Sarga 5
अयोध्यानगरवर्णनम् (Description of Ayodhya and the Ikshvaku Royal Setting)
बालकाण्ड
ଏହି ପଞ୍ଚମ ସର୍ଗରେ ପ୍ରଜାପତି/ମନୁଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବିଜୟୀ ରାଜମାନଙ୍କ ପ୍ରାଚୀନ ସାର୍ବଭୌମ ପରମ୍ପରାକୁ ନିରୂପଣ କରି ତାହାକୁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି; ଏହି ପୃଷ୍ଠଭୂମିରେ ରାମାୟଣ କଥାର ପ୍ରସିଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ସରୟୂତଟସ୍ଥ କୋଶଳଦେଶର ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ପରମ୍ପରାନୁସାରେ ମନୁ ନିର୍ମିତ ବୋଲି ଖ୍ୟାତ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଆଦର୍ଶ ରାଜଧାନୀ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଅଯୋଧ୍ୟା ଯୋଜନାରେ ପରିମିତ, ସୁବିନ୍ୟସ୍ତ ରାଜମାର୍ଗରେ ଶୋଭିତ, ଶୃଙ୍ଖଳିତ ନାଗରିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ସମୃଦ୍ଧ ଓ ରମଣୀୟ। ପରିଖା-ପ୍ରାକାରର ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିରକ୍ଷା, ଦ୍ୱାର ଓ ବଜାର, ଶିଳ୍ପୀ-ବଣିକ, ପ୍ରାସାଦ ଓ ରତ୍ନଭୂଷିତ ଭବନ, ବାଦ୍ୟ-ଗୀତର ଧ୍ୱନି, ଉଦ୍ୟାନ ଓ ଆମ୍ରବନ, ଏବଂ ଅନ୍ନ-ସାମଗ୍ରୀର ପ୍ରଚୁରତା—ଏସବୁକୁ ନଗରକାବ୍ୟର ଭାବରେ ସଜାଇ ଦିଆଯାଇଛି। ଏଠାରେ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟା ଓ ଅରଣ୍ୟଯୁଦ୍ଧରେ ନିପୁଣ ସହସ୍ର ସହସ୍ର ମହାରଥୀ ସନ୍ନଦ୍ଧ; ପ୍ରଜା ଵେଦ-ଵେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଯଜ୍ଞକର୍ମପର, ଦାନଶୀଳ ଓ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ। ଏପରି ଧର୍ମସମୃଦ୍ଧ ନଗରପରିବେଶରେ ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କୁ ସ୍ଥାପିତ କରି ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଧର୍ମପାଳନର ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ପ୍ରକାଶ କରାଯାଇଛି।
Shlokas
Verse 1
.सर्वा पूर्वमियं येषामासीत्कृत्स्ना वसुन्धरा ।प्रजापतिमुपादाय नृपाणां जयशालिनाम् ।।।।
ପୂର୍ବକାଳରେ ଏହି ସମଗ୍ର ବସୁନ୍ଧରା ପ୍ରଜାପତି (ମନୁ) ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବିଜୟଶାଳୀ ନୃପମାନଙ୍କର ବଂଶଧରମାନଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଥିଲା।
Verse 2
येषां स सगरो नाम सागरो येन खानित: ।षष्टि: पुत्रसहस्राणि यं यान्तं पर्यवारयन् ।।।।
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଗର ନାମକ ରାଜା ଥିଲେ—ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମୁଦ୍ର ଖୋଦାଯାଇଥିଲା; ସେ ଯେତେବେଳେ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି, ଷଷ୍ଟି ହଜାର ପୁତ୍ର ତାଙ୍କୁ ଚାରିଦିଗରୁ ଘେରି ରହୁଥିଲେ।
