Sarga 41
अंशुमान्—अश्वान्वेषणम्, दिशागजसंवादः, कपिलदाहवृत्तान्तः, गङ्गोपदेशः (Anshuman’s Search for the Horse and the Counsel to Bring Ganga)
बालकाण्ड
ରାଜା ସଗର ଦେଖିଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଅନୁପସ୍ଥିତ, ତେବେ ସେ ପରାକ୍ରମ, ବିଦ୍ୟା ଓ ବଂଶଗୌରବରେ ଯୁକ୍ତ ପୌତ୍ର ଅଂଶୁମାନଙ୍କୁ ଡାକି, ଯଜ୍ଞାଶ୍ୱ ହରଣକାରୀ ଚୋର ଓ ହରାଇଥିବା ରାଜକୁମାରମାନଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ। ଧନୁଷ-ଶସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି ସଜ୍ଜନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା, ଯଜ୍ଞର ବିଘ୍ନ ଦୂର କରି ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ କରାଇବା—ଏହି ଉପଦେଶ ମଧ୍ୟ ଦେଲେ। ଅଂଶୁମାନ ସଗରପୁତ୍ରମାନେ ଖୋଦିଥିବା ଭୂଗର୍ଭ ପଥ ଧରି ଯାଇ ଦିଗର ରକ୍ଷକ ଦିଶାଗଜମାନଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲେ; ଅନେକ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି। ସେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ବିନୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ; ଦିଗ୍ଗଜମାନେ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ ଯେ ସେ ଅଶ୍ୱ ସହିତ ଫେରିବେ। ଆଗକୁ ବଢ଼ି ସେ ସଗରଙ୍କ ଷଷ୍ଟିହଜାର ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଭସ୍ମରୂପେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି ଶୋକ କଲେ ଏବଂ ନିକଟରେ ଯଜ୍ଞାଶ୍ୱ ଚରୁଥିବା ଦେଖିଲେ। ପିତୃତର୍ପଣ ପାଇଁ ଜଳ ଖୋଜିଲେ କିନ୍ତୁ ମିଳିଲା ନାହିଁ; ତେବେ ଗରୁଡ଼ (ସୁପର୍ଣ/ବୈନତେୟ)ଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲେ। ଗରୁଡ଼ କହିଲେ—କପିଳ ମୁନିଙ୍କ ତେଜରେ ସେମାନେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଛନ୍ତି; ସାଧାରଣ ଜଳକ୍ରିୟା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ହିମବାନଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ କନ୍ୟା ଗଙ୍ଗା ମାତ୍ର ଭସ୍ମକୁ ପବିତ୍ର କରି ସ୍ୱର୍ଗଗତି ଦେଇପାରିବେ। ଏହି ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ ଅଂଶୁମାନ ଅଶ୍ୱକୁ ନେଇ ଶୀଘ୍ର ଫେରି ସବୁ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ସଗରଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ; ସଗର ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ବିଧିରେ ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ କଲେ, କିନ୍ତୁ ଗଙ୍ଗାବତରଣର ଉପାୟ ସେତେବେଳେ ନିଶ୍ଚିତ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଦୀର୍ଘକାଳ ରାଜ୍ୟ କରି ଶେଷରେ ସେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ।
Shlokas
Verse 1
पुत्रांश्चिरगतान् ज्ञात्वा सगरो रघुनन्दन।नप्तारमब्रवीद्राजा दीप्यमानं स्वतेजसा।।।।
ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ ରାମ! ପୁତ୍ରମାନେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ଅଦୃଶ୍ୟ ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣି, ରାଜା ସଗର ସ୍ୱତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ନିଜ ନାତି ଅଂଶୁମାନଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 2
शूरश्च कृतविद्यश्च पूर्वैस्तुल्योऽसि तेजसा।पितृ़णां गतिमन्विच्छ येन चाश्वोऽपवाहित:।।।।
