Sarga 56
बालकाण्ड ५६: विश्वामित्र–वसिष्ठ अस्त्रसंघर्षः (Visvamitra and Vasistha: Contest of Divine Weapons)
बालकाण्ड
ଏହି ସର୍ଗରେ କ୍ଷତ୍ରିୟ-ବଳ (ଶସ୍ତ୍ର/ଅସ୍ତ୍ର) ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ତେଜର ତାତ୍ତ୍ୱିକ ସଂଘର୍ଷ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଛି। ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ମହାବଳୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆଗ୍ନେୟାସ୍ତ୍ର ଉଠାଇ ପ୍ରହାରର ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ବଶିଷ୍ଠ ନିଜ ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡର ତେଜରେ ତାହାକୁ ଶାନ୍ତ କରିଦିଅନ୍ତି—ଏଥିରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ତେଜର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ପ୍ରତିପାଦିତ ହୁଏ। ତାପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବରୁଣ, ରୌଦ୍ର, ଐନ୍ଦ୍ର, ପାଶୁପତ ଆଦି ଅସ୍ତ୍ର ଏବଂ ମୋହନ, ସ୍ୱାପନ, ଧର୍ମଚକ୍ର, ବିଷ୍ଣୁଚକ୍ର ପରି ଅନେକ ବିଶେଷ ଆୟୁଧ କ୍ରମେ ପ୍ରୟୋଗ କରନ୍ତି। ତ୍ରିଲୋକ ଭୟଙ୍କର ଦୃଶ୍ୟରେ ବିକଳ ହୋଇଯାଏ; କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବଶିଷ୍ଠ ନିଜ ଦଣ୍ଡ-ତେଜରେ ସେସବୁକୁ ଯେନେ ‘ଗ୍ରସି’ ନିଷ୍ଫଳ କରିଦିଅନ୍ତି। ଶେଷରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ିଲେ ତିନି ଲୋକ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହୁଏ; ଦେବ, ଋଷି, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ମହାନାଗମାନେ ଭୟରେ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରନ୍ତି। ବଶିଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ଶକ୍ତିରେ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ଉପସଂହାର କରନ୍ତି; ତେବେ ସେ କ୍ରୋଧରୂପ ଧାରଣ କରି ରୋମକୂପରୁ ଜ୍ୱାଳା ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି ଲୋକହିତ ପାଇଁ ସଂଯମ ରଖିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ଅପମାନିତ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବୁଝନ୍ତି ଯେ ବ୍ରହ୍ମ-ତେଜ କ୍ଷତ୍ରିୟ-ବଳଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ତେଣୁ ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ମହାତପ କରିବାର ସଙ୍କଳ୍ପ ନିଅନ୍ତି।
Shlokas
Verse 1
एवमुक्तो वसिष्ठेन विश्वामित्रो महाबल:।आग्नेयमस्त्रमुत्क्षिप्य तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्।।।।
ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ମହାବଳୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆଗ୍ନେୟ ଅସ୍ତ୍ର ଉଠାଇ ପ୍ରୟୋଗ କରି ‘ଥାଅ! ଥାଅ!’ ବୋଲି ଚିତ୍କାର କଲେ।
Verse 2
ब्रह्मदण्डं समुत्क्षिप्य कालदण्डमिवाऽपरम्।वसिष्ठो भगवान् क्रोधादिदं वचनमब्रवीत्।।।।
ଭଗବାନ ବସିଷ୍ଠ କ୍ରୋଧରେ ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡ ଉଠାଇଲେ—ଯେନେ ଯମଦଣ୍ଡ ସମ ଅନ୍ୟ ଦଣ୍ଡ—ଏବଂ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।
Verse 3
क्षत्रबन्धो स्थितोस्म्येष यद्बलं तद्विदर्शय।नाशयाम्यद्य ते दर्पं शस्त्रस्य तव गाधिज।।।।
“ହେ କ୍ଷତ୍ରିୟକୁଳର କଳଙ୍କ! ମୁଁ ଏଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ; ତୋର ଯେତେ ବଳ ଅଛି ଦେଖା। ହେ ଗାଧିପୁତ୍ର! ଆଜି ମୁଁ ତୋର ଶସ୍ତ୍ରଗର୍ବକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେବି।”
Verse 4
क्व च ते क्षत्रियबलं क्व च ब्रह्मबलं महत्।पश्य ब्रह्मबलं दिव्यं मम क्षत्रियपांसन।।।।
କେଉଁଠି ତୋର କ୍ଷତ୍ରିୟବଳ, କେଉଁଠି ମହାନ୍ ବ୍ରହ୍ମବଳ? ହେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଧମ, ମୋର ଦିବ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମଶକ୍ତି ଦେଖ।
Verse 5
तस्यास्त्रं गाधिपुत्रस्य घोरमाग्नेयमुद्यतम्।ब्रह्मदण्डेन तच्छान्तमग्नेर्वेग इवाम्भसा।।।।
ଗାଧିପୁତ୍ର ଉଦ୍ୟତ କରିଥିବା ଭୟଙ୍କର ଆଗ୍ନେୟ ଅସ୍ତ୍ର ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡରେ ଶାନ୍ତ ହେଲା—ଯେପରି ଜଳେ ଅଗ୍ନିର ବେଗ ଶମିଯାଏ।
Verse 6
वारुणं चैव रौद्रं च ऐन्द्रं पाशुपतं तथा।ऐषीकं चापि चिक्षेप कुपितो गाधिनन्दन:।।।।
କ୍ରୋଧିତ ଗାଧିନନ୍ଦନ ବାରୁଣ, ରୌଦ୍ର, ଐନ୍ଦ୍ର, ପାଶୁପତ ଏବଂ ଐଷୀକ ଅସ୍ତ୍ରମାନ ମଧ୍ୟ ନିକ୍ଷେପ କଲା।
Verse 7
मानवं मोहनं चैव गान्धर्वं स्वापनं तथा।जृम्भणं मादनं चैव संतापनविलापने।।।।शोषणं दारणं चैव वज्रमस्त्रं सुदुर्जयम्।ब्रह्मपाशं कालपाशं वारुणं पाशमेव च।।।।पैनाकास्त्रं च दयितं शुष्कार्द्रे अशनी उभे।दण्डास्त्रमथ पैशाचं क्रौञ्चमस्त्रं तथैव च।।।।धर्मचक्रं कालचक्रं विष्णुचक्रं तथैव च।वायव्यं मथनं चैव अस्त्रं हयशिरस्तथा।।।।शक्तिद्वयं च चिक्षेप कङ्कालं मुसलं तथा। 560वैद्याधरं महास्त्रं च कालास्त्रमथ दारुणम्।।।।त्रिशूलमस्त्रं घोरं च कापालमथ कङ्कणम्।एतान्यस्त्राणि चिक्षेप सर्वाणि रघुनन्दन।।।।वसिष्ठे जपतां श्रेष्ठे तदद्भुतमिवाभवत्।
ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, କ୍ରୋଧାବେଶରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମାନବ, ମୋହନ, ଗାନ୍ଧର୍ବ, ସ୍ୱାପନ, ଜୃମ୍ଭଣ, ମାଦନ, ସନ୍ତାପନ, ବିଲାପନ; ଶୋଷଣ, ଦାରଣ; ସୁଦୁର୍ଜୟ ବଜ୍ର; ବ୍ରହ୍ମପାଶ, କାଳପାଶ ଓ ବାରୁଣପାଶ; ପୈନାକ ଓ ପ୍ରିୟ ଦୟିତ; ଶୁଷ୍କ-ଆର୍ଦ୍ର ଦୁଇ ଅଶନୀ; ଦଣ୍ଡ, ପୈଶାଚ, କ୍ରୌଞ୍ଚ; ଧର୍ମଚକ୍ର, କାଳଚକ୍ର, ବିଷ୍ଣୁଚକ୍ର; ବାୟବ୍ୟ, ମଥନ, ହୟଶିର; ଦ୍ୱିଶକ୍ତି, କଙ୍କାଳ, ମୁସଳ; ବୈଦ୍ୟାଧର ମହାସ୍ତ୍ର ଓ ଦାରୁଣ କାଳାସ୍ତ୍ର; ଘୋର ତ୍ରିଶୂଳ, କାପାଳ, କଙ୍କଣ—ଏ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଜପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଉପରେ ନିକ୍ଷେପ କଲେ; ତାହା ଅଦ୍ଭୁତ ପରି ଲାଗିଲା।
Verse 8
मानवं मोहनं चैव गान्धर्वं स्वापनं तथा।जृम्भणं मादनं चैव संतापनविलापने।।1.56.7।।शोषणं दारणं चैव वज्रमस्त्रं सुदुर्जयम्।ब्रह्मपाशं कालपाशं वारुणं पाशमेव च।।1.56.8।।पैनाकास्त्रं च दयितं शुष्कार्द्रे अशनी उभे।दण्डास्त्रमथ पैशाचं क्रौञ्चमस्त्रं तथैव च।।1.56.9।।धर्मचक्रं कालचक्रं विष्णुचक्रं तथैव च।वायव्यं मथनं चैव अस्त्रं हयशिरस्तथा।।1.56.10।।शक्तिद्वयं च चिक्षेप कङ्कालं मुसलं तथा। 560वैद्याधरं महास्त्रं च कालास्त्रमथ दारुणम्।।1.56.11।।त्रिशूलमस्त्रं घोरं च कापालमथ कङ्कणम्।एतान्यस्त्राणि चिक्षेप सर्वाणि रघुनन्दन।।1.56.12।। वसिष्ठे जपतां श्रेष्ठे तदद्भुतमिवाभवत्।
ତାପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଶୋଷଣ ଓ ଦାରଣ ଅସ୍ତ୍ର, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଜୟ ବଜ୍ରାସ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କଲେ; ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମପାଶ, କାଳପାଶ, ଓ ବାରୁଣପାଶ ମଧ୍ୟ (ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ବିରୋଧରେ) ନିକ୍ଷେପ କଲେ।
Verse 9
मानवं मोहनं चैव गान्धर्वं स्वापनं तथा।जृम्भणं मादनं चैव संतापनविलापने।।1.56.7।।शोषणं दारणं चैव वज्रमस्त्रं सुदुर्जयम्।ब्रह्मपाशं कालपाशं वारुणं पाशमेव च।।1.56.8।।पैनाकास्त्रं च दयितं शुष्कार्द्रे अशनी उभे।दण्डास्त्रमथ पैशाचं क्रौञ्चमस्त्रं तथैव च।।1.56.9।।धर्मचक्रं कालचक्रं विष्णुचक्रं तथैव च।वायव्यं मथनं चैव अस्त्रं हयशिरस्तथा।।1.56.10।।शक्तिद्वयं च चिक्षेप कङ्कालं मुसलं तथा। 560वैद्याधरं महास्त्रं च कालास्त्रमथ दारुणम्।।1.56.11।।त्रिशूलमस्त्रं घोरं च कापालमथ कङ्कणम्।एतान्यस्त्राणि चिक्षेप सर्वाणि रघुनन्दन।।1.56.12।। वसिष्ठे जपतां श्रेष्ठे तदद्भुतमिवाभवत्।
ତାପରେ ସେ ପୈନାକାସ୍ତ୍ର ଓ ପ୍ରିୟ ଦୟିତାସ୍ତ୍ର ପ୍ରକ୍ଷେପ କଲା; ‘ଶୁଷ୍କ’ ଓ ‘ଆର୍ଦ୍ର’ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଅଶନି (ବଜ୍ର) ମଧ୍ୟ ନିକ୍ଷେପ କଲା; ତା’ପରେ ଦଣ୍ଡାସ୍ତ୍ର, ପୈଶାଚାସ୍ତ୍ର ଏବଂ କ୍ରୌଞ୍ଚାସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ପ୍ରୟୋଗ କଲା।
Verse 10
मानवं मोहनं चैव गान्धर्वं स्वापनं तथा।जृम्भणं मादनं चैव संतापनविलापने।।1.56.7।।शोषणं दारणं चैव वज्रमस्त्रं सुदुर्जयम्।ब्रह्मपाशं कालपाशं वारुणं पाशमेव च।।1.56.8।।पैनाकास्त्रं च दयितं शुष्कार्द्रे अशनी उभे।दण्डास्त्रमथ पैशाचं क्रौञ्चमस्त्रं तथैव च।।1.56.9।।धर्मचक्रं कालचक्रं विष्णुचक्रं तथैव च।वायव्यं मथनं चैव अस्त्रं हयशिरस्तथा।।1.56.10।।शक्तिद्वयं च चिक्षेप कङ्कालं मुसलं तथा। 560वैद्याधरं महास्त्रं च कालास्त्रमथ दारुणम्।।1.56.11।।त्रिशूलमस्त्रं घोरं च कापालमथ कङ्कणम्।एतान्यस्त्राणि चिक्षेप सर्वाणि रघुनन्दन।।1.56.12।। वसिष्ठे जपतां श्रेष्ठे तदद्भुतमिवाभवत्।
ସେ ଧର୍ମଚକ୍ର, କାଳଚକ୍ର ଓ ବିଷ୍ଣୁଚକ୍ର ନିକ୍ଷେପ କଲେ; ତଥା ବାୟବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର, ମଥନ ଅସ୍ତ୍ର ଏବଂ ହୟଶିର ଅସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ପ୍ରୟୋଗ କଲେ।
Verse 11
मानवं मोहनं चैव गान्धर्वं स्वापनं तथा।जृम्भणं मादनं चैव संतापनविलापने।।1.56.7।।शोषणं दारणं चैव वज्रमस्त्रं सुदुर्जयम्।ब्रह्मपाशं कालपाशं वारुणं पाशमेव च।।1.56.8।।पैनाकास्त्रं च दयितं शुष्कार्द्रे अशनी उभे।दण्डास्त्रमथ पैशाचं क्रौञ्चमस्त्रं तथैव च।।1.56.9।।धर्मचक्रं कालचक्रं विष्णुचक्रं तथैव च।वायव्यं मथनं चैव अस्त्रं हयशिरस्तथा।।1.56.10।।शक्तिद्वयं च चिक्षेप कङ्कालं मुसलं तथा। 560वैद्याधरं महास्त्रं च कालास्त्रमथ दारुणम्।।1.56.11।।त्रिशूलमस्त्रं घोरं च कापालमथ कङ्कणम्।एतान्यस्त्राणि चिक्षेप सर्वाणि रघुनन्दन।।1.56.12।। वसिष्ठे जपतां श्रेष्ठे तदद्भुतमिवाभवत्।
ସେ ଶକ୍ତି-ଅସ୍ତ୍ରର ଯୁଗଳକୁ ଛାଡ଼ିଲେ; ଏବଂ କଙ୍କାଳ ଓ ମୁସଳକୁ ମଧ୍ୟ। ମହା ବୈଦ୍ୟାଧର ଅସ୍ତ୍ରକୁ ଓ ପରେ ଦାରୁଣ କାଳାସ୍ତ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକ୍ଷେପ କଲେ।
Verse 12
मानवं मोहनं चैव गान्धर्वं स्वापनं तथा।जृम्भणं मादनं चैव संतापनविलापने।।1.56.7।।शोषणं दारणं चैव वज्रमस्त्रं सुदुर्जयम्।ब्रह्मपाशं कालपाशं वारुणं पाशमेव च।।1.56.8।।पैनाकास्त्रं च दयितं शुष्कार्द्रे अशनी उभे।दण्डास्त्रमथ पैशाचं क्रौञ्चमस्त्रं तथैव च।।1.56.9।।धर्मचक्रं कालचक्रं विष्णुचक्रं तथैव च।वायव्यं मथनं चैव अस्त्रं हयशिरस्तथा।।1.56.10।।शक्तिद्वयं च चिक्षेप कङ्कालं मुसलं तथा। 560वैद्याधरं महास्त्रं च कालास्त्रमथ दारुणम्।।1.56.11।।त्रिशूलमस्त्रं घोरं च कापालमथ कङ्कणम्।एतान्यस्त्राणि चिक्षेप सर्वाणि रघुनन्दन।।1.56.12।। वसिष्ठे जपतां श्रेष्ठे तदद्भुतमिवाभवत्।
ସେ ଘୋର ତ୍ରିଶୂଳ-ଅସ୍ତ୍ରକୁ, ପରେ କାପାଳ ଓ କଙ୍କଣକୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିଲେ। ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ଜପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଉପରେ ସେ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ପ୍ରକ୍ଷେପ କଲେ; ତାହା ଅଦ୍ଭୁତ ପରି ଲାଗିଲା।
Verse 13
तानि सर्वाणि दण्डेन ग्रसते ब्रह्मणस्सुत:।।।।तेषु शान्तेषु ब्रह्मास्त्रं क्षिप्तवान् गाधिनन्दन:।
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ବସିଷ୍ଠ ନିଜ ଦଣ୍ଡଦ୍ୱାରା ସେ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ଗ୍ରସିଲେ। ସେଗୁଡ଼ିକ ଶାନ୍ତ ହେବା ପରେ ଗାଧିନନ୍ଦନ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ିଲେ।
Verse 14
तदस्त्रमुद्यतं दृष्ट्वा देवास्साग्निपुरोगमा:।।।।देवर्षयश्च सम्भ्रान्तागन्धर्वास्समहोरगा:।त्रैलोक्यमासीत्सन्तप्तं ब्रह्मास्त्रे समुदीरिते।।।
ସେ ଅସ୍ତ୍ର ଉଦ୍ୟତ ହୋଇଥିବାକୁ ଦେଖି, ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି ଦେବମାନେ, ଦେବର୍ଷିମାନେ, ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଓ ମହୋରଗମାନେ ସମସ୍ତେ ଆତଙ୍କିତ ହେଲେ।
Verse 15
तदस्त्रमुद्यतं दृष्ट्वा देवास्साग्निपुरोगमा:।।1.56.14।।देवर्षयश्च सम्भ्रान्तागन्धर्वास्समहोरगा:।त्रैलोक्यमासीत्सन्तप्तं ब्रह्मास्त्रे समुदीरिते।।1.56.15।
ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ମୁକ୍ତ ହେବା ସହିତ ତ୍ରିଲୋକ ସମଗ୍ର ତାପରେ ସନ୍ତପ୍ତ ହୋଇ, ଦାହ-ବ୍ୟଥାରେ ଦଗ୍ଧ ପରି ହେଲା।
Verse 16
तदप्यस्त्रं महाघोरं ब्रह्मं ब्राह्मेण तेजसा ।वसिष्ठो ग्रसते सर्वं ब्रह्मदण्डेन राघव।।।।
ହେ ରାଘବ! ବ୍ରହ୍ମତେଜରେ ଦୀପ୍ତ ବସିଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡର ପ୍ରଭାବରେ ସେ ଅତିଘୋର ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗ୍ରସିଲେ।
Verse 17
ब्रह्मास्त्रं ग्रसमानस्य वसिष्ठस्य महात्मन:।त्रैलोक्यमोहनं रौद्रं रूपमासीत्सुदारुणम्।।।।
ମହାତ୍ମା ବସିଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ରକୁ ଗ୍ରସୁଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କର ରୌଦ୍ର ରୂପ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦାରୁଣ ହେଲା—ତ୍ରିଲୋକକୁ ମୋହିତ କରିଦେବା ପରି।
Verse 18
रोमकूपेषु सर्वेषु वसिष्ठस्य महात्मन:।मरीच्य इव निष्पेतुरग्नेर्धूमाकुलार्चिष:।।।।
ମହାତ୍ମା ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ସମସ୍ତ ରୋମକୂପରୁ ଧୂମରେ ଆକୁଳ ଅଗ୍ନିଶିଖାମାନେ ମରୀଚି ପରି ଫୁଟି ବାହାରିଲେ।
Verse 19
प्राज्वलद्ब्रह्मदण्डश्च वसिष्ठस्य करोद्यत:।विधूम इव कालाग्निर्यमदण्ड इवापर:।।।।
ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଉଦ୍ୟତ ହସ୍ତରେ ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ହେଲା—ଧୂମରହିତ ପ୍ରଳୟାଗ୍ନି ପରି, ଯେନ ଅନ୍ୟ ଏକ ଯମଦଣ୍ଡ।
Verse 20
ततोऽस्तुवन् मुनिगणा वसिष्ठं जपतां वरम्।अमोघं ते बलं ब्रह्मन् तेजो धारय तेजसा।।।।
ତାପରେ ମୁନିଗଣ ଜପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି କହିଲେ: “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣଙ୍କ ବଳ ଅମୋଘ; ନିଜ ତେଜରେ ନିଜ ତେଜକୁ ସଂଯମ କରନ୍ତୁ।”
Verse 21
निगृहीतस्त्वया ब्रह्मन् विश्वामित्रो महातपा:।प्रसीद जपतां श्रेष्ठ लोकास्सन्तु गतव्यथा:।।।।
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମହାତପସ୍ବୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତୁମେ ନିଗ୍ରହ କରିଛ। ହେ ଜପତାମ୍ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପ୍ରସନ୍ନ ହେଅ; ଲୋକମାନେ ସମସ୍ତ ବ୍ୟଥାରୁ ମୁକ୍ତ ହେଉନ୍ତୁ।
Verse 22
एवमुक्तो महातेजाश्शमं चक्रे महातपा:।विश्वामित्रोऽपि निकृतो विनिश्वस्येदमब्रवीत्।।।।
ଏପରି କୁହାଯାଇ, ମହାତେଜସ୍ବୀ ମହାତପସ୍ବୀ ଶାନ୍ତ ହେଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମଧ୍ୟ ନମ୍ର ହୋଇ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି ଏହି କଥା କହିଲେ।
Verse 23
धिग्बलं क्षत्रियबलं ब्रह्मतेजो बलं बलम्।एकेन ब्रह्मदण्डेन सर्वास्त्राणि हतानि मे।।।।
ଧିକ୍ ହେଉ କ୍ଷତ୍ରିୟବଳ ନାମକ ବଳକୁ! ବ୍ରହ୍ମତେଜ ହିଁ ସତ୍ୟ ବଳ। ଏକମାତ୍ର ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡରେ ମୋର ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା।
Verse 24
तदेतत्समवेक्ष्याहं प्रसन्नेन्द्रियमानस:।तपो महत्समास्थास्ये यद्वै ब्रह्मत्वकारणम्।।।।
ଏହା ସବୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ମୁଁ ମହାତପ ଆରମ୍ଭ କରିବି—ଯାହା ନିଶ୍ଚୟ ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତିର କାରଣ।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Viśvāmitra’s escalation from conventional astras to the Brahmāstra against a sage, testing whether martial capability may override ascetic authority; the narrative judges this as a misuse of power when detached from dharma and restraint.
The sarga teaches that brahma-tejas—disciplined spiritual energy grounded in tapas and dharma—can neutralize even the most catastrophic weapons; true strength is ethical and ascetic, not merely technological or martial.
Rather than a named geography, the text highlights a cosmological landmark—trailokya (the three worlds)—and a cultural-ritual institution: brahmadaṇḍa and mantra-japa as symbols of brahmanical authority within epic-era ascetic culture.