Sarga 20

Verse 1

तच्छ्रुत्वा राजशार्दूलो विश्वामित्रस्य भाषितम्।मुहूर्तमिव निस्संज्ञस्संज्ञावानिदमब्रवीत्।।।।

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି, ରାଜଶାର୍ଦୂଳ—ରାଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ ସମ—କ୍ଷଣମାତ୍ର ନିଷ୍ସଞ୍ଜ୍ଞ ହେଲେ; ପରେ ସଞ୍ଜ୍ଞା ପାଇ ଏହିପରି କହିଲେ।

Verse 2

ऊनषोडशवर्षो मे रामो राजीवलोचन:।न युद्धयोग्यतामस्य पश्यामि सह राक्षसै:।।।।

ମୋର ପଦ୍ମନୟନ ରାମ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଷୋଳ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟ ପୂରଣ କରିନାହାନ୍ତି; ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ସେ ଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି ମୁଁ ଦେଖୁନାହିଁ।

Verse 3

इयमक्षौहिणी पूर्णा यस्याहं पतिरीश्वर:।अनया संवृतो गत्वा योद्धाऽहं तैर्निशाचरै:।।।।

ଏହି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନା ମୋର; ମୁଁ ଏହାର ସ୍ୱାମୀ ଓ ଅଧିପତି। ଏହାଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ ଆଗେଇ ଯାଇ, ମୁଁ ନିଜେ ସେଇ ନିଶାଚରମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି।

Verse 4

इमे शूराश्च विक्रान्ता भृत्या मेऽस्त्रविशारदा:।योग्या रक्षोगणैर्योद्धुं न रामं नेतुमर्हसि।।।।

ମୋର ଏହି ଭୃତ୍ୟମାନେ ଶୂର ଓ ପରାକ୍ରମୀ, ଅସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ; ରାକ୍ଷସଗଣ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ। ତେଣୁ ରାମଙ୍କୁ ନେଇଯିବା ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଯଥୋଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 5

अहमेव धनुष्पाणिर्गोप्ता समरमूर्धनि।यावत्प्राणान्धरिष्यामि तावद्योत्स्ये निशाचरै:।।।।

ମୁଁ ନିଜେ ଧନୁଷ ହାତେ ଧରି ସମରମୁଖରେ ରକ୍ଷକ ହେବି; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାଣ ଧାରଣ କରିବି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଶାଚରମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି।

Verse 6

निर्विघ्ना व्रतचर्या सा भविष्यति सुरक्षिता।अहं तत्रागमिष्यामि न रामं नेतुमर्हसि।।।।

ସେହି ବ୍ରତଚର୍ୟା ସୁରକ୍ଷିତ ଥାଇ ନିର୍ବିଘ୍ନରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହେବ; ମୁଁ ସେଠାକୁ ନିଜେ ଆସିବି—ଏହେତୁ ତୁମେ ରାମଙ୍କୁ ନେଇଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 7

बालो ह्यकृतविद्यश्च न च वेत्ति बलाबलम्।न चास्त्रबलसंयुक्तो न च युद्धविशारद:।।।।न चासौ रक्षसां योग्य: कूटयुद्धा हि ते ध्रुवम् ।

ସେ ତ ଏକ ଶିଶୁ, ଯୁଦ୍ଧବିଦ୍ୟାରେ ଅପ୍ରଶିକ୍ଷିତ; ବଳ ଓ ଅବଳ ଚିହ୍ନିପାରେ ନାହିଁ। ଅସ୍ତ୍ରବଳରେ ସଂଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ, ଯୁଦ୍ଧରେ ପାରଙ୍ଗତ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, କାରଣ ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ କୁଟଯୁଦ୍ଧରେ ଚତୁର।

Verse 8

विप्रयुक्तो हि रामेण मुहूर्तमपि नोत्सहे।।।।जीवितुं मुनिशार्दूल न रामं नेतुमर्हसि।

ରାମଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ। ହେ ମୁନିଶାର୍ଦୂଳ, ତୁମେ ରାମଙ୍କୁ ନେଇଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 9

