
अहल्याशापवर्णनम् (The Account of Ahalyā’s Curse and the Deserted Hermitage near Mithilā)
बालकाण्ड
ଏହି ସର୍ଗରେ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମିଥିଲା ପ୍ରତି ଗମନକାଳେ ଯଜ୍ଞୀୟ ଅତିଥି-ସତ୍କାର ଓ ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳର ପରିବେଶରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି। ପରସ୍ପର କୁଶଳପ୍ରଶ୍ନ ପରେ ସୁମତି ରାଜା ତାଙ୍କୁ ବିଶିଷ୍ଟ ଅତିଥି ଭାବେ ସମ୍ମାନ କରି ଏକ ରାତି ରଖନ୍ତି; ପରଦିନ ସେମାନେ ଜନକଙ୍କ ଶୁଭ ନଗରୀ ମିଥିଲାକୁ ଯାଆନ୍ତି, ଯାହାକୁ ସମାଗତ ଋଷିମାନେ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ମିଥିଲା ସମୀପରେ ରାମ ଏକ ପ୍ରାଚୀନ, ସୁନ୍ଦର କିନ୍ତୁ ନିର୍ଜନ ଆଶ୍ରମ ଦେଖି ତାହାର ଇତିହାସ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହନ୍ତି—ଏହା ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପୂଜିତ ମହର୍ଷି ଗୌତମଙ୍କ ଆଶ୍ରମ; ସେଠାରେ ଗୌତମ ଓ ଅହଲ୍ୟା ଦୀର୍ଘବର୍ଷ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ସୁଯୋଗ ନେଇ ଇନ୍ଦ୍ର ଗୌତମବେଶ ଧାରଣ କରି ସଙ୍ଗମ ଯାଚନା କରେ; ଅହଲ୍ୟା ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ଚିହ୍ନିଥିଲେ ମଧ୍ୟ କୌତୁହଳ ଓ ପ୍ରବୃତ୍ତିବଶେ ସମ୍ମତି ଦିଅନ୍ତି। ତପୋଦୀପ୍ତ ଗୌତମ ଫେରି ଆସି ଛଳ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି—ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ବୀର୍ୟନାଶର ଶାପ ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ଅହଲ୍ୟାକୁ ଦୀର୍ଘକାଳ ଅଦୃଶ୍ୟ ରହି ଆଶ୍ରମରେ ବାୟୁଆହାର କରି ଭସ୍ମଶୟ୍ୟାରେ ଶୟନ ସହ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବାକୁ ନିୟୋଜନ କରନ୍ତି। ଶାପରେ ଭବିଷ୍ୟତ ଉଦ୍ଧାରର ଧର୍ମ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମଧ୍ୟ ଅଛି—ବନରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ଶ୍ରୀରାମ ଯେତେବେଳେ ସେଠାକୁ ଆସି ତାଙ୍କ ଅତିଥିସତ୍କାର ଗ୍ରହଣ କରିବେ, ସେତେବେଳେ ଅହଲ୍ୟା ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ପୁନଃ ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ। ପରେ ଗୌତମ ହିମବତକୁ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଗମନ କରନ୍ତି ଏବଂ ସେଇ ଆଶ୍ରମ ଅପରାଧ–ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ–ମୋକ୍ଷର ପବିତ୍ର ସ୍ମାରକସ୍ଥଳ ହୋଇ ରହେ।
Verse 1
पृष्ट्वा तु कुशलं तत्र परस्परसमागमे।कथान्ते सुमतिर्वाक्यं व्याजहार महामुनिम्।।।।
ସେଠାରେ ପରସ୍ପର ସମାଗମରେ ଏକାପରକୁ କୁଶଳ ପଚାରି, କଥାର ଶେଷରେ ସୁମତି ମହାମୁନିଙ୍କୁ ଏହି ବାକ୍ୟ କହିଲେ।
Verse 2
इमौ कुमारौ भद्रं ते देवतुल्यपराक्रमौ।गजसिंहगती वीरौ शार्दूलवृषभोपमौ।।।।पद्मपत्रविशालाक्षौ खड्गतूणी धनुर्धरौ।अश्विनाविव रूपेण समुपस्थितयौवनौ।।।।यदृच्छयैव गां प्राप्तौ देवलोकादिवामरौ।कथं पद्भ्यामिह प्राप्तौ किमर्थं कस्य वा मुने।।।।
ହେ ମୁନି, ଆପଣଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ଦେବତୁଲ୍ୟ ପରାକ୍ରମଶାଳୀ ଏହି ଦୁଇ କୁମାର କିଏ? ଗଜ ଓ ସିଂହ ପରି ଗତି ଥିବା ବୀର, ବ୍ୟାଘ୍ର ଓ ବୃଷଭ ସମାନ। ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି ବିଶାଳ ନୟନ, ଖଡ୍ଗ-ତୂଣୀ-ଧନୁ ଧାରଣକାରୀ। ରୂପରେ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଭଳି, ଯୌବନରେ ସମୁପସ୍ଥିତ—ମନେ ହୁଏ ଦେବଲୋକରୁ ଅବତରିତ ଅମର। ହେ ମୁନି, ଏମାନେ ପଦେ ପଦେ ଏଠାକୁ କିପରି ଆସିଲେ? କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ଏବଂ କାହାର ପୁତ୍ର?