ତୁମେ ଶୂର ଓ ବିଦ୍ୟାନିପୁଣ; ତେଜରେ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ସମାନ। ପିତୃମାନଙ୍କ ଗତି ଅନ୍ୱେଷଣ କର, ଏବଂ ଯେ ଅଶ୍ୱକୁ ଅପହରଣ କଲା ତାହାର ପଥ ମଧ୍ୟ।
Verse 3
अन्तर्भौमानि सत्त्वानि वीर्यवन्ति महान्ति च।तेषां त्वं प्रतिघातार्थं सास्त्रं गृह्णीष्व कार्मुकम्।।।।
ପାତାଳର ଗର୍ଭରେ ମହାବଳୀ ଓ ମହାବୀର୍ଯ୍ୟଶାଳୀ ସତ୍ତ୍ୱମାନେ ଅଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତିଘାତ କରି ନାଶ କରିବା ପାଇଁ ତୁମେ ଶସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କର—ବିଶେଷକରି ତୁମ କାର୍ମୁକ ଧନୁଷ ଗ୍ରହଣ କର।
Verse 4
अभिवाद्याभिवाद्यांस्त्वं हत्वा विघ्नकरानपि।सिद्धार्थस्सन्निवर्तस्व मम यज्ञस्य पारग:।।।।
ପୂଜ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ଅଭିବାଦନ କର; ଯଜ୍ଞରେ ବିଘ୍ନ କରୁଥିବାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସଂହାର କର; ତାପରେ ମୋର ଯଜ୍ଞକୁ ପାରଗ କରି, ସିଦ୍ଧାର୍ଥ ହୋଇ ଫେରିଆସ।
Verse 5
एवमुक्तोंऽशुमान्सम्यक् सगरेण महात्मना।धनुरादाय खड्गं च जगाम लघुविक्रम:।।।।
ମହାତ୍ମା ସଗର ଏପରି ସମ୍ୟକ୍ ଉପଦେଶ ଦେଲେ; ଲଘୁବିକ୍ରମୀ ଅଂଶୁମାନ ଧନୁଷ ଓ ଖଡ୍ଗ ଧାରଣ କରି ଶୀଘ୍ର ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 6
स खातं पितृभिर्मार्गमन्तर्भौमं महात्मभि:।प्रापद्यत नरश्रेष्ठ तेन राज्ञाऽभिचोदित:।।।।
ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଂଶୁମାନ ମହାତ୍ମ ପିତୃମାନେ ଖୋଦିଥିବା ପାତାଳମାର୍ଗକୁ ଅନୁସରଣ କରି ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।
Verse 7
दैत्यदानवरक्षोभि: पिशाचपतगोरगै:।पूज्यमानं महातेजा दिशागजमपश्यत।।।।
ମହାତେଜସ୍ବୀ ଅଂଶୁମାନ ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ, ରାକ୍ଷସ, ପିଶାଚ, ପକ୍ଷୀ ଓ ନାଗମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ଦିଶାଗଜକୁ—ଦିଗର ରକ୍ଷକ ଗଜକୁ—ଦେଖିଲେ।
Verse 8
स तं प्रदक्षिणं कृत्वा पृष्ट्वा चापि निरामयम्।पितृ़न् स परिपप्रच्छ वाजिहर्तारमेव च।।।।
ସେ ସେହି ହାତୀକୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ତାହାର ନିରାମୟତା ପଚାରିଲା; ପରେ ସେ ପିତୃବ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଓ ଯଜ୍ଞାଶ୍ୱ ହରଣକାରୀକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ କଲା।
Verse 9
दिशागजस्तु तच्छ्रुत्वा प्रत्याहांशुमतो वच:।आसमञ्ज कृतार्थस्त्वं सहाश्वश्शीघ्रमेष्यसि।।।।
ସେ ଦିଗର ଦିଗ୍ଗଜ ଅନୁଶୁମାନଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ଉତ୍ତର ଦେଲା: “ହେ ଆସମଞ୍ଜସପୁତ୍ର ଅନୁଶୁମାନ! ତୁମ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହେଲା; ଅଶ୍ୱ ସହିତ ଶୀଘ୍ରେ ଫେରିଆସିବ।”
Verse 10
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सर्वानेव दिशागजान्।यथाक्रमं यथान्यायं प्रष्टुं समुपचक्रमे।।।।
ତାଙ୍କୁ କୁହାଯାଇଥିବା ବଚନ ଶୁଣି, ଅଂଶୁମାନ ସମସ୍ତ ଦିଗର ରକ୍ଷକ ଦିଗ୍ଗଜମାନଙ୍କୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ଓ ଯଥାନ୍ୟାୟ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Verse 11
तैश्च सर्वैर्दिशापालैर्वाक्यज्ञैर्वाक्यकोविदै:।पूजितस्सहयश्चैव गन्ताऽसीत्यभिचोदित:।।।।
ଅର୍ଥଜ୍ଞ ଓ ବାକ୍ୟକୁଶଳ ସେହି ସମସ୍ତ ଦିଶାପାଳମାନେ ଅଂଶୁମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଯଶସହିତ ଉତ୍ସାହ ଦେଇ କହିଲେ—“ତୁମେ ଅଶ୍ୱ ସହିତ ନିଶ୍ଚୟ ଫେରିବ।”
