Sarga 16
पायसप्रादुर्भावः — The Manifestation of the Divine Payasa and the Avatara Resolution
बालकाण्ड
ଏହି ସର୍ଗରେ ଦିବ୍ୟ ଯୋଜନା ଓ ଯଜ୍ଞକ୍ରିୟା ଏକାତ୍ମ ହୋଇ ଆଗେଇଯାଏ। ସର୍ବଜ୍ଞ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନାରାୟଣ ବିଷ୍ଣୁ ଦେବମାନଙ୍କୁ ମିତଭାଷାରେ ରାବଣବଧର ଉପାୟ କହନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବରଦାନରୁ ରାବଣ ଦେବ-ଗନ୍ଧର୍ବ-ଯକ୍ଷ ଆଦି ଅମାନବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅବଧ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ; ତେଣୁ ମନୁଷ୍ୟରୂପ ଧାରଣ କରିବାକୁ ଦେବମାନେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁ ଦଶରଥଙ୍କୁ ପିତା ଭାବେ ଚୟନ କରି, ତାଙ୍କର ପୁତ୍ରୀୟେଷ୍ଟି ଯଜ୍ଞ ସହ ଅବତାର-ସଙ୍କଳ୍ପକୁ ସମନ୍ୱୟ କରନ୍ତି। ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିରୁ ତେଜୋମୟ ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ପୁରୁଷ ପ୍ରକଟ ହୋଇ, ରୌପ୍ୟ ଢାକଣାଯୁକ୍ତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ରରେ ଦିବ୍ୟ ପାୟସ ଆଣି ଦିଅନ୍ତି—ଏହା ପୁତ୍ରପ୍ରଦ, ଶ୍ରୀଦାୟକ ଓ ଆରୋଗ୍ୟବର୍ଧକ ବୋଲି ସ୍ପଷ୍ଟ କୁହାଯାଏ। ଦଶରଥ ଭକ୍ତିରେ ଗ୍ରହଣ କରି ସେହି ଦିବ୍ୟ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରନ୍ତି ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଭାଗ ଅନୁଯାୟୀ କୌଶଲ୍ୟା, କୈକେୟୀ ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ପାୟସ ବଣ୍ଟନ କରନ୍ତି। ପାୟସ ସେବନ ପରେ ରାଣୀମାନେ ଶୀଘ୍ର ଗର୍ଭଧାରଣ କରନ୍ତି। ପୁତ୍ରଲାଭରେ ରାଜାଙ୍କ ମନୋବ୍ୟଥା ନିବୃତ୍ତ ହୋଇ ଆନନ୍ଦ ଫେରେ; ଏହି ଆନନ୍ଦକୁ ସ୍ୱର୍ଗରେ ପୂଜିତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ସହ ଉପମା ଦିଆଯାଇଛି। ଏଭଳି ଯଜ୍ଞଫଳ ହିଁ ଅବତାରଙ୍କ ମାନବ ଜନ୍ମପରମ୍ପରାର ତତ୍କାଳିକ ଚାଳକଶକ୍ତି ହୋଇ ସର୍ଗ ଶେଷ ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
ततो नारायणो देवो नियुक्तस्सुरसत्तमै:।जानन्नपि सुरानेवं श्लक्ष्णं वचनमब्रवीत्।।।।
ତାପରେ ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠମାନଙ୍କ ନିଯୁକ୍ତିରେ, ସବୁ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦେବ ନାରାୟଣ ସେମାନଙ୍କୁ ମୃଦୁ ବଚନ କହିଲେ।
Verse 2
उपाय: को वधे तस्य रावणस्य दुरात्मन:।यमहं तं समास्थाय निहन्यामृषिकण्टकम्।।।।
“ଏହାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ ପାଇଁ ଦିଅ; ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ପାଇବ—ଯାହା ପାଇଁ ତୁମେ ଯଜ୍ଞ କରୁଛ, ହେ ନୃପ।”
Verse 3
एवमुक्तास्सुरास्सर्वे प्रत्यूचुर्विष्णुमव्ययम्।मानुषीं तनुमास्थाय रावणं जहि संयुगे।।।।