यदि वा राघवं ब्रह्मन्नेतुमिच्छसि सुव्रत।।।।चतुरङ्गसमायुक्तं मया च सहितं नय।

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସୁବ୍ରତ ମୁନି! ଯଦି ତୁମେ ରାଘବଙ୍କୁ ନେଇଯିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କର, ତେବେ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ମୋର ଚତୁରଙ୍ଗ ସେନା ସହିତ ନେଇଯାଅ।

Verse 10

षष्टिर्वर्षसहस्राणि जातस्य मम कौशिक।।।।दु:खेनोत्पादितश्चायं न रामं नेतुमर्हसि।

ହେ କୌଶିକ! ମୋର ଜନ୍ମରୁ ଷଷ୍ଟି ହଜାର ବର୍ଷ ହୋଇଗଲା; ଏହି ରାମକୁ ମୁଁ ଦୁଃଖ ସହି ସହି ମାତ୍ର ପାଇଛି—ଏହେତୁ ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ନେଇଯିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 11

चतुर्णामात्मजानां हि प्रीति:परमिका मम।।।।ज्येष्ठं धर्मप्रधानं च न रामं नेतुमर्हसि।

ମୋର ଚାରି ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାମ ପ୍ରତି ମୋର ପ୍ରୀତି ସର୍ବାଧିକ; ସେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଓ ଧର୍ମରେ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ, ତେଣୁ ରାମଙ୍କୁ ନେଇଯିବା ଆପଣଙ୍କୁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 12

किंवीर्या राक्षसास्ते च कस्य पुत्राश्च ते च के।।।।कथं प्रमाणा: के चैतान्रक्षन्ति मुनिपुङ्गव।

ହେ ମୁନିପୁଙ୍ଗବ, ସେଇ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ବଳ କେତେ? ସେମାନେ କାହାର ପୁତ୍ର, ସେମାନେ କିଏ? ସେମାନଙ୍କ ଦେହପ୍ରମାଣ କେମିତି, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ କିଏ ରକ୍ଷା କରେ?

Verse 13

कथं च प्रतिकर्तव्यं तेषां रामेण रक्षसाम्।।।।मामकैर्वा बलैर्ब्रह्मन्मया वा कूटयोधिनाम्।3

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେଇ କୂଟଯୋଧୀ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରତିକାର କିପରି କରାଯିବ—ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ମୋର ସେନାବଳ ଦ୍ୱାରା, କିମ୍ବା ମୁଁ ନିଜେ?

Verse 14

सर्वं मे शंस भगवन्कथं तेषां मया रणे।।।।स्थातव्यं दुष्टभावानां वीर्योत्सिक्ता हि राक्षसा:।4तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रोऽभ्यभाषत।।।।

ହେ ଭଗବନ୍, ସବୁ କଥା ମୋତେ କହନ୍ତୁ—ଯୁଦ୍ଧରେ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କିପରି ଦଢ଼ି ରହିବି? କାରଣ ସେଇ ରାକ୍ଷସମାନେ ଦୁଷ୍ଟସ୍ୱଭାବୀ ଓ ନିଜ ବଳରେ ଗର୍ବୋନ୍ମତ୍ତ। ଦଶରଥଙ୍କ ଏହି ବଚନ ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଉତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 15

सर्वं मे शंस भगवन्कथं तेषां मया रणे।।1.20.14।।स्थातव्यं दुष्टभावानां वीर्योत्सिक्ता हि राक्षसा:।4तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रोऽभ्यभाषत।।1.20.15।।

ହେ ଭଗବନ୍, ସବୁ କଥା ମୋତେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ—ଯୁଦ୍ଧରେ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ କିପରି ସମ୍ମୁଖୀନ କରିବି? ସେଇ ରାକ୍ଷସମାନେ ଦୁଷ୍ଟସ୍ୱଭାବୀ ଓ ନିଜ ଶକ୍ତିର ଗର୍ବରେ ଫୁଲିଉଠିଛନ୍ତି। ଦଶରଥଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 16