Verse 12
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा जगाम लघुविक्रम:।भस्मराशीकृता यत्र पितरस्तस्य सागरा:।।।।
ସେମାନଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି, ଲଘୁବିକ୍ରମୀ ଅଂଶୁମାନ ସେଠାକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସଗରଙ୍କ ପୁତ୍ର ଥିବା ତାଙ୍କ ପିତୃବ୍ୟମାନେ ଭସ୍ମରାଶି ହୋଇପଡ଼ିଥିଲେ।
Verse 13
स दु:खवशमापन्नस्त्वसमञ्जसुतस्तदा।चुक्रोश परमार्तस्तु वधात्तेषां सुदु:खित:।।।।
ତେବେ ଅସମଞ୍ଜସଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅଂଶୁମାନ ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ; ସେମାନଙ୍କ ବଧରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଷଣ୍ଣ ହୋଇ ପରମ ଆର୍ତ୍ତତାରେ କ୍ରନ୍ଦନ କଲେ।
Verse 14
यज्ञीयं च हयं तत्र चरन्तमविदूरत:।ददर्श पुरुषव्याघ्रो दु:खशोकसमन्वित:।।।।
ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଆବୃତ ପୁରୁଷବ୍ୟାଘ୍ର ଅଂଶୁମାନ ସେଠାରେ ଅବିଦୂରେ ଚରୁଥିବା ଯଜ୍ଞୀୟ ଅଶ୍ୱକୁ ଦେଖିଲେ।
Verse 15
स तेषां राजपुत्राणां कर्तुकामो जलक्रियाम् ।सलिलार्थी महातेजा न चापश्यज्जलाशयम् ।।।।
ସେ ରାଜପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳକ୍ରିୟା କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ମହାତେଜସ୍ବୀ ଅଂଶୁମାନ ଜଳ ଖୋଜିଲେ; କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ କୌଣସି ଜଳାଶୟ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ।
Verse 16
विसार्य निपुणां दृष्टिं ततोऽपश्यत्खगाधिपम् ।पितृ़णां मातुलं राम सुपर्णमनिलोपमम्।।।।
ତାପରେ ସେ ନିପୁଣ ଦୃଷ୍ଟି ପ୍ରସାରି ଦେଖିଲେ—ହେ ରାମ—ଖଗାଧିପ ସୁପର୍ଣ୍ଣକୁ; ଯିଏ ପିତୃମାନଙ୍କର ମାତୁଳ ଏବଂ ପବନସମ ବେଗବାନ।
Verse 17
स चैवमब्रवीद्वाक्यं वैनतेयो महाबल :।मा शुच: पुरुषव्याघ्र वधोऽयं लोकसम्मत:।।।।
ତେବେ ମହାବଳୀ ବୈନତେୟ କହିଲେ: “ମା ଶୋଚ, ହେ ପୁରୁଷବ୍ୟାଘ୍ର; ଏହି ବଧ ଲୋକହିତରେ ଲୋକସମ୍ମତ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ।”
Verse 18
कपिलेनाप्रमेयेन दग्धा हीमे महाबला:।सलिलं नार्हसि प्राज्ञ दातुमेषां हि लौकिकम्।।।।
“ଅପ୍ରମେୟ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ କପିଳ ଏହି ମହାବଳୀମାନଙ୍କୁ ଦଗ୍ଧ କରିଛନ୍ତି; ତେଣୁ, ହେ ପ୍ରାଜ୍ଞ, ଏମାନଙ୍କୁ ଲୌକିକ ଜଳ ଦାନ କରିବା ତୁମ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।”
Verse 19
गङ्गा हिमवतो ज्येष्ठा दुहिता पुरुषर्षभ।तस्यां कुरु महाबाहो पितृ़णां तु जलक्रियाम्।।।।
ଗଙ୍ଗା ହିମବତଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ କନ୍ୟା, ପୁରୁଷର୍ଷଭ ମହାବାହୋ; ତାହାର ଜଳରେ ପିତୃମାନଙ୍କ ଜଳକ୍ରିୟା କର।
Verse 20
भस्मराशीकृतानेतान् प्लावयेल्लोकपावनी।तया क्लिन्नमिदं भस्म गङ्गया लोककान्तया।।।।षष्टिं पुत्रसहस्राणि स्वर्गलोकं च नेष्यति।
ଲୋକପାବନୀ ଗଙ୍ଗା ଭସ୍ମରାଶି ହୋଇଥିବା ଏମାନଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇ ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ଲାବିତ କରିବେ। ଲୋକକାନ୍ତା ଗଙ୍ଗାର ଜଳରେ ଏହି ଭସ୍ମ ଭିଜିଲେ, ସେ ଷଷ୍ଟି ହଜାର ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ନେଇଯିବେ।
Verse 21
