Sarga 69
एकोनसप्ततितमः सर्गः — Daśaratha’s Departure to Videha and Marriage Arrangements
बालकाण्ड
ଏହି ସର୍ଗରେ ରାତ୍ରି ଅତିତ ହେଲାପରେ ରାଜା ଦଶରଥ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ଓ ବନ୍ଧୁବର୍ଗ ସହ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। କୋଷାଧ୍ୟକ୍ଷମାନେ ପ୍ରଚୁର ଧନ ଓ ବିବିଧ ରତ୍ନ ନେଇ ଆଗରୁ ଯାଆନ୍ତୁ; ରଥ-ହସ୍ତି-ଅଶ୍ୱ-ପଦାତି ଚତୁରଙ୍ଗିଣୀ ସେନା ଯାନସହ ଶୀଘ୍ର ସଜ୍ଜ ହେଉ; ଏବଂ ଜନକଙ୍କ ଦୂତମାନେ ତ୍ୱରା ଅନୁରୋଧ କରୁଥିବାରୁ ବିଳମ୍ବ ନ ହେବା ପାଇଁ ବସିଷ୍ଠ, ବାମଦେବ, ଜାବାଳି, କାଶ୍ୟପ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, କାତ୍ୟାୟନ ଆଦି ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ଅଗ୍ରେ ଗମନ କରନ୍ତୁ—ଏହିପରି କହନ୍ତି। ତାପରେ ସମସ୍ତ ଦଳ ଯାତ୍ରା କରି ଚାରି ଦିନରେ ବିଦେହକୁ ପହଞ୍ଚେ। ଆଗମନ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ଜନକ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ଣ୍ଣ ଆତିଥ୍ୟର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରନ୍ତି ଏବଂ ବୃଦ୍ଧ ଦଶରଥଙ୍କୁ ‘ଦିଷ୍ଟ୍ୟା’ ବୋଲି ମଙ୍ଗଳବଚନରେ ସ୍ୱାଗତ କରନ୍ତି। ସେ ଏହି ସାକ୍ଷାତ୍କାରକୁ ରାଜକୁମାରମାନଙ୍କ ବୀର୍ୟର ଫଳ ବୋଲି କହି, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଆଗମନକୁ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ରସଦୃଶ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି; ରଘୁବଂଶ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ ହେବାରୁ ବିଘ୍ନ ନିବାରଣ ଓ କୁଳମର୍ଯ୍ୟାଦା ବୃଦ୍ଧି ହୋଇଛି ବୋଲି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ପ୍ରଭାତେ ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତି ପରେ ଋଷିସମ୍ମତ ବିବାହସଂସ୍କାର କରାଯାଉ ବୋଲି ସେ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ଦଶରଥ ଧର୍ମବୋଧସମ୍ପନ୍ନ ସଂୟତ ବାଣୀରେ ପ୍ରସ୍ତାବ ଗ୍ରହଣ କରି ଧର୍ମଯୁକ୍ତ ପରାମର୍ଶ ଅନୁସାରେ ଚାଲିବେ ବୋଲି ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି। ପରେ ଋଷି ଓ ରାଜାମାନେ ପରସ୍ପର ଆନନ୍ଦରେ ରାତ୍ରି କାଟନ୍ତି; ଜନକ ଯଜ୍ଞକର୍ମ ଓ ନିଜ କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ମଙ୍ଗଳକ୍ରିୟା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରନ୍ତି।
Shlokas
Verse 1
ततो रात्र्यां व्यतीतायां सोपाध्याय: सबान्धव:।राजा दशरथो हृष्ट स्सुमन्त्रमिदमब्रवीत्।।।।
ତାପରେ ରାତ୍ରି ବ୍ୟତୀତ ହେଲାପରେ, ଉପାଧ୍ୟାୟ ଓ ବାନ୍ଧବମାନଙ୍କ ସହିତ ହର୍ଷିତ ରାଜା ଦଶରଥ ସୁମନ୍ତ୍ରକୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
Verse 2
अद्य सर्वे धनाध्यक्षा धनमादाय पुष्कलम्।व्रजन्त्वग्रे सुविहिता नानारत्नसमन्विता:।।।।
ଆଜି ସମସ୍ତ ଧନାଧ୍ୟକ୍ଷମାନେ ପ୍ରଚୁର ଧନ ନେଇ, ନାନାପ୍ରକାର ରତ୍ନରେ ସୁଶୋଭିତ ସାମଗ୍ରୀ ସହ, ସୁସଜ୍ଜ ହୋଇ ଆଗରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତୁ।
Verse 3
चतुरङ्गबलं चापि शीघ्रं निर्यातु सर्वश:।ममज्ञासमकालं च यानयुग्यमनुत्तमम्।।।।
ଚତୁରଙ୍ଗିଣୀ ସେନା ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରସ୍ଥାନ କରୁ; ଏବଂ ମୋ ଆଜ୍ଞା ସହିତ ସାଥିସାଥି ସର୍ବୋତ୍ତମ ଯାନଗୁଡ଼ିକୁ ତୁରନ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଉ।
Verse 4
वसिष्ठो वामदेवश्च जाबालिरथ काश्यप:।मार्कण्डेयश्च दीर्घायु:ऋषि: कात्यायनस्तथा।।।।एते द्विजा: प्रयान्त्वग्रे स्यन्दनं योजयस्व मे।यथा कालात्ययो न स्या द्दूता हि त्वरयन्ति माम्।।।।
ବସିଷ୍ଠ, ବାମଦେବ, ଜାବାଲି, କାଶ୍ୟପ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଏବଂ ଋଷି କାତ୍ୟାୟନ—ଏହି ଦ୍ୱିଜମାନେ ପ୍ରଥମେ ଆଗରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତୁ। ମୋ ସ୍ୟନ୍ଦନ (ରଥ) ଯୋଜନା କର; ସମୟ ଅତିକ୍ରମ ନ ହେଉ, କାରଣ ଦୂତମାନେ ମୋତେ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରୁଛନ୍ତି।
Verse 5
वसिष्ठो वामदेवश्च जाबालिरथ काश्यप:।मार्कण्डेयश्च दीर्घायु:ऋषि: कात्यायनस्तथा।।1.69.4।।एते द्विजा: प्रयान्त्वग्रे स्यन्दनं योजयस्व मे।यथा कालात्ययो न स्या द्दूता हि त्वरयन्ति माम्।।1.69.5।।
ବସିଷ୍ଠ, ବାମଦେବ, ଜାବାଲି, କାଶ୍ୟପ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଏବଂ ଋଷି କାତ୍ୟାୟନ—ଏହି ଦ୍ୱିଜମାନେ ପ୍ରଥମେ ଆଗରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତୁ। ମୋ ସ୍ୟନ୍ଦନ (ରଥ) ଯୋଜନା କର; ସମୟ ଅତିକ୍ରମ ନ ହେଉ, କାରଣ ଦୂତମାନେ ମୋତେ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରୁଛନ୍ତି।
Verse 6
वचनात्तु नरेन्द्रस्य सा सेना चतुरङ्गिणी।राजानमृषिभि स्सार्धं व्रजन्तं पृष्ठतोऽन्वगात्।।।।
ନରେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ, ଋଷିମାନଙ୍କ ସହ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରୁଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଚତୁରଙ୍ଗିଣୀ ସେନା ପଛରୁ ଅନୁସରଣ କଲା।
Verse 7
गत्वा चतुरहं मार्गं विदेहानभ्युपेयिवान्।राजा तु जनक श्श्रीमान् श्श्रुत्वा पूजामकल्पयत्।।।।
ଚାରି ଦିନର ପଥ ଅତିକ୍ରମ କରି ସେମାନେ ବିଦେହଦେଶକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ଆଗମନ ସୁନି ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାଜା ଜନକ ଯଥୋଚିତ ପୂଜା-ସତ୍କାର ଓ ଆତିଥ୍ୟର ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ।
Verse 8
ततो राजानमासाद्य वृद्धं दशरथं नृपम्।जनको मुदितो राजा हर्षं च परमं ययौ।।।।
ତାପରେ ମୁଦିତ ରାଜା ଜନକ ବୃଦ୍ଧ ନୃପ ଦଶରଥଙ୍କୁ ସମୀପେ ଯାଇ ଭେଟିଲେ; ଏବଂ ପରମ ହର୍ଷକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।
Verse 9
उवाच च नरश्रेष्ठो नरश्रेष्ठं मुदाऽन्वित:।स्वागतं ते महाराज दिष्ट्या प्राप्तोऽसि राघव।।।।पुत्रयोरुभयो: प्रीतिं लप्स्यसे वीर्यनिर्जिताम्।
ମୁଦାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜନକ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଲେ: “ମହାରାଜ, ରାଘବ! ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ; ଦୈବକୃପାରେ ଆପଣ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଆପଣଙ୍କ ଉଭୟ ପୁତ୍ରଙ୍କ ବିଷୟରେ—ତାଙ୍କର ବୀର୍ୟରେ ଜିତା—ପ୍ରୀତି ଓ ପରମ ସନ୍ତୋଷ ଆପଣ ଲାଭ କରିବେ।”
Verse 10
दिष्ट्या प्राप्तो महातेजा वसिष्ठो भगवानृषि:।।।।सह सर्वैर्द्विजश्रेष्ठैर्देवैरिव शतक्रतु:।
ଦିଷ୍ଟିରେ ମହାତେଜସ୍ବୀ ଭଗବାନ ଋଷି ବଶିଷ୍ଠ ସମସ୍ତ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନଙ୍କ ସହିତ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି—ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ଶତକ୍ରତୁ ଇନ୍ଦ୍ର ପରି।
Verse 11
दिष्ट्या मे निर्जिता विघ्ना दिष्ट्या मे पूजितं कुलम्।।।।राघवै स्सह सम्बन्धाद्वीर्यश्रेष्ठैर्महात्मभि:।
ଦିଷ୍ଟିରେ ମୋର ବିଘ୍ନମାନେ ଜିତାଗଲା; ଦିଷ୍ଟିରେ ମୋର କୁଳ ପୂଜିତ ହେଲା—ପରାକ୍ରମରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହାତ୍ମା ରାଘବମାନଙ୍କ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ ହେବାରୁ।
Verse 12
श्व: प्रभाते नरेन्द्रेन्द्र निर्वर्तयितुमर्हसि।।।।यज्ञस्यान्ते नरश्रेष्ठ विवाहमृषिसम्मतम्।
ହେ ନରେନ୍ଦ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ହେ ନରୋତ୍ତମ! ଶ୍ୱଃ ପ୍ରଭାତେ ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତି ପରେ, ଋଷିମାନଙ୍କ ସମ୍ମତ ବିବାହକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସମ୍ପନ୍ନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 13
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ऋषिमध्ये नराधिप:।।।।वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठ: प्रत्युवाच महीपतिम्।
ସେହି ବଚନ ଶୁଣି, ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନରାଧିପ—ବାକ୍ବିଦ୍ୟାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ମହୀପତିଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ଦେଲେ।
Verse 14
प्रतिग्रहो दातृवश श्श्रृतमेतन्मया पुरा।।।।यथा वक्ष्यसि धर्मज्ञ तत्करिष्यामहे वयम्।
ପ୍ରତିଗ୍ରହ ଦାତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାଧୀନ—ଏହା ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଶୁଣିଛି। ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ! ଆପଣ ଯେପରି କହିବେ, ଆମେ ସେହିପରି ହିଁ କରିବୁ।
Verse 15
धर्मिष्ठं च यशस्यं च वचनं सत्यवादिन:।।।।श्रुत्वा विदेहाधिपति: परं विस्मयमागत:।।
ସତ୍ୟବାଦୀଙ୍କ ଧର୍ମିଷ୍ଠ ଓ ଯଶବର୍ଦ୍ଧକ ବଚନ ଶୁଣି, ବିଦେହାଧିପତି ପରମ ବିସ୍ମୟରେ ଭରିଗଲେ।
Verse 16
तत स्सर्वे मुनिगणा: परस्परसमागमे।।हर्षेण महता युक्तास्तां निशामवसन् सुखम्।।
ତାପରେ ସମସ୍ତ ମୁନିଗଣ ପରସ୍ପର ସଙ୍ଗମରେ ମହାହର୍ଷରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ସେହି ରାତି ସୁଖରେ କାଟିଲେ।
Verse 17
राजा च राघवौ पुत्रौ निशाम्य परिहर्षित:।।।।उवास परमप्रीतो जनकेन सुपूजित:।
ରାଜା ନିଜ ପୁତ୍ର ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ହର୍ଷିତ ହେଲେ। ଜନକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୁପୂଜିତ ହୋଇ, ପରମ ପ୍ରୀତିରେ ସେଠାରେ ରାତ୍ରିବାସ କଲେ।
Verse 18
जनकोऽपि महातेजा: क्रियां धर्मेण तत्त्ववित्।।।।यज्ञस्य च सुताभ्यां च कृत्वा रात्रिमुवास ह ।
ମହାତେଜସ୍ବୀ ଜନକ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱବିଦ୍ ଥିଲେ। ସେ ଧର୍ମାନୁସାରେ ଯଜ୍ଞସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଏବଂ ନିଜ ଦୁଇ କନ୍ୟାଙ୍କ ପାଇଁ ଯଥୋଚିତ କ୍ରିୟା କରି, ପରେ ସେଠାରେ ରାତ୍ରି ବିତାଇଲେ।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the dharma-governed coordination of a royal mission: Daśaratha must respond promptly to Janaka’s summons while ensuring ritual propriety—sending wealth and jewels, mobilizing the caturaṅga army, and placing brahmin-sages in the lead to secure auspicious, legitimate proceedings.
The chapter teaches that public decisions gain legitimacy through alignment with ṛṣi-approved dharma: auspicious outcomes are framed as diṣṭi (providential favor), but they are realized through disciplined readiness, truthful speech, and adherence to ritual sequence (yajña completion followed by marriage).
Videha is the primary geographic focus, presented as Janaka’s realm of formal hospitality and sacrificial culture; culturally, the landmarks are the yajña venue, the courtly reception protocol (pūjā), and the ṛṣi-sammata vivāha performed at dawn after ritual completion.