
वंशवर्णनम् तथा विवाहप्रार्थना — Genealogy of the Ikshvaku Line and the Proposal for Marriage
बालकाण्ड
ପ୍ରଭାତକାଳେ ନିତ୍ୟକର୍ମ ଓ ଯଜ୍ଞାଦି ଅନୁଷ୍ଠାନ ସମାପ୍ତ କରି ମିଥିଲାରେ ରାଜା ଜନକ ନିଜ ପ୍ରଧାନ ପୁରୋହିତ ଶତାନନ୍ଦଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି ରାଜକାର୍ଯ୍ୟର ସମନ୍ୱୟ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ସେ ଦୂତ ପଠାଇ ଇକ୍ଷୁମତୀ ନଦୀତଟର ସାଙ୍କାଶ୍ୟାରେ ବସୁଥିବା ନିଜ କନିଷ୍ଠ ଭ୍ରାତା କୁଶଧ୍ୱଜଙ୍କୁ ଡାକାନ୍ତି। କୁଶଧ୍ୱଜ ଶୀଘ୍ର ଆସି ଜନକଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ରାଜୋଚିତ ସମ୍ମାନରେ ଆସନରେ ବସନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ ମିଥିଲା ଦରବାର ଦଶରଥଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରେ; ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ସୁଦାମନ ଦୂତ ଭାବେ ପଠାଯାନ୍ତି। ଦଶରଥ ଋଷି, ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ପୁରୋହିତ, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ସ୍ୱଜନମାନଙ୍କ ସହିତ ମିଥିଲାକୁ ଆସି ଯଥୋଚିତ ସତ୍କାର ପାଆନ୍ତି। ଆଚାର-ବିଧି ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କଥାରେ ଅଧିକୃତ ବକ୍ତା ଭାବେ ଦଶରଥ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତି, ଏବଂ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମଧ୍ୟ ସମ୍ମତି ଦିଅନ୍ତି। ତାପରେ ବଶିଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ମରୀଚି, କଶ୍ୟପ, ବିବସ୍ୱାନ, ମନୁ ମାର୍ଗେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶକୁ ଦଶରଥ ଓ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଂଶାବଳୀ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଏହି ବଂଶବର୍ଣ୍ଣନ ଶୁଦ୍ଧ ବଂଶ, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା ଓ ରାଜଧର୍ମଗୁଣର ଧାର୍ମିକ-ନ୍ୟାୟସମ୍ମତ ପ୍ରମାଣ ରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ଶେଷରେ ବଶିଷ୍ଠ ଜନକଙ୍କୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି—ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଜନକଙ୍କ ଦୁଇ କନ୍ୟାଙ୍କ ବିବାହଦାନ ହେଉ; ପୁଣ୍ୟସାମ୍ୟ ଓ ବଂଶୋଚିତ ଧର୍ମ୍ୟତାର ଏହି ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସଂଯୋଗ ବୋଲି ସେ ପ୍ରତିପାଦନ କରନ୍ତି।
Verse 1
तत: प्रभाते जनक: कृतकर्मा महर्षिभि:।उवाच वाक्यं वाक्यज्ञ श्शतानन्दं पुरोहितम्।।1.70.1।।
ତତଃ ପ୍ରଭାତେ, ମହର୍ଷିମାନେ କୃତକର୍ମ ସମାପ୍ତ କରିଥିବା ପରେ, ବାକ୍ୟଜ୍ଞ ଜନକ ରାଜା ନିଜ ପୁରୋହିତ ଶତାନନ୍ଦଙ୍କୁ ବଚନ କହିଲେ।
Verse 2
भ्राता मम महातेजा यवीयानतिधार्मिक:।कुशध्वज इति ख्यात: पुरीमध्यवसच्छुभाम्।।1.70.2।।वार्याफलकपर्यन्तां पिबन्निक्षुमतीं नदीम्।साङ्काश्यां पुण्यसङ्काशां विमानमिव पुष्पकम्।।1.70.3।।
