
हयमेध-यज्ञोपक्रमः — Commencement of the Aśvamedha Preparations
बालकाण्ड
ଏକ ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ବସନ୍ତ ପୁନର୍ବାର ଆସିଲାପରେ, ପୁତ୍ରପ୍ରାପ୍ତି ନିମିତ୍ତେ ରାଜା ଦଶରଥ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ପ୍ରସ୍ତୁତି ଆରମ୍ଭ କରିବାକୁ ଯଜ୍ଞବାଟିକାରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ବଶିଷ୍ଠ ଯଜ୍ଞାଧ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ଦାୟିତ୍ୱ ନେଇ ବିଧି-ବିଧାନ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସହିତ ନିପୁଣ କର୍ମୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଡାକିବାକୁ: ସ୍ଥପତି, ଇଟାକାର, କାଠମିଷ୍ଟ୍ରୀ, ଖୋଦକ, ଶିଳ୍ପୀ, ଲେଖକ/ହିସାବରକ୍ଷକ ଏବଂ ନଟ-ଗାୟକ ଆଦି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞର ସମସ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସୁସଂଗଠିତ ହେବ। ବଶିଷ୍ଠ ବିଶେଷ ଭାବେ ଅତିଥି-ସତ୍କାର ଓ କାହାକୁ ଅବମାନ ନ କରିବା ଧର୍ମକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଅନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏବଂ ନଗର-ଜନପଦରୁ ଆସୁଥିବା ଅତିଥିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରଚୁର ନିବାସସ୍ଥାନ ପ୍ରସ୍ତୁତ ରହିବ; ଆଚାର ଅନୁସାରେ ଅନ୍ନ-ପାନ, ସମ୍ମାନ ଓ ବିନୋଦନ ଦିଆଯିବ; ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକ ଓ ଯଜ୍ଞକାର୍ଯ୍ୟରେ ଶ୍ରମ କରୁଥିବାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆଦର ମିଳିବ। ଅବହେଳା ସହ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ଦାତାଙ୍କୁ ଅନର୍ଥ କରେ ବୋଲି ସେ ସତର୍କ କରନ୍ତି। ତାପରେ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଆଜ୍ଞା ଦେଇ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ କହନ୍ତି—ମିଥିଲାର ଜନକ, କାଶୀର ରାଜା, କେକୟ-ନରେଶ, ଅଙ୍ଗଦେଶର ରୋମପାଦ ଏବଂ ପୂର୍ବ-ଦକ୍ଷିଣ, ସିନ୍ଧୁ-ସୌବୀର, ସୌରାଷ୍ଟ୍ର ଆଦି ଅଞ୍ଚଳର ଶାସକମାନେ। ଦୂତମାନେ ପଠାଯାନ୍ତି; ରାଜାମାନେ ଉପହାର ସହ ଆସନ୍ତି; ବଶିଷ୍ଠ ସତ୍କାର ସଫଳ ଓ ଯଜ୍ଞସଜ୍ଜତା ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୋଲି ଜଣାନ୍ତି। ଶୁଭଦିନେ ଦଶରଥ ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳକୁ ଯାଆନ୍ତି ଏବଂ ବଶିଷ୍ଠପ୍ରମୁଖ ବ୍ରାହ୍ମଣସଭା, ଅଗ୍ରେ ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗଙ୍କୁ ରଖି, ଶାସ୍ତ୍ରବିଧି ଅନୁସାରେ ଯଜ୍ଞକର୍ମର ବିଧିବତ ଆରମ୍ଭ କରେ।
Verse 1
पुन: प्राप्ते वसन्ते तु पूर्णस्संवत्सरोऽभवत्।प्रसवार्थं गतो यष्टुं हयमेधेन वीर्यवान्।।1.13.1।।
ପୁନର୍ବାର ବସନ୍ତ ଆସିଲା ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ସଂବତ୍ସର ଅତିତ ହେଲା; ପ୍ରସବାର୍ଥେ ବୀର୍ୟବାନ୍ ରାଜା ହୟମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।
Verse 2
अभिवाद्य वसिष्ठं च न्यायत: परिपूज्य च।अब्रवीत्प्रश्रितं वाक्यं प्रसवार्थं द्विजोत्तमम्।।1.13.2।।
ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଅଭିବାଦନ କରି ଏବଂ ନ୍ୟାୟାନୁସାରେ ସେହି ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମଙ୍କୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ପୂଜା କରି, ସନ୍ତାନପ୍ରାପ୍ତିର ଉପାୟ ଚାହିଁ ରାଜା ବିନମ୍ର ବାଣୀ କହିଲେ।
Verse 3
यज्ञो मे क्रियतां ब्रह्मन्यथोक्तं मुनिपुङ्गव।यथा न विघ्न: क्रियते यज्ञाङ्गेषु विधीयताम्।।1.13.3।।
ଯଜ୍ଞର ସମସ୍ତ କର୍ମାନ୍ତିକମାନେ ଧୀମାନ୍ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଯଥାବିଧି ଯାହା ଯାହା ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥିଲା, ସେ ସବୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନିବେଦନ କଲେ।
Verse 4
भवान् स्निग्धस्सुहृन्मह्यं गुरुश्च परमो महान्।ओढव्यो भवता चैव भारो यज्ञस्य चोद्यत:।।1.13.4।।
ଆପଣ ମୋ ପ୍ରତି ସ୍ନିଗ୍ଧ ସୁହୃଦ ମଧ୍ୟ, ଏବଂ ପରମ ମହାନ ପୂଜ୍ୟ ଗୁରୁ ମଧ୍ୟ; ତେଣୁ ଏବେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଏହି ଯଜ୍ଞର ଭାର ନିଶ୍ଚୟ ଆପଣଙ୍କୁ ହିଁ ବହନ କରିବାକୁ ହେବ।
Verse 5
तथेति च स राजानमब्रवीद्द्विजसत्तमः।करिष्ये सर्वमेवैतद्भवता यत्समर्थितम्।।1.13.5।।
ଦ୍ୱିଜସତ୍ତମ ବସିଷ୍ଠ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ: ‘ତଥାସ୍ତୁ। ଆପଣ ଯାହା ନିଶ୍ଚୟ କରିଛନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତକୁ ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କରିଦେବି।’
Verse 6
ततोऽब्रवीद्विजान्वृद्धान्यज्ञकर्मसु निष्ठितान्।स्थापत्ये निष्ठितांश्चैव वृद्धान्परमधार्मिकान्।।1.13.6।।कर्मान्तिकान् शिल्पकरान्वर्धकीन् खनकानपि।गणकान्शिल्पिनश्चैव तथैव नटनर्तकान्।।1.13.7।। तथा शुचीन्शास्त्रविद: पुरुषान् सुबहुश्रुतान्।यज्ञकर्म समीहन्तां भवन्तो राजशासनात्।।1.13.8।। इष्टका बहु साहस्राश्शीघ्रमानीयतामिति। 0उपकार्या: क्रियन्तां च राज्ञां बहुगुणान्विता:।।1.13.9।।
ତତ୍ପରେ ସେ ଯଜ୍ଞକର୍ମରେ ନିଷ୍ଠିତ ବୃଦ୍ଧ ଦ୍ୱିଜ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଏବଂ ସ୍ଥାପତ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ, ପରମଧାର୍ମିକ ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।
Verse 7
ततोऽब्रवीद्विजान्वृद्धान्यज्ञकर्मसु निष्ठितान्।स्थापत्ये निष्ठितांश्चैव वृद्धान्परमधार्मिकान्।।1.13.6।।कर्मान्तिकान् शिल्पकरान्वर्धकीन् खनकानपि।गणकान्शिल्पिनश्चैव तथैव नटनर्तकान्।।1.13.7।। तथा शुचीन्शास्त्रविद: पुरुषान् सुबहुश्रुतान्।यज्ञकर्म समीहन्तां भवन्तो राजशासनात्।।1.13.8।। इष्टका बहु साहस्राश्शीघ्रमानीयतामिति। 0उपकार्या: क्रियन्तां च राज्ञां बहुगुणान्विता:।।1.13.9।।
ସେ କର୍ମରେ ଲାଗିଥିବା କର୍ମାନ୍ତିକ ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କୁ ଓ ଶିଳ୍ପକାରମାନଙ୍କୁ—ଇଷ୍ଟକାକାର, ବର୍ଧକୀ (ବଢ଼େଇ), ଖନକ (ଖୋଦକ)—ତଥା ଗଣକ, ଅନ୍ୟ ଶିଳ୍ପୀ ଏବଂ ନଟ-ନର୍ତ୍ତକମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଡାକିଲେ।