पौलस्त्यवंशप्रभवो रावणो नाम राक्षस:।स ब्रह्मणा दत्तवरस्त्रैलोक्यं बाधते भृशम्।।1.20.16।।महाबलो महावीर्यो राक्षसैर्बहुभिर्वृत:।

ପୁଲସ୍ତ୍ୟବଂଶରେ ଜନ୍ମିତ ‘ରାବଣ’ ନାମକ ରାକ୍ଷସ ଅଛି। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦତ୍ତ ବରଦାନରେ ବଳବାନ ହୋଇ ସେ ତ୍ରିଲୋକକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭାବେ ପୀଡ଼ା ଦେଉଛି; ମହାବଳୀ, ମହାବୀର୍ଯ୍ୟବାନ, ଅନେକ ରାକ୍ଷସରେ ଘେରାଯାଇଛି।

Verse 17

श्रूयते हि महावीर्यो रावणो राक्षसाधिप:।।।।साक्षाद्वैश्रवणभ्राता पुत्रो विश्रवसो मुने:।

ଶୁଣାଯାଏ ଯେ ମହାବୀର୍ଯ୍ୟବାନ ରାବଣ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ଅଧିପତି। ସେ ସାକ୍ଷାତ୍ ବୈଶ୍ରବଣ (କୁବେର)ଙ୍କ ଭାଇ ଏବଂ ମୁନି ବିଶ୍ରବସଙ୍କ ପୁତ୍ର।

Verse 18

यदा स्वयं न यज्ञस्य विघ्नकर्ता महाबल:।।।।तेन सञ्चोदितौ द्वौ तु राक्षसौ वै महाबलौ।मारीचश्च सुबाहुश्च यज्ञविघ्नं करिष्यत:।।।।

ଯେତେବେଳେ ସେ ମହାବଳୀ ସ୍ୱୟଂ ଯଜ୍ଞର ବିଘ୍ନକର୍ତ୍ତା ହୁଏ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ସେ ପ୍ରେରଣା ଦେଇ ଦୁଇ ମହାବଳ ରାକ୍ଷସ—ମାରୀଚ ଓ ସୁବାହୁ—କୁ ଯଜ୍ଞରେ ବିଘ୍ନ କରିବାକୁ ଲଗାଏ।

Verse 19

यदा स्वयं न यज्ञस्य विघ्नकर्ता महाबल:।।1.20.18।।तेन सञ्चोदितौ द्वौ तु राक्षसौ वै महाबलौ।मारीचश्च सुबाहुश्च यज्ञविघ्नं करिष्यत:।।1.20.19।।

ଯେତେବେଳେ ସେ ମହାବଳୀ ସ୍ୱୟଂ ଯଜ୍ଞକୁ ବିଘ୍ନିତ କରେ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ସେ ପ୍ରେରଣା ଦେଇ ଦୁଇ ମହାବଳ ରାକ୍ଷସ—ମାରୀଚ ଓ ସୁବାହୁ—କୁ ଯଜ୍ଞରେ ବିଘ୍ନ କରିବାକୁ ନିୟୋଜିତ କରେ।

Verse 20

इत्युक्तो मुनिना तेन राजोवाच मुनिं तदा।न हि शक्तोऽस्मि सङ्ग्रामे स्थातुं तस्य दुरात्मन:।।।।

ସେ ମୁନି ଏପରି କହିଲେ ପରେ ରାଜା ମୁନିଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: “ଯୁଦ୍ଧରେ ସେ ଦୁରାତ୍ମାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖେ ଦଢ଼ ହୋଇ ରହିବାକୁ ମୁଁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ।”

Verse 21

स त्वं प्रसादं धर्मज्ञ कुरुष्व मम पुत्रके।मम चैवाल्पभाग्यस्य दैवतं हि भवान्गुरु:।।।।

ଏହେତୁ, ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ମୋ ଛୋଟ ପୁଅ ପ୍ରତି ପ୍ରସାଦ କରନ୍ତୁ; ଅଲ୍ପଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ମୋ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ। ଭବାନ୍‌ ମୋର ଗୁରୁ—ସତ୍ୟରେ ମୋର ଦେବତା ଓ ଆଶ୍ରୟ।

Verse 22

देवदानवगन्धर्वा यक्षा:पतगपन्नगा:।न शक्ता रावणं सोढुं किं पुनर्मानवा युधि।।।।

ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ପକ୍ଷୀ ଓ ନାଗମାନେ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ରାବଣକୁ ସହି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ—ତେବେ ମାନବମାନେ କିପରି ପାରିବେ?