ଏଭଳି କୁହାଯାଇଥିବାରୁ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଅବ୍ୟୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ: “ମାନବ ଦେହ ଧାରଣ କରି ସଂଗ୍ରାମରେ ରାବଣକୁ ବଧ କର।”
Verse 4
स हि तेपे तपस्तीव्रं दीर्घकालमरिन्दम ।येन तुष्टोऽभवद्ब्रह्मा लोककृल्लोकपूर्वज:।।।।
ହେ ଅରିନ୍ଦମ! ସେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ତୀବ୍ର ତପ କଲା; ଯାହାଦ୍ୱାରା ଲୋକସୃଷ୍ଟା, ଲୋକପୂର୍ବଜ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ।
Verse 5
सन्तुष्ट: प्रददौ तस्मै राक्षसाय वरं प्रभु:। 04नानाविधेभ्यो भूतेभ्यो भयं नान्यत्र मानुषात्।।।।अवज्ञाता: पुरा तेन वरदाने हि मानवा:। 105
ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ପ୍ରଭୁ ସେ ରାକ୍ଷସକୁ ଏକ ବର ଦେଲେ: ନାନାପ୍ରକାର ଭୂତ-ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ନେଇ ତାହାର ଭୟ ରହିବ ନାହିଁ—ମାନବ ବ୍ୟତୀତ। ସେ ବର ମାଗିବାବେଳେ ସେ ପୂର୍ବରୁ ମାନବମାନଙ୍କୁ ଅବଜ୍ଞା କରିଥିଲା।
Verse 6
एवं पितामहात्तस्माद्वरं प्राप्य स दर्पित:।।।।उत्सादयति लोकान्त्रीन् स्त्रियश्चाप्यपकर्षति ।तस्मात्तस्य वधो दृष्टो मानुषेभ्य: परन्तप।।।।
ଏଭଳି ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କଠାରୁ ସେ ବର ପାଇ ଦର୍ପିତ ହେଲା; ତିନି ଲୋକକୁ ଉତ୍ସାଦିତ କରି ନାରୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବଳପୂର୍ବକ ଅପହରଣ କରୁଥିଲା। ତେଣୁ, ହେ ପରନ୍ତପ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ହାତରେ ତାହାର ବଧ ନିଶ୍ଚିତ ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ।
Verse 7
एवं पितामहात्तस्माद्वरं प्राप्य स दर्पित:।।1.16.6।।उत्सादयति लोकान्त्रीन् स्त्रियश्चाप्यपकर्षति ।तस्मात्तस्य वधो दृष्टो मानुषेभ्य: परन्तप।।1.16.7।।
ଏଭଳି ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କଠାରୁ ସେ ବର ପାଇ ଦର୍ପିତ ହେଲା; ତିନି ଲୋକକୁ ଉତ୍ସାଦିତ କରି ନାରୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବଳପୂର୍ବକ ଅପହରଣ କରୁଥିଲା। ତେଣୁ, ହେ ପରନ୍ତପ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ହାତରେ ତାହାର ବଧ ନିଶ୍ଚିତ ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ।
Verse 8
इत्येतद्वचनं श्रुत्वा सुराणां विष्णुरात्मवान्।पितरं रोचयामास तदा दशरथं नृपम्।।।।
ଦେବମାନଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି ଆତ୍ମସଂୟମୀ ବିଷ୍ଣୁ ସେତେବେଳେ ନୃପ ଦଶରଥଙ୍କୁ ନିଜ ପିତା ଭାବେ ଅନୁମୋଦନ କଲେ।
Verse 9