Verse 3
इक्ष्वाकूणामिदं तेषां राज्ञां वंशे महात्मनाम् ।महदुत्पन्नमाख्यानं रामायणमिति श्रुतम् ।।।।
ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶର ମହାତ୍ମା ରାଜମାନଙ୍କ ପରମ୍ପରାରୁ ଏହି ମହାନ ଆଖ୍ୟାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି; ଜଗତେ ଏହା ‘ରାମାୟଣ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
Verse 4
तदिदं वर्तयिष्यामि सर्वं निखिलमादित: ।धर्मकामार्थसहितं श्रोतव्यमनसूयया ।।।।
ଏହେତୁ ମୁଁ ଏହି ସମଗ୍ର ବୃତ୍ତାନ୍ତକୁ ଆଦିରୁ ନିଖିଳ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି—ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ଏହି ମହାକାବ୍ୟକୁ ଦୋଷଦର୍ଶନ ବିନା, ଅନସୂୟାରେ ଶୁଣିବା ଉଚିତ।
Verse 5
कोसलो नाम मुदितस्स्फीतो जनपदो महान् ।निविष्टस्सरयूतीरे प्रभूतधनधान्यवान् ।।।।
କୋଶଳ ନାମରେ ଏକ ମହାନ ଜନପଦ ଥିଲା—ଆନନ୍ଦମୟ ଓ ସମୃଦ୍ଧ—ସରୟୂ ନଦୀତୀରେ ନିବିଷ୍ଟ, ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟରେ ପ୍ରଚୁର।
Verse 6
अयोध्या नाम नगरी तत्रासील्लोकविश्रुता ।मनुना मानवेन्द्रेण या पुरी निर्मिता स्वयम् ।।।।
ସେ ଦେଶରେ ଅୟୋଧ୍ୟା ନାମକ ନଗରୀ ଥିଲା, ଲୋକବିଶ୍ରୁତ—ମାନବେନ୍ଦ୍ର ମନୁ ନିଜେ ଯେ ପୁରୀ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ।
Verse 7
आयता दश च द्वे च योजनानि महापुरी ।श्रीमती त्रीणि विस्तीर्णा सुविभक्तमहापथा ।।।।
ସେ ମହାପୁରୀ ଲମ୍ବରେ ବାରୋ ଯୋଜନ ଓ ପ୍ରସ୍ଥରେ ତିନି ଯୋଜନ ଥିଲା; ଶ୍ରୀମତୀ, ସୁବିଭକ୍ତ ମହାପଥମାନେ ଦ୍ୱାରା ସୁଶୋଭିତ ଥିଲା।
Verse 8
राजमार्गेण महता सुविभक्तेन शोभिता ।मुक्तपुष्पावकीर्णेन जलसिक्तेन नित्यश: ।।।।
ସେହି ନଗରୀ ବିଶାଳ ଓ ସୁବିଭକ୍ତ ରାଜମାର୍ଗରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା; ତାଜା ପୁଷ୍ପରେ ଛିଟିଆଯାଇ, ନିତ୍ୟ ଜଳଛିଟାରେ ସିଞ୍ଚିତ ଥିଲା।
Verse 9
तां तु राजा दशरथो महाराष्ट्रविवर्धन: ।पुरीमावासयामास दिवं देवपतिर्यथा ।।।।
ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ସମୃଦ୍ଧି ବଢ଼ାଇଥିବା ରାଜା ଦଶରଥ ସେହି ପୁରୀରେ ଦେବପତି ଯେପରି ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସନ୍ତି, ସେପରି ବସବାସ କଲେ।
Verse 10
कवाटतोरणवतीं सुविभक्तान्तरापणाम् ।सर्वयन्त्रायुधवतीमुपेतां सर्वशिल्पिभि: ।।।।