ମୋର କନିଷ୍ଠ ଭ୍ରାତା ମହାତେଜସ୍ବୀ ଓ ଅତିଧାର୍ମିକ, ‘କୁଶଧ୍ୱଜ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଇକ୍ଷୁମତୀ ନଦୀର ତଟରେ, ଯାହାର ଜଳସୀମା ନଗରର ପରିଧି ହୋଇଥାଏ, ପୁଣ୍ୟମୟ ସାଙ୍କାଶ୍ୟା ନାମକ ଶୁଭ ନଗରୀରେ ସେ ବସେ—ପୁଷ୍ପକ ବିମାନ ପରି ଦିବ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଥିବା ନଗରୀ।
Verse 3
भ्राता मम महातेजा यवीयानतिधार्मिक:।कुशध्वज इति ख्यात: पुरीमध्यवसच्छुभाम्।।1.70.2।।वार्याफलकपर्यन्तां पिबन्निक्षुमतीं नदीम्।साङ्काश्यां पुण्यसङ्काशां विमानमिव पुष्पकम्।।1.70.3।।
ମୋର କନିଷ୍ଠ ଭ୍ରାତା ମହାତେଜସ୍ବୀ ଓ ଅତିଧାର୍ମିକ, ‘କୁଶଧ୍ୱଜ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଇକ୍ଷୁମତୀ ନଦୀର ତଟରେ, ଯାହାର ଜଳସୀମା ନଗରର ପରିଧି ହୋଇଥାଏ, ପୁଣ୍ୟମୟ ସାଙ୍କାଶ୍ୟା ନାମକ ଶୁଭ ନଗରୀରେ ସେ ବସେ—ପୁଷ୍ପକ ବିମାନ ପରି ଦିବ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଥିବା ନଗରୀ।
Verse 4
तमहं द्रष्टुमिच्छामि यज्ञगोप्ता स मे मत:।प्रीतिं सोऽपि महातेजा इमां भोक्ता मया सह।।1.70.4।।
ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି; ଯଜ୍ଞର ରକ୍ଷକ ଭାବେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ନିର୍ବାଚିତ କରିଛି। ସେଇ ମହାତେଜସ୍ବୀ ମଧ୍ୟ ମୋ ସହ ଏହି ପ୍ରୀତିର ଆନନ୍ଦ ଭୋଗ କରୁନ୍ତୁ।
Verse 5
एवमुक्ते तु वचने शतानन्दस्य सन्निधौ।आगता: केचिदव्यग्रा जनकस्तान् समादिशत्।।1.70.5।।
ଶତାନନ୍ଦଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ ଏହି କଥା କୁହାଯାଇସାରିବା ପରେ, କିଛି ସଚେତନ ସେବକ ଆସିଲେ; ଜନକ ସେମାନଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ।
Verse 6
शासनात्तु नरेन्द्रस्य प्रययुश्शीघ्रवाजिभि:।समानेतुं नरव्याघ्रं विष्णुमिन्द्राज्ञया यथा।।1.70.6।।
ନରେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଆଦେଶରେ ସେମାନେ ଶୀଘ୍ରଗାମୀ ଘୋଡ଼ାରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ—ସେଇ ନରବ୍ୟାଘ୍ରଙ୍କୁ ଆଣିବାକୁ; ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଏ।
Verse 7
साङ्काश्यां ते समागत्य ददृशुश्च कुशध्वजम्।न्यवेदयन्यथावृत्तं जनकस्य च चिन्तितम्।।1.70.7।।
ସାଙ୍କାଶ୍ୟାକୁ ପହଞ୍ଚି ସେମାନେ କୁଶଧ୍ୱଜଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ; ଯାହା ଘଟିଥିଲା ଓ ଜନକଙ୍କ ମନୋନିଶ୍ଚୟ—ସବୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଜଣାଇଲେ।
Verse 8
तद्वृत्तं नृपति श्शृत्वा दूतश्रेष्ठैर्महाबलै:।अज्ञायाऽथ नरेन्द्रस्य आजगाम कुशध्वज:।।1.70.8।।
ମହାବଳୀ ଦୂତଶ୍ରେଷ୍ଠମାନଙ୍କ ଠାରୁ ସେ ଘଟଣା ଶୁଣି, ନରେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ବୁଝି କୁଶଧ୍ୱଜ ଯାତ୍ରା କଲେ।
Verse 9
स ददर्श महात्मानं जनकं धर्मवत्सलम्।सोऽभिवाद्य शतानन्दं राजानं चापि धार्मिकम्।।1.70.9।।राजार्हं परमं दिव्यमासनं चाऽध्यरोहत।
ସେ ଧର୍ମପ୍ରିୟ ମହାତ୍ମା ଜନକଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲେ। ଶତାନନ୍ଦ ଓ ଧାର୍ମିକ ରାଜାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ରାଜାର୍ହ ପରମ ଦିବ୍ୟ ଆସନରେ ଆସୀନ ହେଲେ।