स चाप्यपुत्रो नृपतिस्तस्मिन्काले महाद्युति:।अयजत्पुत्रियामिष्टिं पुत्रेप्सुररिसूदन:।।।।
ସେ ସମୟରେ ମହାଦ୍ୟୁତିମାନ ନୃପତି—ପୁତ୍ରହୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ—ସନ୍ତାନକାମନାରେ, ଅରିସୂଦନ ରାଜା ପୁତ୍ରକାମେଷ୍ଟି ଯଜ୍ଞ କଲେ।
Verse 10
स कृत्वा निश्चयं विष्णुरामन्त्र्य च पितामहम्।अन्तर्धानं गतो देवै: पूज्यमानो महर्षिभि:।।।।
ନିଶ୍ଚୟ କରି ବିଷ୍ଣୁ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଜଣାଇଲେ; ଦେବମାନେ ଓ ମହର୍ଷିମାନେ ପୂଜା କରୁଥିବାବେଳେ ସେ ସେମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ।
Verse 11
तो वै यजमानस्य पावकादतुलप्रभम्।प्रादुर्भूतं महद्भूतं महावीर्यं महाबलम्।।।।कृष्णं रक्ताम्बरधरं रक्तास्यं दुन्दुभिस्वनम्।स्निग्धहर्यक्षतनुजश्मश्रुप्रवरमूर्धजम्।।।।शुभलक्षणसम्पन्नं दिव्याभरणभूषितम्।शैलशृङ्गसमुत्सेथं दृप्तशार्दूलविक्रमम्।।।।दिवाकरसमाकारं दीप्तानलशिखोपमम्।तप्तजाम्बूनदमयीं राजतान्तपरिच्छदाम्।।।।दिव्यपायससम्पूर्णां पात्रीं पत्नीमिव प्रियाम्।प्रगृह्य विपुलां दोर्भ्यां स्वयं मायामयीमिव।।।।
ସେତେବେଳେ ଯଜମାନ ଯଜ୍ଞରେ ଆହୁତି ଦେଉଥିବା ସମୟରେ ପାବକ ଅଗ୍ନିରୁ ଅତୁଲ ପ୍ରଭାଯୁକ୍ତ ଏକ ମହାଦିବ୍ୟ ସତ୍ତା ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ—ମହାବୀର୍ୟ ଓ ମହାବଳରେ ସମ୍ପନ୍ନ।
Verse 12
तो वै यजमानस्य पावकादतुलप्रभम्।प्रादुर्भूतं महद्भूतं महावीर्यं महाबलम्।।1.16.11।। कृष्णं रक्ताम्बरधरं रक्तास्यं दुन्दुभिस्वनम्।स्निग्धहर्यक्षतनुजश्मश्रुप्रवरमूर्धजम्।।1.16.12।।शुभलक्षणसम्पन्नं दिव्याभरणभूषितम्।शैलशृङ्गसमुत्सेथं दृप्तशार्दूलविक्रमम्।।1.16.13।।दिवाकरसमाकारं दीप्तानलशिखोपमम्।तप्तजाम्बूनदमयीं राजतान्तपरिच्छदाम्।।1.16.14।।दिव्यपायससम्पूर्णां पात्रीं पत्नीमिव प्रियाम्।प्रगृह्य विपुलां दोर्भ्यां स्वयं मायामयीमिव।।1.16.15।।
ସେତେବେଳେ ଯଜମାନ ଯଜ୍ଞରେ ଆହୁତି ଦେଉଥିବା ସମୟରେ ପାବକ ଅଗ୍ନିରୁ ଅତୁଲ ପ୍ରଭାଯୁକ୍ତ ଏକ ମହାଦିବ୍ୟ ସତ୍ତା ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ—ମହାବୀର୍ୟ ଓ ମହାବଳରେ ସମ୍ପନ୍ନ।
Verse 13
तो वै यजमानस्य पावकादतुलप्रभम्।प्रादुर्भूतं महद्भूतं महावीर्यं महाबलम्।।1.16.11।। कृष्णं रक्ताम्बरधरं रक्तास्यं दुन्दुभिस्वनम्।स्निग्धहर्यक्षतनुजश्मश्रुप्रवरमूर्धजम्।।1.16.12।।शुभलक्षणसम्पन्नं दिव्याभरणभूषितम्।शैलशृङ्गसमुत्सेथं दृप्तशार्दूलविक्रमम्।।1.16.13।।दिवाकरसमाकारं दीप्तानलशिखोपमम्।तप्तजाम्बूनदमयीं राजतान्तपरिच्छदाम्।।1.16.14।।दिव्यपायससम्पूर्णां पात्रीं पत्नीमिव प्रियाम्।प्रगृह्य विपुलां दोर्भ्यां स्वयं मायामयीमिव।।1.16.15।।