ସେଠାରେ କବାଟଯୁକ୍ତ ତୋରଣଦ୍ୱାର ଥିଲା; ଭିତର ଆପଣଗୁଡ଼ିକ ସୁବିଭକ୍ତ ଓ ସୁସଜ୍ଜିତ ଥିଲା; ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଯନ୍ତ୍ର ଓ ଆୟୁଧରେ ସମ୍ପନ୍ନ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶିଳ୍ପୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା।
Verse 11
सूतमागधसम्बाधां श्रीमतीमतुलप्रभाम् ।उच्चाट्टालध्वजवतीं शतघ्नीशतसङ्कुलाम् ।।।।
ସେଠାରେ ସୂତ ଓ ମାଗଧମାନେ ଭିଡ଼ କରିଥିଲେ; ସେ ପୁରୀ ଶ୍ରୀମତୀ ଓ ଅତୁଳ ପ୍ରଭାଶାଳୀ ଥିଲା; ଉଚ୍ଚ ଅଟ୍ଟାଳିକାରେ ଧ୍ୱଜ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା, ଏବଂ ଶତଘ୍ନୀର ଶତ-ଶତ ସମୂହରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା।
Verse 12
वधूनाटकसङ्घैश्च संयुक्तां सर्वत: पुरीम् ।उद्यानाम्रवणोपेतां महतीं सालमेखलाम् ।।।।
ସେ ମହାନଗରୀ ସର୍ବତ୍ର ବଧୂ-ନାଟକସଂଘମାନଙ୍କ ସହ ଯୁକ୍ତ ଥିଲା; ଉଦ୍ୟାନ ଓ ଆମ୍ରବନରେ ସମୃଦ୍ଧ ଥିଲା; ଯେପରି ଶାଳବୃକ୍ଷର ମେଖଳା ଦ୍ୱାରା ବିଶାଳ ଭାବେ ଘେରା ହୋଇଥାଏ, ସେପରି ଥିଲା।
Verse 13
दुर्गगम्भीरपरिघां दुर्गामन्यैर्दुरासदाम् ।वाजिवारणसम्पूर्णां गोभिरुष्ट्रै: खरैस्तथा ।।।।
ସେ ଦୁର୍ଗସ୍ୱରୂପ ଥିଲା—ଗମ୍ଭୀର ପରିଘ (ଖାଇ) ଓ ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ସହିତ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁରାସଦ; ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ଗୋ, ଉଷ୍ଟ୍ର ଓ ଖର (ଖଚ୍ଚର) ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ସମୃଦ୍ଧ ଥିଲା।
Verse 14
सामन्तराजसङ्घैश्च बलिकर्मभिरावृताम् ।नानादेशनिवासैश्च वणिग्भिरुपशोभिताम् ।।।।
ସାମନ୍ତ ରାଜମଣ୍ଡଳୀ ଓ ବଲିକର୍ମରୂପ ଉପହାର ନେଇ ଆସିଥିବା ରାଜାମାନଙ୍କର ଭିଡ଼ରେ ସେ ନଗରୀ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା; ନାନା ଦେଶରେ ବସୁଥିବା ବଣିକମାନେ ତାହାକୁ ଅଧିକ ଶୋଭାୟିତ କରୁଥିଲେ।
Verse 15
प्रासादै रत्नविकृतै: पर्वतैरुपशोभिताम् ।कूटागारैश्च सम्पूर्णामिन्द्रस्येवामरावतीम् ।।।।
ରତ୍ନବିଭୂଷିତ ପର୍ବତସଦୃଶ ପ୍ରାସାଦମାନେ ତାହାକୁ ଶୋଭାୟିତ କରୁଥିଲେ; ଉଚ୍ଚ କୂଟାଗାରରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅମରାବତୀ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲା।
Verse 16
चित्रामष्टापदाकारां नरनारीगणैर्युताम् ।सर्वरत्नसमाकीर्णां विमानगृहशोभिताम् ।।।।
ଅତି ଚିତ୍ରମୟ, ଅଷ୍ଟାପଦ ଫଳକ ପରି ବିନ୍ୟସ୍ତ, ନର-ନାରୀ ଗଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ସର୍ବପ୍ରକାର ରତ୍ନରେ ଛିଟିଆଇଥିବା ଏବଂ ବିମାନସଦୃଶ ବହୁତଳ ଗୃହରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା।
Verse 17
गृहगाढामविच्छिद्रां समभूमौ निवेशिताम् ।शालितण्डुलसम्पूर्णामिक्षुकाण्डरसोदकाम् ।।।।
ଗୃହମାନେ ଘନଭାବେ ଥାଇ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ଖାଲି ସ୍ଥାନ ନଥିଲା; ସମତଳ ଭୂମିରେ ନିବେଶିତ; ଶାଳି ତଣ୍ଡୁଳ ଓ ଉତ୍ତମ ଧାନ୍ୟରେ ସମୃଦ୍ଧ, ଏବଂ ଇକ୍ଷୁକାଣ୍ଡରସ ପରି ମଧୁର ଜଳ ଥିଲା।
Verse 18
दुन्दुभीभिर्मृदङ्गैश्च वीणाभि: पणवैस्तथा ।नादितां भृशमत्यर्थं पृथिव्यां तामनुत्तमाम् ।।।।
ଦୁନ୍ଦୁଭି, ମୃଦଙ୍ଗ, ବୀଣା ଓ ପଣବର ନାଦରେ ସେ ନଗରୀ ଅତ୍ୟଧିକ ଉଚ୍ଚରେ ଗୁଞ୍ଜିଉଠୁଥିଲା; ପୃଥିବୀରେ ସେ ନଗରୀ ଅନୁତ୍ତମ—ଅପ୍ରତିମ ଥିଲା।
Verse 19
विमानमिव सिद्धानां तपसाधिगतं दिवि ।सुनिवेशितवेश्मान्तां नरोत्तमसमावृताम् ।।।।
ସିଦ୍ଧମାନେ ତପସ୍ୟାଦ୍ୱାରା ଦିବିରେ ଲାଭ କରିଥିବା ବିମାନ ପରି ସେ ନଗରୀ ଥିଲା; ଗୃହଶ୍ରେଣୀଗୁଡ଼ିକ ସୁନିବେଶିତ ଥିଲା ଏବଂ ନରୋତ୍ତମମାନେ ତାହାକୁ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥିଲେ।
Verse 20
ये च बाणैर्न विध्यन्ति विविक्तमपरापरम् ।शब्दवेध्यं च विततं लघुहस्ता विशारदा: ।।।।सिंहव्याघ्रवराहाणां मत्तानां नर्दतां वने ।हन्तारो निशितैश्शस्त्रैर्बलाद्बाहुबलैरपि ।।।।तादृशानां सहस्रैस्तामभिपूर्णां महारथै: ।पुरीमावासयामास राजा दशरथस्तदा ।।।।
ସେ ନଗରୀ ହଜାର ହଜାର ମହାରଥୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା—ଲଘୁହସ୍ତ ଓ ବିଶାରଦ; ଯେମାନେ ଏକାକୀ ଓ ନିରାଶ୍ରୟକୁ ବାଣରେ ନ ବିଧନ୍ତି, ଏବଂ ପଳାୟମାନ ଶତ୍ରୁକୁ ଅନୁସରଣ କରିବାବେଳେ ଶବ୍ଦକୁ ଆଧାର କରି ମଧ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ବେଧିପାରନ୍ତି। ବନରେ ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା ମଦମତ୍ତ ସିଂହ, ବ୍ୟାଘ୍ର ଓ ବରାହମାନଙ୍କୁ ସେମାନେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶସ୍ତ୍ର ଓ ବାହୁବଳରେ ସଂହାର କରୁଥିଲେ। ଏପରି ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ସେତେବେଳେ ରାଜା ଦଶରଥ ବାସ କରି ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କଲେ।
Verse 21
ये च बाणैर्न विध्यन्ति विविक्तमपरापरम् । शब्दवेध्यं च विततं लघुहस्ता विशारदा: ।।1.5.20।। सिंहव्याघ्रवराहाणां मत्तानां नर्दतां वने । हन्तारो निशितैश्शस्त्रैर्बलाद्बाहुबलैरपि ।।1.5.21।। तादृशानां सहस्रैस्तामभिपूर्णां महारथै: । पुरीमावासयामास राजा दशरथस्तदा ।।1.5.22।।
ସେ ଅୟୋଧ୍ୟା ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରଧାରୀ, ଗୁଣବାନ, ବେଦ ଓ ଷଡ଼ଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ଥିଲା; ହଜାର ହଜାର ଦାନଦାତା, ସତ୍ୟରେ ରତ ମହାତ୍ମାମାନେ ଦ୍ୱାରା—ମହର୍ଷିସମାନ ଏବଂ ବିଶିଷ୍ଟ ଋଷିମାନେ ସହିତ—ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା।