Verse 8
ततोऽब्रवीद्विजान्वृद्धान्यज्ञकर्मसु निष्ठितान्।स्थापत्ये निष्ठितांश्चैव वृद्धान्परमधार्मिकान्।।1.13.6।।कर्मान्तिकान् शिल्पकरान्वर्धकीन् खनकानपि।गणकान्शिल्पिनश्चैव तथैव नटनर्तकान्।।1.13.7।। तथा शुचीन्शास्त्रविद: पुरुषान् सुबहुश्रुतान्।यज्ञकर्म समीहन्तां भवन्तो राजशासनात्।।1.13.8।। इष्टका बहु साहस्राश्शीघ्रमानीयतामिति। 0उपकार्या: क्रियन्तां च राज्ञां बहुगुणान्विता:।।1.13.9।।
ସେପରି ଶୁଚି ଆଚରଣବାନ, ଶାସ୍ତ୍ରବିଦ୍ ଏବଂ ବହୁଶ୍ରୁତ ପୁରୁଷମାନଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ: “ରାଜଶାସନାନୁସାରେ ଆପଣମାନେ ଯଜ୍ଞକର୍ମକୁ ଯଥାବିଧି ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତୁ।”
Verse 9
ततोऽब्रवीद्विजान्वृद्धान्यज्ञकर्मसु निष्ठितान्।स्थापत्ये निष्ठितांश्चैव वृद्धान्परमधार्मिकान्।।1.13.6।।कर्मान्तिकान् शिल्पकरान्वर्धकीन् खनकानपि।गणकान्शिल्पिनश्चैव तथैव नटनर्तकान्।।1.13.7।। तथा शुचीन्शास्त्रविद: पुरुषान् सुबहुश्रुतान्।यज्ञकर्म समीहन्तां भवन्तो राजशासनात्।।1.13.8।। इष्टका बहु साहस्राश्शीघ्रमानीयतामिति। 0उपकार्या: क्रियन्तां च राज्ञां बहुगुणान्विता:।।1.13.9।।
“ବହୁ ସହସ୍ର ଇଷ୍ଟକା ଶୀଘ୍ର ଆଣାଯାଉ; ଏବଂ ରାଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବହୁଗୁଣାନ୍ୱିତ ଉପକାର୍ୟ—ଅସ୍ଥାୟୀ ନିବାସସ୍ଥାନ—ମଧ୍ୟ ନିର୍ମିତ ହେଉ” ବୋଲି ସେ କହିଲେ।
Verse 10
ब्राह्मणावसथाश्चैव कर्तव्याश्शतशश्शुभा:।भक्ष्यान्नपानैर्बहुभिस्समुपेतास्सुनिष्ठिता:।।1.13.10।।
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶତଶଃ ଶୁଭ ଆବାସସ୍ଥାନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ—ସୁସଜ୍ଜିତ ଓ ସୁନିୟୋଜିତ, ଅନେକ ପ୍ରକାର ଭକ୍ଷ୍ୟ, ଅନ୍ନ ଓ ପାନୀୟରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ।
Verse 11
तथा पौरजनस्यापि कर्तव्या बहुविस्तरा:।आवासा बहुभक्ष्या वै सर्वकामैरुपस्थिता:।।1.13.11।।
ତଥା ନଗରବାସୀ ଓ ଆଗନ୍ତୁକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ବିସ୍ତୃତ ଆବାସ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ—ପ୍ରଚୁର ଭକ୍ଷ୍ୟ ସହିତ ଏବଂ ସମସ୍ତ ସୁବିଧା-ସୁଖସାଧନରେ ସଜ୍ଜ।
Verse 12
तथा जानपदस्यापि जनस्य बहुशोभनम्।दातव्यमन्नं विधिवत्सत्कृत्य न तु लीलया।।1.13.12।।
ତଥା ଗ୍ରାମ୍ୟ ଜନପଦରୁ ଆସିଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଯଥାବିଧି ଅନ୍ନ ଦେବା ଉଚିତ—ସତ୍କାର ସହିତ, ଅବହେଳା କିମ୍ବା ଖେଳାଛଳା ଭାବରେ ନୁହେଁ।
Verse 13
सर्वे वर्णा यथा पूजां प्राप्नुवन्ति सुसत्कृता:।न चावज्ञा प्रयोक्तव्या कामक्रोधवशादपि।।1.13.13।।
ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକମାନେ ସୁସତ୍କାର ପାଇ ଯଥୋଚିତ ପୂଜା-ମାନ ପାଉନ୍ତୁ; କାମ କିମ୍ବା କ୍ରୋଧର ବଶରେ ମଧ୍ୟ କାହାକୁ ଅବଜ୍ଞା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 14
यज्ञकर्मसु ये व्यग्रा: पुरुषाश्शिल्पिनस्तथा।तेषामपि विशेषेण पूजा कार्या यथाक्रमम्।।1.13.14।।ते च स्युस्सम्भृतास्सर्वे वसुभिर्भोजनेन च।
ଯଜ୍ଞକର୍ମରେ ଯେ ପୁରୁଷମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟଗ୍ର—ବିଶେଷକରି ଶିଳ୍ପୀମାନେ—ସେମାନଙ୍କୁ ନିଜ ନିଜ କ୍ରମାନୁସାରେ ବିଶେଷ ପୂଜା ଦେବା ଉଚିତ; ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧନ-ପରିତୋଷିକ ଓ ଭୋଜନରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରଖିବା ଉଚିତ।
Verse 15
यथा सर्वं सुविहितं न किञ्चित्परिहीयते।।1.13.15।। तथा भवन्त: कुर्वन्तु प्रीतिस्निग्धेन चेतसा।
ଯେପରି ସମସ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସୁସଜ୍ଜିତ ହୋଇ କିଛିମାତ୍ର ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ନ ରହେ, ସେପରି ଆପଣମାନେ ସମସ୍ତେ ପ୍ରୀତି‑ସ୍ନେହରେ ମୃଦୁ ହୃଦୟରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତୁ।
Verse 16
ततस्सर्वे समागम्य वसिष्ठमिदमब्रुवन्।।1.13.16।।यथोक्तं तत्सुविहितं न किञ्चित्परिहीयते।यथोक्तं तत्करिष्यामो न किञ्चित्परिहास्यते।।1.13.17।।
ତାପରେ ସମସ୍ତେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଆପଣ ଯେପରି କହିଥିଲେ, ସେପରି ସମସ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସୁସଜ୍ଜିତ; କିଛିମାତ୍ର ଅଭାବ ନାହିଁ। ଆପଣ ଯେପରି ଆଦେଶ ଦେଇଥିଲେ, ସେପରି ଆମେ କରିବୁ—କିଛିମାତ୍ର ଛାଡ଼ିବୁ ନାହିଁ।”
Verse 17
ततस्सर्वे समागम्य वसिष्ठमिदमब्रुवन्।।1.13.16।।यथोक्तं तत्सुविहितं न किञ्चित्परिहीयते।यथोक्तं तत्करिष्यामो न किञ्चित्परिहास्यते।।1.13.17।।
ତାପରେ ସମସ୍ତେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଆପଣ ଯେପରି କହିଥିଲେ, ସେପରି ସମସ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସୁସଜ୍ଜିତ; କିଛିମାତ୍ର ଅଭାବ ନାହିଁ। ଆପଣ ଯେପରି ଆଦେଶ ଦେଇଥିଲେ, ସେପରି ଆମେ କରିବୁ—କିଛିମାତ୍ର ଛାଡ଼ିବୁ ନାହିଁ।”
Verse 18
ततस्सुमन्त्रमानीय वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत्।निमन्त्रयस्व नृपतीन्पृथिव्यां ये च धार्मिका:।।1.13.18।।
ତାପରେ ବସିଷ୍ଠ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ: “ପୃଥିବୀରେ ଯେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜାମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କର।”
Verse 19
ब्राह्मणान्क्षत्रियान्वैश्याञ्छूद्रांश्चैव सहस्रश:।समानयस्व सत्कृत्य सर्वदेशेषु मानवान्।।1.13.19।।
ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ର—ଏପରି ସହସ୍ର ସହସ୍ର ମାନବଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଦେଶରୁ ଯଥୋଚିତ ସତ୍କାର ସହ ଏକତ୍ର କର।
Verse 20