Verse 10
उपविष्टावुभौ तौ तु भ्रातरावतितेजसौ।।1.70.10।।प्रेषयामासतुर्वीरौ मन्त्रिश्रेष्ठं सुदामनम्।
ସେଇ ଦୁଇ ତେଜସ୍ବୀ ଭାଇ ଏକାସନେ ଉପବିଷ୍ଟ ହୋଇ, ସେଇ ଦୁଇ ବୀର ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୁଦାମନଙ୍କୁ ପ୍ରେଷଣ କଲେ।
Verse 11
गच्छ मन्त्रिपते शीघ्रमैक्ष्वाकुममितप्रभम्।।1.70.11।।आत्मजैस्सह दुर्धर्षमानयस्व समन्त्रिणम्।
“ହେ ମନ୍ତ୍ରିପତି, ଶୀଘ୍ର ଯାଅ; ଅମିତପ୍ରଭ ଦୁର୍ଧର୍ଷ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁନୃପ ଦଶରଥଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ଏଠାକୁ ଆଣ।”
Verse 12
औपकार्यां स गत्वा तु रघूणां कुलवर्धनम्।।1.70.12।।ददर्श शिरसा चैनमभिवाद्येदमब्रवीत्।
ସେ ଉପକାର୍ୟାକୁ ଯାଇ ରଘୁକୁଳବର୍ଧନ ଦଶରଥଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ; ଶିର ନମାଇ ଅଭିବାଦନ କରି ଏହି ବଚନ କହିଲେ।
Verse 13
अयोध्याधिपते वीर वैदेहो मिथिलाधिप:।।1.70.13।।स त्वां द्रष्टुं व्यवसितस्सोपाध्यायपुरोहितम्।
“ହେ ଅୟୋଧ୍ୟାଧିପତି ବୀର, ବୈଦେହ ଜନକ—ମିଥିଲାଧିପ—ଆପଣଙ୍କୁ ଉପାଧ୍ୟାୟ ଓ ପୁରୋହିତ ସହିତ ଦେଖିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରିଛନ୍ତି।”
Verse 14
मंत्रिश्रेष्ठवच श्शृत्वा राजा सर्षिगणस्तदा।।1.70.14।।सबंधुरगमत्तत्र जनको यत्र वर्तते।
ମନ୍ତ୍ରିଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି, ରାଜା ସେତେବେଳେ ଋଷିଗଣ ଓ ନିଜ ବନ୍ଧୁବର୍ଗ ସହିତ ଯେଉଁଠାରେ ଜନକ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ ସେଠାକୁ ଗଲେ।
Verse 15
स राजा मन्त्रिसहित स्सोपाध्याय: सबान्धव:।।1.70.15।।वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठो वैदेहमिदमब्रवीत्।
ସେ ରାଜା ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଉପାଧ୍ୟାୟମାନେ ଓ ବନ୍ଧୁବର୍ଗ ସହିତ—ବାକ୍ୟବିଦ୍ୟାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ବିଦେହର ଜନକଙ୍କୁ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।
Verse 16
विदितं ते महाराज इक्ष्वाकुकुलदैवतम्।।1.70.16।।वक्ता सर्वेषु कृत्येषु वसिष्ठो भगवानृषि:।
ହେ ମହାରାଜ, ଆପଣଙ୍କୁ ଭଲଭାବେ ଜଣା—ଭଗବାନ ଋଷି ବସିଷ୍ଠ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ କୁଳର ଦେବତା-ରକ୍ଷକ; ଏବଂ ସମସ୍ତ କର୍ମକାଣ୍ଡରେ ସେ ଅଧିକୃତ ବକ୍ତା।
Verse 17
विश्वामित्राभ्यनुज्ञातस्सह सर्वैर्महर्षिभि:।।1.70.17।।एष वक्ष्यति धर्मात्मा वसिष्ठो मे यथाक्रमम्।
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଅନୁଜ୍ଞା ଓ ସମସ୍ତ ମହର୍ଷିମାନଙ୍କ ସମ୍ମତି ସହିତ, ଧର୍ମାତ୍ମା ବସିଷ୍ଠ ମୋର ବଂଶପରମ୍ପରାକୁ ଆପଣଙ୍କୁ ଯଥାକ୍ରମେ କହିବେ।
Verse 18
एवमुक्त्वा नरश्रेष्ठे राज्ञां मध्ये महात्मनाम्।।1.70.18।।तूष्णींभूते दशरथे वसिष्ठो भगवानृषि:।उवाच वाक्यं वाक्यज्ञो वैदेहं सपुरोधसम्।।1.70.19।।