Verse 3
इमौ कुमारौ भद्रं ते देवतुल्यपराक्रमौ।गजसिंहगती वीरौ शार्दूलवृषभोपमौ।।1.48.2।।पद्मपत्रविशालाक्षौ खड्गतूणी धनुर्धरौ।अश्विनाविव रूपेण समुपस्थितयौवनौ।।1.48.3।।यदृच्छयैव गां प्राप्तौ देवलोकादिवामरौ।कथं पद्भ्यामिह प्राप्तौ किमर्थं कस्य वा मुने।।1.48.4।।
ଯେତେବେଳେ ଦଶରଥନନ୍ଦନ ଅଦମ୍ୟ ରାମ ଏହି ଭୟଙ୍କର ବନକୁ ଆସିବେ, ସେତେବେଳେ ତୁମେ ପବିତ୍ର ହେବ।
Verse 4
इमौ कुमारौ भद्रं ते देवतुल्यपराक्रमौ।गजसिंहगती वीरौ शार्दूलवृषभोपमौ।।1.48.2।।पद्मपत्रविशालाक्षौ खड्गतूणी धनुर्धरौ।अश्विनाविव रूपेण समुपस्थितयौवनौ।।1.48.3।।यदृच्छयैव गां प्राप्तौ देवलोकादिवामरौ।कथं पद्भ्यामिह प्राप्तौ किमर्थं कस्य वा मुने।।1.48.4।।
ତାହାର ସେଇ ବଚନ ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଯଥାବୃତ୍ତାନ୍ତ ସବୁ ନିବେଦନ କଲେ—ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମରେ ନିବାସ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ବଧ ମଧ୍ୟ।
Verse 5
भूषयन्ताविमं देशं चन्द्रसूर्याविवाम्बरम्।परस्परस्य सदृशौ प्रमाणेङ्गितचेष्टितै:।।।।किमर्थं च मुनिश्रेष्ठ सम्प्राप्तौ दुर्गमे पथि।वरायुधधरौ वीरौ श्रोतुमिच्छामि तत्त्वत:।।।।
ଏହି ଦୁଇ ଯୁବକ ଆକାଶରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଏହି ଦେଶକୁ ଶୋଭାୟମାନ କରୁଛନ୍ତି; ଦେହପ୍ରମାଣ, ଭାବଭଙ୍ଗୀ ଓ ଚଳନ-ଚେଷ୍ଟାରେ ପରସ୍ପର ସଦୃଶ। ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦୁର୍ଗମ ପଥରେ ଉତ୍ତମ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଏହି ବୀରମାନେ କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି? ତାହାର ତତ୍ତ୍ୱ ମୁଁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।
Verse 6
भूषयन्ताविमं देशं चन्द्रसूर्याविवाम्बरम्।परस्परस्य सदृशौ प्रमाणेङ्गितचेष्टितै:।।1.48.5।।किमर्थं च मुनिश्रेष्ठ सम्प्राप्तौ दुर्गमे पथि।वरायुधधरौ वीरौ श्रोतुमिच्छामि तत्त्वत:।।1.48.6।।
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଆକାଶରେ ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଏହି ଦୁଇ ବୀର ଏ ଦେଶକୁ ଶୋଭାୟିତ କରୁଛନ୍ତି; ଦେହପ୍ରମାଣ, ଭାବଭଙ୍ଗୀ, ଗତି-ଚେଷ୍ଟାରେ ପରସ୍ପର ସଦୃଶ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆୟୁଧ ଧାରଣ କରି ଦୁର୍ଗମ ପଥରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି—କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ? ସେ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ମୁଁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।
Verse 7
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा यथावृत्तं न्यवेदयत्।सिद्धाश्रमनिवासं च राक्षसानां वधं तथा।।।।
ତାହାର ସେଇ ବଚନ ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଯଥାବୃତ୍ତାନ୍ତ ସବୁ ନିବେଦନ କଲେ—ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମରେ ନିବାସ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ବଧ ମଧ୍ୟ।
Verse 8
विश्वामित्रवचश्श्रुत्वा राजा परमहर्षित:।अतिथी परमौ प्राप्तौ पुत्रौ दशरथस्य तौ।।।।पूजयामास विधिवत्सत्कारार्हौ महाबलौ।
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ରାଜା ସୁମତି ପରମ ହର୍ଷିତ ହେଲେ। ଦଶରଥଙ୍କ ସେଇ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ମହାବଳୀ ଓ ସତ୍କାରାର୍ହ ଅତିଥି ଭାବେ ଆସିଥିବା ଦେଖି, ସେ ବିଧିବତ୍ ପୂଜା କରି ଯଥୋଚିତ ସତ୍କାର ସହ ଆତିଥ୍ୟ କଲେ।
Verse 9
तत: परमसत्कारं सुमते: प्राप्य राघवौ।।।।उष्य तत्र निशामेकां जग्मतुर्मिथिलां तत: ।
ସୁମତିଙ୍କ ଠାରୁ ପରମ ସତ୍କାର ପାଇ ସେଇ ଦୁଇ ରାଘବ ସେଠାରେ ଗୋଟିଏ ରାତି ରହି, ତାପରେ ମିଥିଲାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 10
तान् दृष्ट्वा मुनयस्सर्वे जनकस्य पुरीं शुभाम्।।।।साधु साध्विति शंसन्तो मिथिलां समपूजयन्।
ଜନକଙ୍କ ଶୁଭ ପୁରୀକୁ ଦେଖି ସମସ୍ତ ମୁନି ‘ସାଧୁ! ସାଧୁ!’ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରି, ମିଥିଲାକୁ ଭକ୍ତିଭାବେ ସମ୍ମାନ କଲେ।
Verse 11
मिथिलोपवने शून्यमाश्रमं दृश्य राघव:।।।।पुराणं निर्जनं रम्यं पप्रच्छ मुनिपुङ्गवम्।
ମିଥିଲାର ଉପବନରେ ରାଘବ ଏକ ପୁରାତନ, ନିର୍ଜନ ଓ ରମ୍ୟ ଆଶ୍ରମକୁ ଶୂନ୍ୟ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖିଲେ; ଏବଂ ମୁନିପୁଙ୍ଗବ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ତାହା ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ।
Verse 12
श्रीमदाश्रमसङ्काशं किन्न्विदं मुनिवर्जितम्।।।।ज्ञातुमिच्छामि भगवन् कस्यायं पूर्वमाश्रम:।
“ଭଗବନ୍, ଏହି ସ୍ଥାନ ଶ୍ରୀମଦ୍ ଆଶ୍ରମ ସଦୃଶ ଦିଶୁଛି; ତେବେ ମୁନିମାନେ ଛାଡ଼ିଦେଇ କାହିଁକି ଶୂନ୍ୟ? ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି—ଏହା ପୂର୍ବେ କାହାର ଆଶ୍ରମ ଥିଲା?”
Verse 13
तच्छ्रुत्वा राघवेणोक्तं वाक्यं वाक्यविशारद:।।।।प्रत्युवाच महातेजा विश्वामित्रो महामुनि:।
ରାଘବଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ବାକ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ମହାତେଜସ୍ବୀ ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ଦେଲେ।
Verse 14
हन्त ते कथयिष्यामि श्रुणु तत्त्वेन राघव।।।।यस्येदमाश्रमपदं शप्तं कोपान्महात्मना।
“ହନ୍ତ, ରାଘବ, ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି—ତତ୍ତ୍ୱରେ ଶୁଣ: ଏହି ଆଶ୍ରମପଦ କାହାର, ଏବଂ କିପରି ଏକ ମହାତ୍ମା କ୍ରୋଧରେ ଏହାକୁ ଶାପିତ କଲେ।”
Verse 15
गौतमस्य नरश्रेष्ठ पूर्वमासीन्महात्मन:।।।।आश्रमो दिव्यसङ्काशस्सुरैरपि सुपूजित:।
“ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦିବ୍ୟଧାମ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ ଏବଂ ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ସୁପୂଜିତ ଏହି ଆଶ୍ରମ ପୂର୍ବେ ମହାତ୍ମା ଗୌତମ ଋଷିଙ୍କର ଥିଲା।”
Verse 16
स चेह तप आतिष्ठदहल्यासहित: पुरा।।।।वर्षपूगाननेकांश्च राजपुत्र महायश:।
ହେ ମହାୟଶସ୍ୱୀ ରାଜପୁତ୍ର! ଏଠାରେ ପୁରାତନ କାଳରେ ସେ ମହାତ୍ମା ଅହଲ୍ୟା ସହିତ ଅନେକ ବର୍ଷପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ।
Verse 17
तस्यान्तरं विदित्वा तु सहस्राक्षश्शचीपति:।।।।मुनिवेषधरोऽहल्यामिदं वचनमब्रवीत्।
କିନ୍ତୁ ସୁଯୋଗ ଜାଣି ସହସ୍ରାକ୍ଷ ଶଚୀପତି ଇନ୍ଦ୍ର ମୁନିବେଶ ଧାରଣ କରି ଅହଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।
Verse 18
ऋतुकालं प्रतीक्षन्ते नार्थिनस्सुसमाहिते।सङ्गमं त्वहमिच्छामि त्वया सह सुमध्यमे।।
ହେ ସୁସମାହିତେ, କାମାର୍ଥୀମାନେ ଋତୁକାଳକୁ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରନ୍ତି ନାହିଁ; ହେ ସୁମଧ୍ୟମେ, ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ସଙ୍ଗମ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।
Verse 19
मुनिवेषं सहस्राक्षं विज्ञाय रघुनन्दन।मतिं चकार दुर्मेधा देवराजकुतूहलात्।।
ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ! ମୁନିବେଶରେ ସହସ୍ରାକ୍ଷଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି, ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି ଅହଲ୍ୟା ଦେବରାଜ ପ୍ରତି କୁତୁହଳରୁ ସମ୍ମତି ଦେଲା।
Verse 20
अथाब्रवीत् नरश्रेष्ठ कृतार्थेनान्तरात्मना।।।कृतार्थाऽस्मि सुरश्रेष्ठ गच्छ शीघ्रमित: प्रभो।आत्मानं मां च देवेश सर्वदा रक्ष गौतमात्।।।
ତାପରେ ଅନ୍ତରାତ୍ମାରେ ଇଚ୍ଛା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ସେ କହିଲା: “ହେ ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ କୃତାର୍ଥ ହେଲି। ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏଠାରୁ ଶୀଘ୍ର ଯାଅ। ହେ ଦେବେଶ, ଗୌତମଠାରୁ ସଦା ନିଜକୁ ଓ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କର।”
Verse 21
अथाब्रवीत् नरश्रेष्ठ कृतार्थेनान्तरात्मना।1.48.20।।कृतार्थाऽस्मि सुरश्रेष्ठ गच्छ शीघ्रमित: प्रभो।आत्मानं मां च देवेश सर्वदा रक्ष गौतमात्।1.48.21।।
ତାପରେ ଅନ୍ତରାତ୍ମାରେ ଇଚ୍ଛା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ସେ କହିଲା: “ହେ ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ କୃତାର୍ଥ ହେଲି। ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏଠାରୁ ଶୀଘ୍ର ଯାଅ। ହେ ଦେବେଶ, ଗୌତମଠାରୁ ସଦା ନିଜକୁ ଓ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କର।”
Verse 22
इन्द्रस्तु प्रहसन् वाक्यमहल्यामिदमब्रवीत्।सुश्रोणि परितुष्टोऽस्मि गमिष्यामि यथाऽगतम्।।।
ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ର ହସି ଅହଲ୍ୟାକୁ ଏହି କଥା କହିଲେ: “ହେ ସୁଶ୍ରୋଣି, ମୁଁ ପରିତୁଷ୍ଟ; ଯେପରି ଆସିଥିଲି ସେପରି ଫେରିଯିବି।”
Verse 23
एवं सङ्गम्य तु तया निश्चक्रामोटजात्तत:।।स सम्भ्रमात्त्वरन् राम शङ्कितो गौतमं प्रति।।।
ଏଭଳି ତାଙ୍କ ସହ ସଙ୍ଗମ କରି ସେ ପତ୍ରକୁଟିରୁ ବାହାରିଲା; ହେ ରାମ, ଗୌତମଙ୍କ ପ୍ରତି ଶଙ୍କିତ ହୋଇ ଭୟରେ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହେଲା।
Verse 24
गौतमं तं ददर्शाथ प्रविशन्तं महामुनिम्।देवदानवदुर्धर्षं तपोबलसमन्वितम्।।।।तीर्थेंदकपरिक्लिन्नं दीप्यमानमिवानलम्।गृहीतसमिधं तत्र सकुशं मुनिपुङ्गवम्।।।।
ତାପରେ ସେ ମହାମୁନି ଗୌତମଙ୍କୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ଦେଖିଲା—ଦେବ ଓ ଦାନବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅଦୁର୍ଧର୍ଷ, ତପୋବଳରେ ସମନ୍ୱିତ। ତୀର୍ଥସ୍ନାନଜଳରେ ଭିଜିଥିବା, ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ; ହାତରେ ସମିଧା ଓ କୁଶ ଧରିଥିବା ସେ ମୁନିପୁଙ୍ଗବ ସେଠାରେ ଥିଲେ।
Verse 25
गौतमं तं ददर्शाथ प्रविशन्तं महामुनिम्।देवदानवदुर्धर्षं तपोबलसमन्वितम्।।1.48.24।।तीर्थेंदकपरिक्लिन्नं दीप्यमानमिवानलम्।गृहीतसमिधं तत्र सकुशं मुनिपुङ्गवम्।।1.48.25।।
ତେବେ ସେ ମହାମୁନି ଗୌତମଙ୍କୁ ଆଶ୍ରମରେ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ଦେଖିଲା—ଦେବ ଓ ଦାନବମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅଦମ୍ୟ, ତପୋବଳସମ୍ପନ୍ନ। ତୀର୍ଥଜଳରେ ଭିଜିଥିବା, ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ, ହାତରେ ସମିଧା ଓ କୁଶ ଧରିଥିବା ସେ ମୁନିପୁଙ୍ଗବ ଦେଖାଦେଲେ।
Verse 26
दृष्ट्वा सुरपतिस्त्रस्तो विवर्णवदनोऽभवत्।अथ दृष्ट्वा सहस्राक्षं मुनिवेषधरं मुनि:।।।।दुर्वृत्तं वृत्तसम्पन्नो रोषाद्वचनमब्रवीत्।
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଦେବପତି ଇନ୍ଦ୍ର ଭୟଭୀତ ହେଲେ, ମୁହଁ ଫିକା ପଡ଼ିଗଲା। ପରେ ଶୀଳସମ୍ପନ୍ନ ମୁନି, ମୁନିବେଷ ଧରି ଦୁର୍ବୃତ୍ତ ଭାବେ ଆଚରଣ କରୁଥିବା ସହସ୍ରାକ୍ଷଙ୍କୁ ଦେଖି, କ୍ରୋଧରେ କଥା କହିଲେ।
Verse 27
मम रूपं समास्थाय कृतवानसि दुर्मते।।।।अकर्तव्यमिदं तस्माद्विफलस्त्वं भविष्यसि।
‘ହେ ଦୁର୍ମତି! ମୋର ରୂପ ଧାରଣ କରି ତୁମେ ଅକର୍ତ୍ତବ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛ। ତେଣୁ ତୁମେ ନିଷ୍ଫଳ ହେବ—ପୁରୁଷତ୍ୱରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେବ।’
Verse 28
गौतमेनैवमुक्तस्य सरोषेण महात्मना।।।।पेततुर्वृषणै भूमौ सहस्राक्षस्य तत्क्षणात्।
ମହାତ୍ମା ଗୌତମ କ୍ରୋଧରେ ଏପରି କହିବା ସହିତ, ସହସ୍ରାକ୍ଷ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ବୃଷଣ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା।
Verse 29
तथा शप्त्वा स वै शक्रमहल्यामपि शप्तवान्।।।।इह वर्षसहस्राणि बहूनि त्वं निवत्स्यसि।वायुभक्षा निराहारा तप्यन्ती भस्मशायिनी।।।।अदृश्या सर्वभूतानां आश्रमेऽस्मिन्निवत्स्यसि।
ଏପରି ଶକ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଇ, ମୁନି ଅହଲ୍ୟାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶାପ ଦେଲେ: ‘ଏଠାରେ ତୁମେ ଅନେକ ହଜାର ବର୍ଷ ରହିବ—ବାୟୁକୁ ଆହାର କରି, ନିରାହାର ହୋଇ, ଭସ୍ମରେ ଶୟନ କରି ତପସ୍ୟାରେ ଦହିବ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ରହି, ଏହି ଆଶ୍ରମରେ ହିଁ ନିବାସ କରିବ।’
Verse 30
तथा शप्त्वा स वै शक्रमहल्यामपि शप्तवान्।।1.48.29।।इह वर्षसहस्राणि बहूनि त्वं निवत्स्यसि।वायुभक्षा निराहारा तप्यन्ती भस्मशायिनी।।1.48.30।।अदृश्या सर्वभूतानां आश्रमेऽस्मिन्निवत्स्यसि।
ହେ ଦୁର୍ବୃତ୍ତେ! ତାଙ୍କୁ ଅତିଥିସତ୍କାର କରି, ଲୋଭ ଓ ମୋହରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଆନନ୍ଦରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ମୋ ପାଖରେ ରହି ତୁମ ନିଜ ଦେହକୁ ପୁନଃ ଧାରଣ କରିବ।
Verse 31
यदा चैतद्वनं घोरं रामो दशरथात्मज:।।।।आगमिष्यति दुर्धर्षस्तदा पूता भविष्यसि।
ଯେତେବେଳେ ଦଶରଥନନ୍ଦନ ଅଦମ୍ୟ ରାମ ଏହି ଭୟଙ୍କର ବନକୁ ଆସିବେ, ସେତେବେଳେ ତୁମେ ପବିତ୍ର ହେବ।
Verse 32
तस्यातिथ्येन दुर्वुत्ते लोभमोहविवर्जिता।।।।मत्सकाशे मुदा युक्ता स्वं वपुर्धारयिष्यसि।
ହେ ଦୁର୍ବୃତ୍ତେ! ତାଙ୍କୁ ଅତିଥିସତ୍କାର କରି, ଲୋଭ ଓ ମୋହରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଆନନ୍ଦରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ମୋ ପାଖରେ ରହି ତୁମ ନିଜ ଦେହକୁ ପୁନଃ ଧାରଣ କରିବ।
Verse 33
एवमुक्त्वा महातेजा गौतमो दुष्टचारिणीम्।।।।इममाश्रममुत्सृज्य सिद्धचारणसेविते।हिमवच्छिखरे पुण्ये तपस्तेपे महातपा:।।।।
ଏପରି କହି ମହାତେଜସ୍ବୀ ମହାତପା ଗୌତମ ଋଷି ଦୁଷ୍ଟଚାରିଣୀକୁ ଛାଡ଼ି ଏହି ଆଶ୍ରମକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କଲେ; ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନେ ସେବିତ କରୁଥିବା ପବିତ୍ର ହିମବତର ଶିଖରମାନଙ୍କୁ ଯାଇ ସେଠାରେ ତପସ୍ୟା କଲେ।
The central dharma-crisis is deception used to violate ascetic household integrity: Indra assumes Gautama’s form to pursue desire, and Ahalyā knowingly consents. The narrative frames this as a breach of restraint and truthfulness, triggering consequences administered through Gautama’s ascetic authority.
Sarga 48 teaches that moral disorder produces lasting imprint (śāpa) requiring disciplined remediation (tapas), yet redemption remains possible through right conduct—here symbolized by atithi-dharma offered to Rāma, which converts a cursed space into a site of purification.
Key landmarks include Janaka’s Mithilā (praised by sages), the Mithilā grove containing Gautama’s deserted āśrama, and Himavat where Gautama resumes austerities. Culturally, the sarga emphasizes formal hospitality, sacrificial paraphernalia (samidh, kuśa), and the sanctity of āśrama life as a civilizational institution.