मिथिलाधिपतिं शूरं जनकं सत्यविक्रमम्।निष्ठितं सर्वशास्त्रेषु तथा वेदेषु निष्ठितम्।।1.13.20।।तमानय महाभागं स्वयमेव सुसत्कृतम्।पूर्वसम्बन्धिनं ज्ञात्वा तत: पूर्वं ब्रवीमि ते।।1.13.21।।
ମିଥିଲାଧିପତି ଶୂର ଜନକ—ସତ୍ୟବିକ୍ରମ, ସର୍ବ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ବେଦରେ ନିଷ୍ଠିତ—ସେଇ ମହାଭାଗଙ୍କୁ ତୁମେ ନିଜେ ଯଥୋଚିତ ସତ୍କାର ସହ ଏଠାକୁ ଆଣ। ପୂର୍ବସମ୍ବନ୍ଧରୁ ତାଙ୍କୁ ପୁରୁଣା ମିତ୍ର ଭାବେ ଜାଣି, ମୁଁ ଏହି କଥା ତୁମକୁ ପୂର୍ବରୁ କହୁଛି।
Verse 21
मिथिलाधिपतिं शूरं जनकं सत्यविक्रमम्।निष्ठितं सर्वशास्त्रेषु तथा वेदेषु निष्ठितम्।।1.13.20।।तमानय महाभागं स्वयमेव सुसत्कृतम्।पूर्वसम्बन्धिनं ज्ञात्वा तत: पूर्वं ब्रवीमि ते।।1.13.21।।
ମିଥିଲାଧିପତି ଶୂର ଜନକ—ସତ୍ୟବିକ୍ରମ, ସର୍ବ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ବେଦରେ ନିଷ୍ଠିତ—ସେଇ ମହାଭାଗଙ୍କୁ ତୁମେ ନିଜେ ଯଥୋଚିତ ସତ୍କାର ସହ ଏଠାକୁ ଆଣ। ପୂର୍ବସମ୍ବନ୍ଧରୁ ତାଙ୍କୁ ପୁରୁଣା ମିତ୍ର ଭାବେ ଜାଣି, ମୁଁ ଏହି କଥା ତୁମକୁ ପୂର୍ବରୁ କହୁଛି।
Verse 22
तथा काशीपतिं स्निग्धं सततं प्रियवादिनम्।वयस्यं राजसिंहस्य स्वयमेवानयस्व ह।।1.13.22।।
ତଥା କାଶୀପତିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ନିଜେ ଆଣ—ଯିଏ ସଦା ସ୍ନିଗ୍ଧ, ପ୍ରିୟବାଦୀ, ଏବଂ ରାଜସିଂହଙ୍କ ଘନିଷ୍ଠ ମିତ୍ର।
Verse 23
तथा केकयराजानं वृद्धं परमधार्मिकम्।श्वशुरं राजसिंहस्य सपुत्रं त्वमिहानय।।1.13.23।।
ତଥା କେକୟଦେଶର ବୃଦ୍ଧ ପରମଧାର୍ମିକ ରାଜାଙ୍କୁ—ରାଜସିଂହଙ୍କ ଶ୍ୱଶୁରଙ୍କୁ—ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସହ ଏଠାକୁ ଆଣ।
Verse 24
अङ्गेश्वरम् महाभागं रोमपादं सुसत्कृतम्।वयस्यं राजसिंहस्य समानय यशस्विनम्।।1.13.24।।
ଅଙ୍ଗଦେଶର ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଯଶସ୍ବୀ ଅଧିପତି ରୋମପାଦଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ସତ୍କାର ସହ—ରାଜସିଂହଙ୍କ ବୟସ୍ୟ ମିତ୍ରଙ୍କୁ—ଏଠାକୁ ଆଣିବା।
Verse 25
प्राचीनान्सिन्धु सौवीरान्सौराष्ट्रेयांश्च पार्थिवान्।दाक्षिणात्यान्नरेन्द्रांश्च समस्तानानयस्व ह।।1.13.25।।
ପୂର୍ବଦେଶର, ସିନ୍ଧୁ ଓ ସୌବୀରର, ସୌରାଷ୍ଟ୍ରର ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣଦେଶର ସମସ୍ତ ନରେନ୍ଦ୍ରମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରି ଆଣ।
Verse 26
सन्ति स्निग्धाश्च ये चान्ये राजान: पृथिवीतले।तानानय यथाक्षिप्रं सानुगान्सह बान्धवान्।।1.13.26।।
ପୃଥିବୀତଳରେ ଯେଉଁ ଅନ୍ୟ ସ୍ନିଗ୍ଧ ରାଜାମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଯଥାଶୀଘ୍ର ତାଙ୍କର ଅନୁଗାମୀ ଓ ବାନ୍ଧବମାନଙ୍କ ସହ ଆଣ।
Verse 27
वसिष्ठवाक्यं तच्छ्रुत्वा सुमन्त्रस्त्वरितस्तदा।व्यादिशत्पुरुषांस्तत्र राज्ञामानयने शुभान्।।1.13.27।।
ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ସୁମନ୍ତ୍ର ସେତେବେଳେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ତ୍ୱରିତ ହୋଇ, ରାଜାମାନଙ୍କୁ ଆଣିବା ପାଇଁ ସେଠାରେ ଶୁଭ ଓ ସଦ୍ଗୁଣୀ ଦୂତମାନଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ।