Verse 22
ये च बाणैर्न विध्यन्ति विविक्तमपरापरम् ।शब्दवेध्यं च विततं लघुहस्ता विशारदा: ।।1.5.20।। सिंहव्याघ्रवराहाणां मत्तानां नर्दतां वने ।हन्तारो निशितैश्शस्त्रैर्बलाद्बाहुबलैरपि ।।1.5.21।। तादृशानां सहस्रैस्तामभिपूर्णां महारथै: ।पुरीमावासयामास राजा दशरथस्तदा ।।1.5.22।।
ଏପରି ମହାରଥୀମାନଙ୍କ ସହସ୍ରେ ଅୟୋଧ୍ୟା ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା; ତେବେ ରାଜା ଦଶରଥ ସେହି ପୁରୀରେ ନିଜ ନିବାସ କଲେ।
Verse 23
तामग्निमद्भिर्गुणवद्भिरावृतांद्विजोत्तमैर्वेदषडङ्गपारगै: ।सहस्रदैस्सत्यरतैर्महात्मभिर्महर्षिकल्पै ऋषिभिश्च केवलै: ।।।।
ସେ ଅୟୋଧ୍ୟା ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରଧାରୀ, ଗୁଣବାନ, ବେଦ ଓ ଷଡ଼ଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ଥିଲା; ହଜାର ହଜାର ଦାନଦାତା, ସତ୍ୟରେ ରତ ମହାତ୍ମାମାନେ ଦ୍ୱାରା—ମହର୍ଷିସମାନ ଏବଂ ବିଶିଷ୍ଟ ଋଷିମାନେ ସହିତ—ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା।
Verse 24
ସେ ନଗରୀକୁ ଦୁର୍ଗମ ଓ ଗଭୀର ପରିଖା ଘେରି ରହିଥିଲା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତାହା ଦୁର୍ଲଂଘ୍ୟ ଓ ଦୁରାସଦ ହୋଇଥିଲା; ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ଗାଈ, ଉଷ୍ଟ୍ର ଓ ଗଧାରେ ସେ ନଗରୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସମୃଦ୍ଧ ଥିଲା।
Frequently Asked Questions
Rather than a single dilemma, the sarga presents a normative action-model: the construction and maintenance of a capital whose prosperity, security, learning, and restraint embody rājadharma—culminating in Daśaratha’s residence as the rightful ruler within that ordered civic space.
The chapter implies that dharma is institutional and environmental: a righteous city is not only wealth-bearing but also disciplined—fortified yet cultured, militarily capable yet ethically bounded, and sustained by truth, charity, and Vedic learning.
Kośala on the Sarayū and the famed city of Ayodhyā are central; culturally, the passage highlights planned highways and markets, fortified moats, ritual fire practice, Veda–Vedāṅga scholarship, and courtly arts (music, dance, architecture) as markers of a mature civilization.