ସେତେବେଳେ ଯଜମାନ ଯଜ୍ଞରେ ଆହୁତି ଦେଉଥିବା ସମୟରେ ପାବକ ଅଗ୍ନିରୁ ଅତୁଲ ପ୍ରଭାଯୁକ୍ତ ଏକ ମହାଦିବ୍ୟ ସତ୍ତା ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ—ମହାବୀର୍ୟ ଓ ମହାବଳରେ ସମ୍ପନ୍ନ।
Verse 14
तो वै यजमानस्य पावकादतुलप्रभम्।प्रादुर्भूतं महद्भूतं महावीर्यं महाबलम्।।1.16.11।। कृष्णं रक्ताम्बरधरं रक्तास्यं दुन्दुभिस्वनम्।स्निग्धहर्यक्षतनुजश्मश्रुप्रवरमूर्धजम्।।1.16.12।।शुभलक्षणसम्पन्नं दिव्याभरणभूषितम्।शैलशृङ्गसमुत्सेथं दृप्तशार्दूलविक्रमम्।।1.16.13।।दिवाकरसमाकारं दीप्तानलशिखोपमम्।तप्तजाम्बूनदमयीं राजतान्तपरिच्छदाम्।।1.16.14।।दिव्यपायससम्पूर्णां पात्रीं पत्नीमिव प्रियाम्।प्रगृह्य विपुलां दोर्भ्यां स्वयं मायामयीमिव।।1.16.15।।
ସେତେବେଳେ ଯଜମାନ ଯଜ୍ଞରେ ଆହୁତି ଦେଉଥିବା ସମୟରେ ପାବକ ଅଗ୍ନିରୁ ଅତୁଲ ପ୍ରଭାଯୁକ୍ତ ଏକ ମହାଦିବ୍ୟ ସତ୍ତା ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ—ମହାବୀର୍ୟ ଓ ମହାବଳରେ ସମ୍ପନ୍ନ।
Verse 15
तो वै यजमानस्य पावकादतुलप्रभम्।प्रादुर्भूतं महद्भूतं महावीर्यं महाबलम्।।1.16.11।। कृष्णं रक्ताम्बरधरं रक्तास्यं दुन्दुभिस्वनम्।स्निग्धहर्यक्षतनुजश्मश्रुप्रवरमूर्धजम्।।1.16.12।।शुभलक्षणसम्पन्नं दिव्याभरणभूषितम्।शैलशृङ्गसमुत्सेथं दृप्तशार्दूलविक्रमम्।।1.16.13।।दिवाकरसमाकारं दीप्तानलशिखोपमम्।तप्तजाम्बूनदमयीं राजतान्तपरिच्छदाम्।।1.16.14।।दिव्यपायससम्पूर्णां पात्रीं पत्नीमिव प्रियाम्।प्रगृह्य विपुलां दोर्भ्यां स्वयं मायामयीमिव।।1.16.15।।
ସେତେବେଳେ ଯଜମାନ ଯଜ୍ଞରେ ଆହୁତି ଦେଉଥିବା ସମୟରେ ପାବକ ଅଗ୍ନିରୁ ଅତୁଲ ପ୍ରଭାଯୁକ୍ତ ଏକ ମହାଦିବ୍ୟ ସତ୍ତା ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ—ମହାବୀର୍ୟ ଓ ମହାବଳରେ ସମ୍ପନ୍ନ।
Verse 16
समवेक्ष्याब्रवीद्वाक्यमिदं दशरथं नृपम्।प्राजापत्यं नरं विद्धि मामिहाभ्यागतं नृप।।।।
ଦଶରଥ ନୃପଙ୍କୁ ଦେଖି ସେ କହିଲେ: “ହେ ରାଜନ୍, ମୋତେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେଷିତ ପୁରୁଷ ବୋଲି ଜାଣ; ମୁଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି।”
Verse 17
तत: परं तदा राजा प्रत्युवाच कृताञ्जलि:।भगवन् स्वागतं तेऽस्तु किमहं करवाणि ते।।।।
ତାପରେ ରାଜା କୃତାଞ୍ଜଳି ହୋଇ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ: “ଭଗବନ୍, ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ; ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ କ’ଣ କରିବି?”