Verse 28
स्वयमेव हि धर्मात्मा प्रययौ मुनिशासनात्।सुमन्त्रस्त्वरितो भूत्वा समानेतुं महीक्षित:।।1.13.28।।
ମୁନିଙ୍କ ଆଦେଶାନୁସାରେ ଧର୍ମାତ୍ମା ସୁମନ୍ତ୍ର ନିଜେ ତ୍ୱରିତ ହୋଇ, ରାଜାମାନଙ୍କୁ ସମାନୟ କରି ଆଣିବାକୁ ପ୍ରୟାଣ କଲେ।
Verse 29
ते च कर्मान्तिकास्सर्वे वसिष्ठाय च धीमते।सर्वं निवेदयन्ति स्म यज्ञे यदुपकल्पितम्।।1.13.29।।
ଯଜ୍ଞର ସମସ୍ତ କର୍ମାନ୍ତିକମାନେ ଧୀମାନ୍ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଯଥାବିଧି ଯାହା ଯାହା ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥିଲା, ସେ ସବୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନିବେଦନ କଲେ।
Verse 30
तत:प्रीतो द्विजश्रेष्ठस्तान् सर्वानिदमब्रवीत् ।अवज्ञया न दातव्यं कस्यचिल्लीलयाऽपि वा।।1.13.30।। अवज्ञया कृतं हन्याद्दातारं नात्र संशय:। 28
ତେବେ ପ୍ରୀତ ହୋଇଥିବା ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ବଶିଷ୍ଠ ସମସ୍ତଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଅବଜ୍ଞାରେ—କିମ୍ବା ଲୀଳାଭାବରେ ମଧ୍ୟ—କାହାକୁ ଦାନ ଦିଅନି। ଅବମାନପୂର୍ବକ କୃତ ଦାନ ଦାତାକୁ ହିଁ ହାନି କରେ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।”
Verse 31
तत: कैश्चिदहोरात्रैरुपयाता महीक्षित:।।1.13.31।।बहूनि रत्नान्यादाय राज्ञो दशरथस्य वै।
ତାପରେ କିଛି ଦିନରାତି ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ମହୀକ୍ଷିତମାନେ ଆସିଲେ ଏବଂ ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କ ପାଇଁ ବହୁ ରତ୍ନ ଓ ମୂଲ୍ୟବାନ ଉପହାର ନେଇ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ।
Verse 32
ततो वसिष्ठस्सुप्रीतो राजानमिदमब्रवीत्।।1.13.32।।उपयाता नरव्याघ्र राजानस्तव शासनात्।मयापि सत्कृता: सर्वे यथार्हं राजसत्तमा:।।1.13.33।।
ତାପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରୀତ ବଶିଷ୍ଠ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ: “ହେ ନରବ୍ୟାଘ୍ର! ତୁମ ଶାସନ ଅନୁସାରେ ରାଜାମାନେ ଉପଯାତ ହୋଇଛନ୍ତି; ଏବଂ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସେ ସମସ୍ତ ରାଜସତ୍ତମମାନଙ୍କୁ ଯଥାର୍ହ ଭାବେ ସତ୍କୃତ କରିଛି।”
Verse 33
ततो वसिष्ठस्सुप्रीतो राजानमिदमब्रवीत्।।1.13.32।।उपयाता नरव्याघ्र राजानस्तव शासनात्।मयापि सत्कृता: सर्वे यथार्हं राजसत्तमा:।।1.13.33।।
ତାପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରୀତ ବଶିଷ୍ଠ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ: “ହେ ନରବ୍ୟାଘ୍ର! ତୁମ ଶାସନ ଅନୁସାରେ ରାଜାମାନେ ଉପଯାତ ହୋଇଛନ୍ତି; ଏବଂ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସେ ସମସ୍ତ ରାଜସତ୍ତମମାନଙ୍କୁ ଯଥାର୍ହ ଭାବେ ସତ୍କୃତ କରିଛି।”
Verse 34
यज्ञीयं च कृतं राजन् पुरुषैस्सुसमाहितै:।निर्यातु च भवान्यष्टुं यज्ञायतनमन्तिकात्।।1.13.34।।
