत: प्रीत स्सहस्राक्षो रहस्यस्तुतितर्पित:।दीर्घमायुस्तदा प्रादाच्छुनश्शेफाय राघव ।।।।
ତାପରେ ରହସ୍ୟ-ସ୍ତୁତିରେ ତୃପ୍ତ ହୋଇ ସହସ୍ରାକ୍ଷ ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରୀତ ହେଲେ; ହେ ରାଘବ, ସେତେବେଳେ ଶୁନଶ୍ଶେଫକୁ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ ଦାନ କଲେ।
Verse 27
स च राजा नरश्रेष्ठ यज्ञस्य च समाप्तवान्।फलं बहुगुणं राम सहस्राक्षप्रसादजम्।।।।
ଏବଂ ସେ ରାଜା, ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ—ହେ ରାମ—ଯଜ୍ଞକୁ ସମାପ୍ତ କଲେ ଓ ସହସ୍ରାକ୍ଷ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରସାଦଜନିତ ବହୁଗୁଣ ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।
Verse 28
विश्वामित्रो ऽपि धर्मात्मा भूयस्तेपे महातपा:।पुष्करेषु नरश्रेष्ठ दशवर्षशतानि च।।।।
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମଧ୍ୟ ଧର୍ମାତ୍ମା ଓ ମହାତପସ୍ବୀ ହୋଇ, ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୁଷ୍କରରେ ପୁନର୍ବାର ଦଶ ଶତ ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା କଲେ।
Frequently Asked Questions
The chapter presents a dharma-sankat around sacrificial substitution: Viśvāmitra urges his sons to become the yajña’s victims to protect Śunaśśepha and preserve Ambarīṣa’s rite, raising tensions between filial duty, self-preservation, and ritual obligation.
The sarga contrasts compassionate guardianship with prideful refusal, showing how dharma is negotiated through speech, protection, and responsibility; it also underscores that mantra and right praise can transform a seemingly fatal ritual situation into life and auspicious completion.
Puṣkara-kṣetra is foregrounded as a sacred ritual landscape where kings pause, sages perform tapas, and yajñas are stabilized; the Vaiṣṇava yūpa, sadas, and yajñavāṭa function as key cultural markers of Vedic sacrificial practice.