ଏପରି ମହାତ୍ମା ରାଜାମାନଙ୍କ ସଭାମଧ୍ୟରେ କହି, ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦଶରଥ ମୌନ ହେଲେ। ତାପରେ ବାକ୍ୟଜ୍ଞ ଭଗବାନ ଋଷି ବସିଷ୍ଠ, ପୁରୋହିତମାନଙ୍କ ସହିତ ଆସୀନ ଥିବା ବିଦେହର ଜନକଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ବଚନ କହିଲେ।
Verse 19
एवमुक्त्वा नरश्रेष्ठे राज्ञां मध्ये महात्मनाम्।।1.70.18।।तूष्णींभूते दशरथे वसिष्ठो भगवानृषि:।उवाच वाक्यं वाक्यज्ञो वैदेहं सपुरोधसम्।।1.70.19।।
ଏପରି ମହାତ୍ମା ରାଜାମାନଙ୍କ ସଭାମଧ୍ୟରେ କହି, ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦଶରଥ ମୌନ ହେଲେ। ତାପରେ ବାକ୍ୟଜ୍ଞ ଭଗବାନ ଋଷି ବସିଷ୍ଠ, ପୁରୋହିତମାନଙ୍କ ସହିତ ଆସୀନ ଥିବା ବିଦେହର ଜନକଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ବଚନ କହିଲେ।
Verse 20
अव्यक्तप्रभवो ब्रह्मा शाश्वतो नित्य अव्यय:।तस्मान्मरीचि स्संजज्ञे मरीचे: काश्यप: सुत:।।1.70.20।।
ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ଶାଶ୍ୱତ, ନିତ୍ୟ ଓ ଅବ୍ୟୟ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ। ତାଙ୍କଠାରୁ ମରୀଚି ଜନ୍ମିଲେ; ମରୀଚିଠାରୁ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର କଶ୍ୟପ ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 21
विवस्वान् काश्यपाज्जज्ञे मनुर्वैवस्वत स्स्मृत:।मनु: प्रजापति: पूर्वमिक्ष्वाकुस्तु मनोस्सुत:।।1.70.21।।
କଶ୍ୟପଠାରୁ ବିବସ୍ୱାନ ଜନ୍ମିଲେ; ବିବସ୍ୱାନଠାରୁ ବୈବସ୍ୱତ ନାମେ ସ୍ମୃତ ମନୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ—ଯିଏ ପୂର୍ବେ ପ୍ରଜାପତି ଭାବେ ପରିଚିତ ଥିଲେ; ଏବଂ ମନୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ହେଲେ।
Verse 22
तमिक्ष्वाकुमयोध्यायां राजानं विद्धि पूर्वकम्।इक्ष्वाकोस्तु सुतश्श्रीमान् कुक्षिरित्येव विश्रुत:।।1.70.22।।
ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଙ୍କୁ ପ୍ରାଚୀନତମ ପୂର୍ବଜ ରାଜା ଭାବେ ଜାଣ। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଙ୍କ ଶ୍ରୀମାନ ପୁତ୍ର ‘କୁକ୍ଷି’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ।
Verse 23
कुक्षेरथात्मज: श्रीमान् विकुक्षिरुदपद्यत।विकुक्षेस्तु महातेजा बाण: पुत्र: प्रतापवान्।।1.70.23।।
କୁକ୍ଷିଙ୍କ ଶ୍ରୀମାନ ପୁତ୍ର ଭାବେ ବିକୁକ୍ଷି ଜନ୍ମିଲେ; ଏବଂ ବିକୁକ୍ଷିଠାରୁ ମହାତେଜସ୍ବୀ, ପ୍ରତାପବାନ ପୁତ୍ର ବାଣ ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 24
बाणस्य तु महातेजा अनरण्य: प्रतापवान्।अनरण्यात्पृथुर्जज्ञे त्रिशङ्कुस्तु पृथोस्सुत:।।1.70.24।।
ବାଣଙ୍କୁ ମହାତେଜସ୍ବୀ ଓ ପ୍ରତାପବାନ୍ ଅନରଣ୍ୟ ଜନ୍ମିଲେ। ଅନରଣ୍ୟରୁ ପୃଥୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଏବଂ ପୃଥୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ଥିଲେ ତ୍ରିଶଙ୍କୁ।
Verse 25
त्रिशङ्कोरभवत्पुत्रो दुन्दुमारो महायशा:।युवनाश्वसुतस्त्वासीन्मान्धाता पृथिवीपति:।।1.70.25।।
ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କର ମହାୟଶସ୍ବୀ ପୁତ୍ର ଦୁନ୍ଦୁମାର ଜନ୍ମିଲେ। ଯୁବନାଶ୍ୱରୁ ପୃଥିବୀପତି ମାନ୍ଧାତା ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 26
मान्धातुस्तु सुत श्श्रीमान् सुसन्धिरुदपद्यत।सुसन्धेरपि पुत्रौ द्वौ ध्रुवसन्धि: प्रसेनजित्।।1.70.26।।
ମାନ୍ଧାତାଙ୍କୁ ଶ୍ରୀମାନ୍ ସୁସନ୍ଧି ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ। ସୁସନ୍ଧିଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ପୁତ୍ର—ଧ୍ରୁବସନ୍ଧି ଓ ପ୍ରସେନଜିତ୍—ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 27
यशस्वी ध्रुवसन्धेस्तु भरतो नाम नामत:।भरतात्तु महातेजा असितो नाम जातवान्।।1.70.27।।
ଧ୍ରୁବସନ୍ଧିଙ୍କୁ ଯଶସ୍ବୀ ‘ଭରତ’ ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ। ଭରତରୁ ମହାତେଜସ୍ବୀ ‘ଅସିତ’ ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 28
यस्यैते प्रतिराजान उदपद्यन्त शत्रव:।हैहयास्तालजंघाश्च शूराश्च शशिबिन्दव:।।1.70.28।।
ତାଙ୍କ (ଅସିତଙ୍କ) ବିରୋଧରେ ଶତ୍ରୁରୂପେ ପ୍ରତିରାଜାମାନେ ଉଦୟ ହେଲେ—ହୈହୟ, ତାଳଜଂଘ ଓ ଶଶିବିନ୍ଦୁ ବଂଶର ଶୂରବୀରମାନେ।
Verse 29
तांस्तु स प्रतियुध्यन् वै युद्धे राजा प्रवासित:।हिमवन्तमुपागम्य भृगुप्रस्रवणेऽवसत्।।1.70.29।।असितोऽल्पबलो राजा मन्त्रिभिस्सहितस्तदा।
ଯୁଦ୍ଧରେ ସେମାନଙ୍କ ସହ ପ୍ରତିଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ରାଜା ପରାଜିତ ହୋଇ ପ୍ରବାସକୁ ଠେଲାଯାଇଲେ। ହିମବାନକୁ ପହଞ୍ଚି, ଅଳ୍ପବଳ ହୋଇଥିବା ଅସିତ ରାଜା ସେତେବେଳେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ଭୃଗୁପ୍ରସ୍ରବଣରେ ବସିଲେ।
Verse 30
द्वे चास्य भार्ये गर्भिण्यौ बभूवतुरिति श्रुतम्।।1.70.30।। एका गर्भविनाशाय सपत्न्यै सगरं ददौ।
ଶୁଣାଯାଏ ଯେ ତାଙ୍କର ଦୁଇ ରାଣୀ ଗର୍ଭବତୀ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ, ସପତ୍ନୀର ଗର୍ଭ ନାଶ କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ସହରାଣୀକୁ ବିଷ ଦେଲେ।
Verse 31
तत श्शैलवरं रम्यं बभूवाभिरतो मुनि:।।1.70.31।।भार्गवश्च्यवनो नाम हिमवन्तमुपाश्रित:।
ତାପରେ ଭୃଗୁବଂଶୀ ‘ଚ୍ୟବନ’ ନାମକ ମୁନି ହିମବାନର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ, ସେଇ ରମ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପର୍ବତରେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ।
Verse 32
तत्रैका तु महाभागा भार्गवं देववर्चसम्।।1.70.32।।ववन्दे पद्मपत्राक्षी काङ्क्षन्ती सुतमात्मन:।
ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ମହାଭାଗା, ପଦ୍ମପତ୍ରାକ୍ଷୀ, ଦେବତୁଲ୍ୟ ତେଜସ୍ବୀ ଭାର୍ଗବଙ୍କୁ ନିଜ ପାଇଁ ପୁତ୍ରକାମନାରେ ବନ୍ଦନା କଲେ।
Verse 33
तमृषिं साऽभ्युपागम्य कालिंदी चाभ्यवादयत्।।1.70.33।।स तामभ्यवदद्विप्र: पुत्रेप्सुं पुत्रजन्मनि।
ସେ ଋଷିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ କାଲିନ୍ଦୀ ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ପ୍ରଣାମ କଲା। ପୁତ୍ରକାମନା ଓ ପୁତ୍ରଜନ୍ମର ଆଶା ଧରିଥିବା ତାକୁ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏଭଳି କହିଲେ।
Verse 34
तव कुक्षौ महाभागे सुपुत्रस्सुमहाबल:।।1.70.34।।महावीर्यो महातेजा अचिरात्सञ्जनिष्यति।गरेण सहित श्श्रीमान् मा शुच: कमलेक्षणे।।1.70.35।।
ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ, ତୁମ ଗର୍ଭରେ ଅତି ମହାବଳୀ ସଦ୍ପୁତ୍ର ଗଢ଼ିଉଠୁଛି।
Verse 35
तव कुक्षौ महाभागे सुपुत्रस्सुमहाबल:।।1.70.34।।महावीर्यो महातेजा अचिरात्सञ्जनिष्यति।गरेण सहित श्श्रीमान् मा शुच: कमलेक्षणे।।1.70.35।।
ମହାବୀର୍ଯ୍ୟ ଓ ମହାତେଜସ୍ବୀ ସେ ଶୀଘ୍ର ଜନ୍ମ ନେବ। ବିଷ ସହିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଶ୍ରୀମାନ ହେବ; ହେ କମଳନେତ୍ରୀ, ଶୋକ କରନି।
Verse 36
च्यवनं तु नमस्कृत्य राजपुत्री पतिव्रता।पतिशोकातुरा तस्मात्पुत्रं देवी व्यजायत।।1.70.36।।
ଚ୍ୟବନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ପତିବ୍ରତା ରାଜକନ୍ୟା ପତିଶୋକରେ ଆତୁର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେବୀ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲା।
Verse 37
सपत्न्या तु गरस्तस्यै दत्तो गर्भजिघांसया।सह तेन गरेणैव जात: स सगरोऽभवत्।।1.70.37।।
କିନ୍ତୁ ସପତ୍ନୀ ଗର୍ଭକୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ତାକୁ ବିଷ ଦେଲା। ସେହି ବିଷ ସହିତ ହିଁ ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ନେଲା; ତେଣୁ ସେ ‘ସଗର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା।
Verse 38
सगरस्यासमञ्जस्तु असमञ्जात्तथांऽशुमान्।दिलीपोंऽशुमत: पुत्रो दिलीपस्य भगीरथ:।।1.70.38।।
ସଗରଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅସମଞ୍ଜ; ଅସମଞ୍ଜରୁ ଅଂଶୁମାନ ଜନ୍ମିଲେ। ଅଂଶୁମାନଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦିଲୀପ, ଦିଲୀପଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭଗୀରଥ।
Verse 39
भगीरथात्ककुत्स्थश्च ककुत्स्थस्य रघुस्सुत:।रघोस्तु पुत्रस्तेजस्वी प्रवृद्ध: पुरुषादक:।।1.70.39।।कल्माषपादो ह्यभवत्तस्माज्जातस्तु शंखण:।
ଭଗୀରଥରୁ କକୁତ୍ସ୍ଥ ଜନ୍ମିଲେ, କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ରଘୁ। ରଘୁଙ୍କ ତେଜସ୍ବୀ ପୁତ୍ର ପ୍ରବୃଦ୍ଧ, ଯିଏ ପୁରୁଷାଦକ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ; ସେଇ କଲ୍ମାଷପାଦ ଭାବେ ଖ୍ୟାତ ହେଲେ, ତାଙ୍କରୁ ଶଂଖଣ ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 40
सुदर्शन: शङ्घणस्य अग्निवर्ण स्सुदर्शनात्।।1.70.40।।शीघ्रगस्त्वग्निवर्णस्य शीघ्रगस्य मरु स्सुत:।मरो: प्रशुश्रुकस्त्वासीदम्बरीष: प्रशुश्रृकात्।।1.70.41।।
ଶଂଖଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ସୁଦର୍ଶନ; ସୁଦର୍ଶନରୁ ଅଗ୍ନିବର୍ଣ୍ଣ ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 41
सुदर्शन: शङ्घणस्य अग्निवर्ण स्सुदर्शनात्।।1.70.40।।शीघ्रगस्त्वग्निवर्णस्य शीघ्रगस्य मरु स्सुत:।मरो: प्रशुश्रुकस्त्वासीदम्बरीष: प्रशुश्रृकात्।।1.70.41।।
ଅଗ୍ନିବର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶୀଘ୍ରଗ; ଶୀଘ୍ରଗଙ୍କ ପୁତ୍ର ମରୁ। ମରୁରୁ ପ୍ରଶୁଶ୍ରୁକ ଜନ୍ମିଲେ, ଏବଂ ପ୍ରଶୁଶ୍ରୁକରୁ ଅମ୍ବରୀଷ ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 42
अम्बरीषस्य पुत्रोऽभून्नहुष: पृथिवीपति:।नहुषस्य ययातिस्तु नाभागस्तु ययातिज:।।1.70.42।।
ଅମ୍ବରୀଷଙ୍କ ପୁତ୍ର ପୃଥିବୀପତି ରାଜା ନହୁଷ। ନହୁଷଙ୍କ ପୁତ୍ର ଯୟାତି, ଏବଂ ଯୟାତିଙ୍କ ପୁତ୍ର ନାଭାଗ।
Verse 43
नाभागस्य बभूवाज: अजाद्दशरथोऽभवत्।अस्माद्दशरथाज्जातौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।।1.70.43।।
ନାଭାଗରୁ ଅଜ ଜନ୍ମିଲେ; ଅଜରୁ ଦଶରଥ ଜନ୍ମିଲେ; ଏହି ଦଶରଥଙ୍କୁ ଦୁଇ ଭ୍ରାତା—ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ—ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 44
ହେ ରାଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ହେ ପ୍ରଜାପାଳକ! ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଏହି ବୀରମାନେ ଆଦିରୁ ଶୁଦ୍ଧ ବଂଶପରମ୍ପରାର, ଧର୍ମରେ ପରମ ନିଷ୍ଠାବାନ ଓ ସତ୍ୟରେ ଅଚଳ। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କ ଦୁଇ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ବିବାହରେ ମୁଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଛି; ଉଭୟ ପକ୍ଷ ସମାନ ଯୋଗ୍ୟ ଥିବାରୁ, ଯୋଗ୍ୟ ଦୁଇ ସମମେଳ ବଧୂ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ।
The pivotal action is a protocol-driven marriage request grounded in dharma: Janaka and Daśaratha proceed through priests, ministers, and rishis, ensuring that alliance-making (marriage) is validated by lineage, consent of spiritual authorities, and ritual propriety rather than mere political expediency.
The sarga teaches that legitimate sovereignty and social unions are anchored in accountable speech and sanctioned tradition: Vasiṣṭha’s genealogy is not ornamental, but a moral-legal instrument linking personal virtue, dynastic continuity, and the authority of dharmic institutions (guru, priesthood, and yajña).
Key landmarks include Mithilā (the diplomatic-ritual court), Sāṅkāśyā on the Ikṣumatī River (Kuśadhvaja’s domain), and Himavat with Bhṛguprasravaṇa (in the Sagara lineage episode). Culturally, the sarga emphasizes dawn rites, priestly mediation, and formal seating/hospitality as markers of royal-ritual civilization.