Verse 18
अथो पुनरिदं वाक्यं प्राजापत्यो नरोऽब्रवीत्।राजन्नर्चयता देवानद्य प्राप्तमिदं त्वया।।।।
ତାପରେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଦୂତ ପୁନର୍ବାର କହିଲେ: “ହେ ରାଜନ୍, ଦେବମାନଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିଥିବାରୁ ଆଜି ଏହି ଫଳ ତୁମେ ପାଇଛ।”
Verse 19
इदं तु नृपशार्दूल पायसं देवनिर्मितम्।प्रजाकरं गृहाण त्वं धन्यमारोग्यवर्धनम्।।।।
“ହେ ନୃପଶାର୍ଦୂଲ, ଏହି ଦେବନିର୍ମିତ ପାୟସକୁ ଗ୍ରହଣ କର; ଏହା ପ୍ରଜାଦାୟକ, ଧନ୍ୟତାକର ଓ ଆରୋଗ୍ୟବର୍ଧକ।”
Verse 20
भार्याणामनुरूपाणामश्नीतेति प्रयच्छ वै।तासु त्वं प्राप्स्यसे पुत्रान्यदर्थं यजसे नृप।।।।
“ଏହାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ ପାଇଁ ଦିଅ; ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ପାଇବ—ଯାହା ପାଇଁ ତୁମେ ଯଜ୍ଞ କରୁଛ, ହେ ନୃପ।”
Verse 21
तथेति नृपति: प्रीतश्शिरसा प्रतिगृह्यताम्।पात्रीं देवान्नसम्पूर्णां देवदत्तां हिरण्मयीम्।।।।
“ତଥେତି” ବୋଲି ପ୍ରୀତ ନୃପତି ଶିର ନମାଇ ଭକ୍ତିସହ ଗ୍ରହଣ କଲେ—ଦେବଦତ୍ତ, ଦିବ୍ୟାନ୍ନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ପାତ୍ରଟି।
Verse 22
अभिवाद्य च तद्भूतमद्भुतं प्रियदर्शनम्।मुदा परमया युक्तश्चकाराभिप्रदक्षिणम्।।।।
ସେଇ ଅଦ୍ଭୁତ, ପ୍ରିୟଦର୍ଶନ ଭୂତକୁ ଅଭିବାଦନ କରି, ପରମ ମୁଦାରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଭକ୍ତିସହ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କଲେ।
Verse 23
ततो दशरथ: प्राप्य पायसं देवनिर्मितम्।बभूव परमप्रीत: प्राप्य वित्तमिवाधन:।।।।
ତାପରେ ଦେବନିର୍ମିତ ପାୟସ ପାଇ ଦଶରଥ ପରମ ପ୍ରୀତିମାନ ହେଲେ—ଯେପରି ଧନହୀନ ଲୋକ ହଠାତ୍ ଧନ ପାଇଲେ।
Verse 24
ततस्तदद्भुतप्रख्यं भूतं परमभास्वरम्।संवर्तयित्वा तत्कर्म तत्रैवान्तरधीयत।।।।
ତାପରେ ଅଦ୍ଭୁତପ୍ରଖ୍ୟ, ପରମ ଭାସ୍ୱର ସେଇ ଭୂତ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରି, ସେଠାରେଇ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲା।
Verse 25
हर्षरश्मिभिरुद्योतं तस्यान्त:पुरमाबभौ।शारदस्याभिरामस्य चन्द्रस्येव नभोंऽशुभि:।।।।
ହର୍ଷର କିରଣରେ ଉଦ୍ୟୋତିତ ତାଙ୍କର ଅନ୍ତଃପୁର ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲା—ଯେପରି ଶରତ୍କାଳର ରମ୍ୟ ଆକାଶ ମନୋହର ଚନ୍ଦ୍ରର କିରଣରେ ଆଲୋକିତ ହୁଏ।
Verse 26
सोऽन्त:पुरं प्रविश्यैव कौसल्यामिदमब्रवीत्।पायसं प्रतिगृह्णीष्व पुत्रीयं त्विदमात्मन:।।।।
ସେ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଏହିପରି କହିଲେ: “ଏହି ପାୟସ ଗ୍ରହଣ କର; ଏହା ତୁମ ପାଇଁ ଓ ପୁତ୍ରପ୍ରଦ।”
Verse 27
कौसल्यायै नरपति: पायसार्धं ददौ तदा।अर्धादर्धं ददौ चापि सुमित्रायै नराधिप:।।।।कैकेय्यै चावशिष्टार्धं ददौ पुत्रार्थकारणात्।प्रददौ चावशिष्टार्धं पायसस्यामृतोपमम्।।।।अनुचिन्त्य सुमित्रायै पुनरेव महीपति:।एवं तासां ददौ राजा भार्याणां पायसं पृथक् ।।।।
ତେବେ ନରପତି ରାଜା କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ପାୟସର ଅର୍ଧ ଦେଲେ; ଅବଶିଷ୍ଟ ଅର୍ଧରୁ ପୁଣି ଅର୍ଧ ନରାଧିପ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ଦେଲେ। ପୁତ୍ରପ୍ରାପ୍ତିର ହେତୁରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଭାଗର ଅର୍ଧ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦେଲେ; ଏବଂ ପୁଣି ଚିନ୍ତା କରି ପୃଥିବୀପତି ରାଜା ଅମୃତସମ ପାୟସର ଶେଷ ଅବଶିଷ୍ଟ ଭାଗଟି ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ଦେଲେ। ଏଭଳି ରାଜା ନିଜ ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନଙ୍କୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ପାୟସ ବଣ୍ଟନ କଲେ।
Verse 28
कौसल्यायै नरपति: पायसार्धं ददौ तदा।अर्धादर्धं ददौ चापि सुमित्रायै नराधिप:।।1.16.27।।कैकेय्यै चावशिष्टार्धं ददौ पुत्रार्थकारणात्। प्रददौ चावशिष्टार्धं पायसस्यामृतोपमम्।।1.16.28।। अनुचिन्त्य सुमित्रायै पुनरेव महीपति:।एवं तासां ददौ राजा भार्याणां पायसं पृथक् ।।1.16.29।।
ତେବେ ନରପତି ରାଜା କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ପାୟସର ଅର୍ଧ ଦେଲେ; ଅବଶିଷ୍ଟ ଅର୍ଧରୁ ପୁଣି ଅର୍ଧ ନରାଧିପ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ଦେଲେ। ପୁତ୍ରପ୍ରାପ୍ତିର ହେତୁରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଭାଗର ଅର୍ଧ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦେଲେ; ଏବଂ ପୁଣି ଚିନ୍ତା କରି ପୃଥିବୀପତି ରାଜା ଅମୃତସମ ପାୟସର ଶେଷ ଅବଶିଷ୍ଟ ଭାଗଟି ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ଦେଲେ। ଏଭଳି ରାଜା ନିଜ ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନଙ୍କୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ପାୟସ ବଣ୍ଟନ କଲେ।
Verse 29
कौसल्यायै नरपति: पायसार्धं ददौ तदा।अर्धादर्धं ददौ चापि सुमित्रायै नराधिप:।।1.16.27।।कैकेय्यै चावशिष्टार्धं ददौ पुत्रार्थकारणात्। प्रददौ चावशिष्टार्धं पायसस्यामृतोपमम्।।1.16.28।। अनुचिन्त्य सुमित्रायै पुनरेव महीपति:।एवं तासां ददौ राजा भार्याणां पायसं पृथक् ।।1.16.29।।
ତେବେ ନରପତି ରାଜା କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ପାୟସର ଅର୍ଧ ଦେଲେ; ଅବଶିଷ୍ଟ ଅର୍ଧରୁ ପୁଣି ଅର୍ଧ ନରାଧିପ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ଦେଲେ। ପୁତ୍ରପ୍ରାପ୍ତିର ହେତୁରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଭାଗର ଅର୍ଧ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦେଲେ; ଏବଂ ପୁଣି ଚିନ୍ତା କରି ପୃଥିବୀପତି ରାଜା ଅମୃତସମ ପାୟସର ଶେଷ ଅବଶିଷ୍ଟ ଭାଗଟି ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ଦେଲେ। ଏଭଳି ରାଜା ନିଜ ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନଙ୍କୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ପାୟସ ବଣ୍ଟନ କଲେ।