“ହେ ରାଜନ୍! ସୁସମାହିତ ଚିତ୍ତ ଥିବା ପୁରୁଷମାନେ ଯଜ୍ଞସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ କରିଛନ୍ତି। ଏବେ ଆପଣ ସମୀପସ୍ଥ ଯଜ୍ଞାୟତନକୁ ଯାଇ ଯଜ୍ଞବିଧି ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତୁ।”
Verse 35
सर्वकामैरुपहृतैरुपेतं च समन्तत:। द्रष्टुमर्हसि राजेन्द्र मनसेव विनिर्मितम्।।1.13.35।।
ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ସମସ୍ତ କାମ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀରେ ସର୍ବତ୍ର ସମୃଦ୍ଧ ଏହି ଯଜ୍ଞବାଟକୁ ଆପଣ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତୁ; ଏହା ମନେ ହୁଏ ଯେ ମନସାରେ ନିର୍ମିତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ।
Verse 36
तथा वसिष्ठवचनादृश्यशृङ्गस्य चोभयो:।शुभे दिवसनक्षत्रे निर्यातो जगतीपति:।।1.13.36।।
ବସିଷ୍ଠ ଓ ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ—ଉଭୟଙ୍କ ବଚନ ଅନୁସାରେ, ଶୁଭ ଦିନ ଓ ଶୁଭ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଜଗତୀପତି ରାଜା ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 37
ततो वसिष्ठप्रमुखास्सर्व एव द्विजोत्तमा:।ऋश्यशृङ्गं पुरस्कृत्य यज्ञकर्मारभन् तदा।।1.13.37।।यज्ञवाटगतास्सर्वे यथाशास्त्रं यथाविधि। 3
ତାପରେ ବସିଷ୍ଠପ୍ରମୁଖ ସମସ୍ତ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି ଯଜ୍ଞବାଟକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ଓ ବିଧିମତେ ଯଜ୍ଞକର୍ମ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Verse 38
ଆପଣ ମୋ ପ୍ରତି ସ୍ନିଗ୍ଧ ସୁହୃଦ ମଧ୍ୟ, ଏବଂ ପରମ ମହାନ ପୂଜ୍ୟ ଗୁରୁ ମଧ୍ୟ; ତେଣୁ ଏବେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଏହି ଯଜ୍ଞର ଭାର ନିଶ୍ଚୟ ଆପଣଙ୍କୁ ହିଁ ବହନ କରିବାକୁ ହେବ।
The pivotal ethical action is the regulation of hospitality and gifting: Vasiṣṭha mandates that no guest or worker be treated with contempt and warns that offerings given with disregard (avajñā) spiritually and socially rebound upon the donor, undermining the yajña’s integrity.
The chapter teaches that dharma is enacted through procedure and attitude together: correct ritual performance (vidhi) must be matched by respectful conduct (satkāra) and careful administration, so that sacred action becomes an ethical public good rather than a display of power.
Culturally, the yajñāyatana/yajñavāṭa functions as a civic-ritual center; geographically, the invitation network spans Mithilā (Janaka), Kāśī, Kekaya, Aṅga (Romapāda), and broader regions—Prācīna (east), Sindhu-Sauvīra, Saurāṣṭra, and Dākṣiṇātya (south)—mapping a pan-regional alliance sphere.