Verse 23

स हि वीर्यवतां वीर्यमादत्ते युधि राक्षस:।तेन चाहं न शक्तोऽस्मि संयोद्धुं तस्य वा बलै:।।।।सबलो वा मुनिश्रेष्ठ सहितो वा ममात्मजै:।

ସେଇ ରାକ୍ଷସ ଯୁଦ୍ଧରେ ବୀରମାନଙ୍କର ବୀର୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ହରଣ କରେ। ତେଣୁ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ତାଙ୍କ ସହ କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ସେନା ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ—ମୁଁ ସେନାସହିତ ଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କିମ୍ବା ମୋ ପୁଅମାନଙ୍କ ସହ ଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ।

Verse 24

कथमप्यमरप्रख्यं सङ्ग्रामाणामकोविदम्।बालं मे तनयं ब्रह्मन् नैव दास्यामि पुत्रकम्।।।।

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋ ପୁଅ ଯଦିଓ ଅମରସଦୃଶ ଦିଶେ, ତଥାପି ସେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅକୋବିଦ; ସେ ଏଯାବତ୍‌ ଶିଶୁ। କୌଣସି ଉପାୟରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ମୋ ଛୋଟ ପୁଅକୁ ଦେଇଦେବି ନାହିଁ।

Verse 25

अथ कालोपमौ युध्दे सुतौ सुन्दोपसुन्दयो:।।।।यज्ञविघ्नकरौ तौ ते नैव दास्यामि पुत्रकम्।

ଅଧିକରେ, ସୁନ୍ଦ ଓ ଉପସୁନ୍ଦଙ୍କ ସେଇ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଯୁଦ୍ଧରେ କାଳ ସମ ଭୟଙ୍କର; ତୁମ ଯଜ୍ଞକୁ ବିଘ୍ନ କରୁଥିବା ମଧ୍ୟ ସେମାନେ। ତେଣୁ ମୁଁ ମୋ ପୁତ୍ରକୁ ଦେବି ନାହିଁ।

Verse 26

मारीचश्च सुबाहुश्च वीर्यवन्तौ सुशिक्षितौ।तयोरन्यतरेणाहं योध्दा स्यां ससुहृद्गण:।।।।

ମାରୀଚ ଓ ସୁବାହୁ ବଳବାନ ଏବଂ ସୁଶିକ୍ଷିତ; ମୋର ବିଶ୍ୱାସୀ ସୁହୃଦମଣ୍ଡଳ ସହିତ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ ଜଣଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବି।

Verse 27

इति नरपतिजल्पनाद्द्विजेन्द्रंकुशिकसुतं सुमहान्विवेश मन्यु:।सुहुत इव मखेऽग्निराज्यसिक्तस्समभवदुज्ज्वलितो महर्षिवह्नि:।।।।

ରାଜା ଏପରି କଥା କହିବାମାତ୍ରେ, ଦ୍ୱିଜେନ୍ଦ୍ର କୁଶିକପୁତ୍ର ମହାମୁନିଙ୍କ ମନେ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧ ପ୍ରବେଶ କଲା; ଯଜ୍ଞରେ ଘୃତସିକ୍ତ ଅଗ୍ନି ଯେପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ସେପରି ମହର୍ଷି ଅଗ୍ନିସମ ତେଜରେ କ୍ରୋଧାଗ୍ନି ହୋଇ ଜ୍ୱଳିଉଠିଲେ।

Verse 28

ଏହି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନା ମୋର; ମୁଁ ଏହାର ସ୍ୱାମୀ ଓ ଅଧିପତି। ଏହାଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ ଆଗେଇ ଯାଇ, ମୁଁ ନିଜେ ସେଇ ନିଶାଚରମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି।