
अयोध्यावर्णनम् — Description of Ayodhya under Daśaratha
बालकाण्ड
ଏହି ଷଷ୍ଠ ସର୍ଗର ଆରମ୍ଭରେ ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କ ରାଜଧର୍ମମୟ ପରିଚୟ ଦିଆଯାଇଛି। ସେ ବେଦବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସର୍ବସଙ୍ଗ୍ରହ (ପ୍ରଶାସନ)ରେ କୁଶଳ, ଦୂରଦର୍ଶୀ, ନଗର ଓ ଜନପଦର ପ୍ରିୟ, ଯୁଦ୍ଧବୀର, ଯଜ୍ଞପରାୟଣ ଏବଂ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ; ତାଙ୍କର ଶାସନକୁ ମନୁଙ୍କ ପରି ପ୍ରଜାରକ୍ଷକ ଶାସନ ବୋଲି ଉପମା ଦିଆଯାଇଛି। ତାପରେ ଅଯୋଧ୍ୟାର ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଶୌଚାଚାରର ଚିତ୍ରଣ ଆସେ। ନାଗରିକମାନେ ଅଳଙ୍କୃତ, ସୁସଜ୍ଜିତ, ଅନ୍ନ-ଧନରେ ସମୃଦ୍ଧ ଏବଂ ଦୃଶ୍ୟ ଦାରିଦ୍ର୍ୟରହିତ। ଚୋରି, କ୍ରୂରତା, ନାସ୍ତିକ୍ୟ, ଅସତ୍ୟ, ଅକୁଶଳତା ଓ ସାମାଜିକ ଅବ୍ୟବସ୍ଥାର ଅଭାବକୁ ନିଷେଧମାଳାରେ ଜୋର ଦିଆଯାଇଛି; ଦାନଶୀଳତା, ଭୋଜନରେ ସନ୍ତୋଷ ଓ କାମ-କ୍ରୋଧାଦିର ନିଗ୍ରହ ପ୍ରଶଂସିତ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସ୍ୱଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ବେଦାଙ୍ଗବିଦ, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଦାନରେ ନିବେଦିତ, ଦାନଗ୍ରହଣ ଓ ଗୃହଜୀବନରେ ସଂଯମୀ। ବର୍ଣ୍ଣସମ୍ପର୍କ ସୁସଂଗଠିତ—କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ବୈଶ୍ୟମାନେ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ସହ ଅନୁଗତ, ଶୂଦ୍ରମାନେ ତିନି ବର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ସେବା କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଅଯୋଧ୍ୟାର ସେନା-ଆର୍ଥିକ ସମ୍ପଦ—ବୀର ଯୋଦ୍ଧା, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦେଶଜ ଉତ୍ତମ ଅଶ୍ୱ ଓ ଖ୍ୟାତ ବଂଶର ବଳବାନ ଗଜ—ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇ, ସୁଦୃଢ଼ କୋଟବନ୍ଧ ଅଜେୟ ନଗରଟି ଇନ୍ଦ୍ରସଦୃଶ ରାଜାଙ୍କ ଶାସନାଧୀନ ବୋଲି ନିଷ୍କର୍ଷ ହୁଏ।
Verse 1
. तस्यां पुर्यामयोध्यायां वेदवित्सर्वसङ्ग्रह: ।दीर्घदर्शी महातेजा: पौरजानपदप्रिय: ।।1.6.1।। इक्ष्वाकूणामतिरथो यज्वा धर्मरतो वशी ।महर्षिकल्पो राजर्षिस्त्रिषु लोकेषु विश्रुत: ।।1.6.2।। बलवान्निहतामित्रो मित्रवान्विजितेन्द्रिय: ।धनैश्च सङ्ग्रहैश्चान्यैश्शक्रवैश्रवणोपम: ।।1.6.3।। यथा मनुर्महातेजा लोकस्य परिरक्षिता ।तथा दशरथो राजा वसञ्जगदपालयत् ।। 1.6.4।।
ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗରୀରେ ଦଶରଥ ନାମକ ରାଜା ବସୁଥିଲେ—ବେଦବିଦ୍, ସମସ୍ତ ସାଧନ-ସମ୍ପଦରେ ସମୃଦ୍ଧ, ଦୀର୍ଘଦର୍ଶୀ ଓ ମହାତେଜସ୍ବୀ, ପୌର ଓ ଜନପଦବାସୀଙ୍କ ପ୍ରିୟ। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ଅତିରଥ, ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା, ଧର୍ମପରାୟଣ ଓ ସଂୟମୀ ଶାସକ; ମହର୍ଷିସଦୃଶ ରାଜର୍ଷି, ତ୍ରିଲୋକରେ ବିଶ୍ରୁତ। ବଳବାନ, ଶତ୍ରୁନାଶକ, ମିତ୍ରସମୃଦ୍ଧ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ; ଐଶ୍ୱର୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ କୁବେର ସମାନ। ଯେପରି ମହାତେଜସ୍ବୀ ମନୁ ଲୋକକୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ସେପରି ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ବସି ଦଶରଥ ରାଜା ଜଗତକୁ ପାଳନ କଲେ।
Verse 2
. तस्यां पुर्यामयोध्यायां वेदवित्सर्वसङ्ग्रह: ।दीर्घदर्शी महातेजा: पौरजानपदप्रिय: ।।1.6.1।। इक्ष्वाकूणामतिरथो यज्वा धर्मरतो वशी ।महर्षिकल्पो राजर्षिस्त्रिषु लोकेषु विश्रुत: ।।1.6.2।। बलवान्निहतामित्रो मित्रवान्विजितेन्द्रिय: ।धनैश्च सङ्ग्रहैश्चान्यैश्शक्रवैश्रवणोपम: ।।1.6.3।। यथा मनुर्महातेजा लोकस्य परिरक्षिता ।तथा दशरथो राजा वसञ्जगदपालयत् ।। 1.6.4।।
ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ଦଶରଥ ଅତିରଥ ଥିଲେ—ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା, ଧର୍ମପରାୟଣ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜିତ; ମହର୍ଷିସମ ରାଜର୍ଷି ଭାବେ ତ୍ରିଲୋକରେ ବିଶ୍ରୁତ ଥିଲେ।
Verse 3
. तस्यां पुर्यामयोध्यायां वेदवित्सर्वसङ्ग्रह: ।दीर्घदर्शी महातेजा: पौरजानपदप्रिय: ।।1.6.1।। इक्ष्वाकूणामतिरथो यज्वा धर्मरतो वशी ।महर्षिकल्पो राजर्षिस्त्रिषु लोकेषु विश्रुत: ।।1.6.2।। बलवान्निहतामित्रो मित्रवान्विजितेन्द्रिय: ।धनैश्च सङ्ग्रहैश्चान्यैश्शक्रवैश्रवणोपम: ।।1.6.3।। यथा मनुर्महातेजा लोकस्य परिरक्षिता ।तथा दशरथो राजा वसञ्जगदपालयत् ।। 1.6.4।।
ସେ ବଳବାନ୍ ଥିଲେ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ନିହତ କରିଥିବା, ମିତ୍ରସମ୍ପନ୍ନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜିତ; ଧନ ଓ ସଂଗ୍ରହିତ ସମ୍ପଦରେ ସେ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଓ ବୈଶ୍ରବଣ (କୁବେର) ସମାନ ଥିଲେ।
Verse 4
. तस्यां पुर्यामयोध्यायां वेदवित्सर्वसङ्ग्रह: ।दीर्घदर्शी महातेजा: पौरजानपदप्रिय: ।।1.6.1।। इक्ष्वाकूणामतिरथो यज्वा धर्मरतो वशी ।महर्षिकल्पो राजर्षिस्त्रिषु लोकेषु विश्रुत: ।।1.6.2।। बलवान्निहतामित्रो मित्रवान्विजितेन्द्रिय: ।धनैश्च सङ्ग्रहैश्चान्यैश्शक्रवैश्रवणोपम: ।।1.6.3।। यथा मनुर्महातेजा लोकस्य परिरक्षिता ।तथा दशरथो राजा वसञ्जगदपालयत् ।। 1.6.4।।