Verse 30
तास्त्वेतत्पायसं प्राप्य नरेन्द्रस्योत्तमास्स्त्रय:।सम्मानं मेनिरे सर्वां: प्रहर्षोदितचेतस:।।।।
ନରେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଠାରୁ ସେହି ପାୟସ ପାଇ ରାଜାଙ୍କ ତିନି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଣୀ—ହର୍ଷରେ ଉଦିତ ଚିତ୍ତରେ—ସମସ୍ତେ ନିଜେମାନେ ସମ୍ମାନିତ ହେଲୁ ବୋଲି ଭାବିଲେ।
Verse 31
ततस्तु ता: प्राश्य तदुत्तमास्त्रियोमहीपतेरुत्तमपायसं पृथक्।हुताशनादित्यसमानतेजसोऽचिरेण गर्भान्प्रतिपेदिरे तदा।।।।
ତାପରେ ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରୀମାନେ ମହୀପତିଙ୍କ ଉତ୍ତମ ପାୟସକୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ନିଜ ଭାଗରେ ପ୍ରାଶ କଲେ; ଅଗ୍ନି ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ତେଜସ୍ବୀ ହୋଇ, ଅଚିରେ ଗର୍ଭ ଧାରଣ କଲେ।
Verse 32
ततस्तु राजा प्रसमीक्ष्य ता: स्त्रिय:प्ररूढगर्भा: प्रतिलब्धमानस:।बभूव हृष्टस्त्रिदिवे यथा हरि:सुरेन्द्रसिद्धर्षिगणाभिपूजित:।।।।
ତାପରେ ରାଜା ଗର୍ଭ ଦୃଢ଼ ହୋଇଥିବା ନିଜ ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ମନରେ ପ୍ରଶାନ୍ତି ପାଇଲେ; ତ୍ରିଦିବରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ସିଦ୍ଧ-ଋଷିଗଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ପରି ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ହର୍ଷିତ ହେଲେ।
Verse 33
ଦେବମାନଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି ଆତ୍ମସଂୟମୀ ବିଷ୍ଣୁ ସେତେବେଳେ ନୃପ ଦଶରଥଙ୍କୁ ନିଜ ପିତା ଭାବେ ଅନୁମୋଦନ କଲେ।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the selection of a dharmically viable means to end Rāvaṇa’s oppression without violating the boon-structure granted by Brahmā; the resolution is to adopt a human embodiment, aligning divine intervention with lawful cosmic conditions.
The chapter teaches that cosmic justice operates through constraints and proper means (upāya): even omnipotent power is narrated as working through dharma, boon-logic, and ritual order, making ethical process integral to legitimate victory.
The primary cultural landmark is the Vedic yajña setting—especially the sacrificial fire (pāvaka/hutāśana) and the royal antaḥpura—presented as institutional spaces where polity, ritual culture, and divine purpose converge.