गच्छ चाश्वं महाभाग तं गृह्य पुरुषर्षभ।।।।यज्ञं पैतामहं वीर संवर्तयितुमर्हसि।
ଏବେ ଯାଅ, ମହାଭାଗ ପୁରୁଷର୍ଷଭ; ସେଇ ଅଶ୍ୱକୁ ଧରି ଆଣ। ହେ ବୀର, ପିତାମହଙ୍କ ଯଜ୍ଞକୁ ସମାପ୍ତ କରିବା ତୁମ ପାଇଁ ଯଥୋଚିତ।
Verse 22
सुपर्णवचनं श्रुत्वा सोंऽशुमानतिवीर्यवान् ।।।।त्वरितं हयमादाय पुनरायान्महायशा:।
ସୁପର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି, ଅତିବୀର୍ୟବାନ ଓ ମହାଯଶସ୍ବୀ ଅଂଶୁମାନ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ଅଶ୍ୱକୁ ନେଇ ପୁନର୍ବାର ଫେରିଆସିଲେ।
Verse 23
ततो राजानमासाद्य दीक्षितं रघुनन्दन।।।।न्यवेदयद्यथावृत्तं सुपर्णवचनं तथा।
ତାପରେ, ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ଦୀକ୍ଷିତ ରାଜାଙ୍କୁ ସମୀପେ ଯାଇ ଅଂଶୁମାନ ଯାହା ଘଟିଥିଲା ତାହା ସବୁ ଯଥାବୃତ୍ତ ନିବେଦନ କଲା ଏବଂ ସୁପର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ବଚନ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଜଣାଇଲା।
Verse 24
तच्छ्रुत्वा घोरसङ्काशं वाक्यमंशुमतो नृप:।।।।यज्ञं निवर्तयामास यथाकल्पं यथाविधि।
ଅଂଶୁମାନଙ୍କ ଘୋରସଦୃଶ ବଚନ ଶୁଣି ରାଜା କଲ୍ପନିୟମ ଓ ବିଧିଅନୁସାରେ ଯଜ୍ଞକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଲେ।
Verse 25
स्वपुरं चागमच्छ्रीमानिष्टयज्ञोमहीपति:।।।।गङ्गायाश्चागमे राजा निश्चयं नाध्यगच्छत।
ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ କରି ଶ୍ରୀମାନ ମହୀପତି ନିଜ ପୁରକୁ ଫେରିଲେ; କିନ୍ତୁ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ଅବତରଣ ବିଷୟରେ ରାଜା କୌଣସି ନିଶ୍ଚୟକୁ ପହଞ୍ଚିପାରିଲେ ନାହିଁ।
Verse 26
अकृत्वा निश्चयं राजा कालेन महता महान् ।त्रिंशद्वर्षसहस्राणि राज्यं कृत्वा दिवं गत:।।।।
ମହାନ ରାଜା ଦୀର୍ଘ କାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଶ୍ଚୟ ନ କରି, ତିରିଶ ହଜାର ବର୍ଷ ରାଜ୍ୟ କରି ଶେଷେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ।
Frequently Asked Questions
Anśumān faces a duty conflict between immediate ritual response (offering ordinary water libations to the dead) and adherence to a higher ritual propriety: Garuḍa instructs that common water rites are inadequate for those burned by Kapila, redirecting Anśumān toward the prescribed sanctifying agency—Gaṅgā—while still requiring him to retrieve the horse to complete the yajña.
The chapter teaches graded dharma: actions must match context and spiritual potency. Respectful conduct toward cosmic guardians, fidelity to inherited obligations (completing the sacrifice), and recognition that certain purifications require exceptional means (Gaṅgā’s descent) together present an ethical framework where intention is guided by scriptural fitness (yathāvidhi) and cosmic order.
Key landmarks include the subterranean realm reached via the dug path, the cosmological diśāgajas as guardians of space, and Gaṅgā—identified as Himavat’s eldest daughter—whose waters function as a pan-Indic cultural symbol of purification and ancestral uplift (pitr̥-tarpaṇa efficacy).