ଯେପରି ମହାତେଜସ୍ବୀ ମନୁ ଲୋକଙ୍କୁ ପରିରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ସେପରି ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ବସୁଥିବା ରାଜା ଦଶରଥ ଜଗତକୁ ପାଳନ ଓ ରକ୍ଷା କଲେ।
Verse 5
तेन सत्याभिसन्धेन त्रिवर्गमनुतिष्ठता ।पालिता सा पुरी श्रेष्ठा इन्द्रेणेवामरावती ।।1.6.5।।
ସତ୍ୟରେ ଦୃଢ଼ ଓ ତ୍ରିବର୍ଗକୁ ଯଥାବିଧି ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିବା ସେ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୀ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅମରାବତୀ ପରି ପାଳିତ ହେଲା।
Verse 6
तस्मिन्पुरवरे हृष्टा धर्मात्मानो बहुश्रुता: ।नरास्तुष्टा धनैस्स्वैस्स्वैरलुब्धास्सत्यवादिन: ।।1.6.6।।
ସେଇ ଉତ୍ତମ ନଗରରେ ଲୋକମାନେ ହର୍ଷିତ ଥିଲେ—ଧର୍ମାତ୍ମା, ବହୁଶ୍ରୁତ, ନିଜ ଧନରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ନିର୍ଲୋଭ ଓ ସତ୍ୟବାଦୀ।
Verse 7
नाल्पसन्निचय: कश्चिदासीत्तस्मिन् पुरोत्तमे ।कुटुम्बी यो ह्यसिद्धार्थोऽगवाश्वधनधान्यवान् ।।1.6.7।।
ସେଇ ପୁରୋତ୍ତମରେ ଅଳ୍ପ ସଞ୍ଚୟ ଥିବା କୌଣସି ଗୃହସ୍ଥ ନଥିଲେ; କେହି ଅସିଦ୍ଧାର୍ଥ ନଥିଲେ—ଘରେ ଘରେ ଗୋ, ଅଶ୍ୱ, ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟର ସମୃଦ୍ଧି ଥିଲା।
Verse 8
कामी वा न कदर्यो वा नृशंस: पुरुष: क्वचित् ।द्रष्टुं शक्यमयोध्यायान्नाविद्वान्न च नास्तिक: ।।1.6.8।।
ଅୟୋଧ୍ୟାରେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ କାମବଶ, କଦର୍ୟ କିମ୍ବା ନୃଶଂସ ପୁରୁଷ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନଥିଲା; ନ ଅବିଦ୍ୱାନ, ନ ନାସ୍ତିକ।
Verse 9
सर्वे नराश्च नार्यश्च धर्मशीलास्सुसंयता: ।उदिताश्शीलवृत्ताभ्यां महर्षय इवामला: ।।1.6.9।।
ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀ ଧର୍ମଶୀଳ ଏବଂ ସୁସଂୟତ ଥିଲେ; ସଦାଚାର ଓ ସଦ୍ବୃତ୍ତିରେ ସମୃଦ୍ଧ ହୋଇ ସେମାନେ ମହର୍ଷିମାନଙ୍କ ପରି ନିର୍ମଳ ଓ ପବିତ୍ର ଥିଲେ।
Verse 10
नाकुण्डली नामकुटी नास्रग्वी नाल्पभोगवान् ।नामृष्टो नानुलिप्ताङ्गो नासुगन्धश्च विद्यते ।।1.6.10।।
ସେହି ନଗରରେ କେହି କୁଣ୍ଡଳ ବିନା, କେହି ଶିରୋଭୂଷଣ ବିନା, କିମ୍ବା କେହି ମାଳା ବିନା ଦୃଶ୍ୟ ହେଉନଥିଲେ; କେହି ଅଳ୍ପଭୋଗୀ ନଥିଲେ; ଏବଂ କେହି ଅଶୁଚି, ଅନୁଲେପନ ବିନା, କିମ୍ବା ଶରୀରେ ସୁଗନ୍ଧ ବିନା ଥିଲେ ନାହିଁ।
Verse 11
नामृष्टभोजी नादाता नाप्यनङ्गदनिष्कधृक् ।नाहस्ताभरणो वाऽपि दृश्यते नाप्यनात्मवान् ।।1.6.11।।
କେହି ଅତୃପ୍ତ ହୋଇ ଭୋଜନ କରୁନଥିଲେ, କେହି ଅଦାତା ନଥିଲେ; କେହି ଅଙ୍ଗଦ ଓ ନିଷ୍କ (କଣ୍ଠାଭୂଷଣ) ବିନା, କିମ୍ବା ହସ୍ତାଭରଣ ବିନା ଦୃଶ୍ୟ ହେଉନଥିଲେ; ଏବଂ କେହି ଆତ୍ମସଂଯମହୀନ ନଥିଲେ।
Verse 12
नानाहिताग्निर्नायज्वा न क्षुद्रो वा न तस्कर: ।कश्चिदासीदयोध्यायान्न च निर्वृत्तसङ्कर: ।।1.6.12।।
ଅଯୋଧ୍ୟାରେ କେହି ଏମିତି ନଥିଲେ ଯେ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି (ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରାଦି) ରକ୍ଷା କରୁନଥିବେ କିମ୍ବା ଯଜ୍ଞ କରୁନଥିବେ; କେହି ନୀଚମନା ନଥିଲେ, ଚୋର ମିଳୁନଥିଲା, ଏବଂ ବର୍ଣ୍ଣସଙ୍କରର ଅବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ନଥିଲା।
Verse 13
स्वकर्मनिरता नित्यं ब्राह्मणा विजितेन्द्रिया: ।दानाध्ययनशीलाश्च संयताश्च परिग्रहे ।।1.6.13।।
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସଦା ସ୍ୱକର୍ମରେ ନିରତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜିତ, ଦାନ ଓ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଆସକ୍ତ, ଏବଂ ପରିଗ୍ରହ—ଗ୍ରହଣ ଓ ସଂଗ୍ରହରେ ସଂଯମୀ ଥିଲେ।
Verse 14
न नास्तिको नानृतको न कश्चिदबहुश्रुत: ।नासूयको न चाऽशक्तो नाविद्वान्विद्यते तदा ।।1.6.14।।
ସେ ସମୟରେ କେହି ନାସ୍ତିକ ନଥିଲେ, କେହି ମିଥ୍ୟାବାଦୀ ନଥିଲେ, ଏବଂ କେହି ଅଲ୍ପଶ୍ରୁତ ମଧ୍ୟ ନଥିଲେ; କେହି ଅସୂୟାଳୁ ନଥିଲେ, କେହି ଅଶକ୍ତ ନଥିଲେ—ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ବିନା କାହାକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଉନଥିଲା।
Verse 15
नाषडङ्गविदत्रासीन्नाव्रतो नासहस्रद: ।न दीन: क्षिप्तचित्तो वा व्यथितो वाऽपि कश्चन ।।1.6.15।।
ସେଠାରେ ଷଡ଼ଙ୍ଗ (ବେଦାଙ୍ଗ) ବିଦ୍ୟାରେ ଅପାରଙ୍ଗତ କେହି ନଥିଲେ; ଅବ୍ରତ କେହି ନଥିଲେ; ସହସ୍ରଦାନ ନଦେଇଥିବା କେହି ମଧ୍ୟ ନଥିଲେ; ଦୀନ, ଚିତ୍ତବିକ୍ଷିପ୍ତ କିମ୍ବା ବ୍ୟଥିତ କେହି ଦେଖାଯାଉନଥିଲେ।
Verse 16
कश्चिन्नरो वा नारी वा नाश्रीमान्नाप्यरूपवान् ।द्रष्टुं शक्यमयोध्यायां नापि राजन्यभक्तिमान् ।।1.6.16।।
ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ଶ୍ରୀହୀନ କିମ୍ବା ରୂପହୀନ କୌଣସି ପୁରୁଷ ବା ନାରୀ ମିଳୁନଥିଲେ; ଏବଂ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିହୀନ କେହି ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଦେଖାଯାଉନଥିଲେ।
Verse 17
वर्णेष्वग्र्यचतुर्थेषु देवतातिथिपूजका:।कृतज्ञाश्च वदान्याश्च शूरा विक्रमसंयुता: ।।1.6.17।। दीर्घायुषो नरास्सर्वे धर्मं सत्यं च संश्रिता: ।सहिता: पुत्रपौत्रैश्च नित्यं स्त्रीभि: पुरोत्तमे ।।1.6.18।।
ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣରେ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ସେମାନେ ଦେବପୂଜା ଓ ଅତିଥି-ସତ୍କାରରେ ନିରତ ଥିଲେ; କୃତଜ୍ଞ, ଦାନଶୀଳ, ଶୂର ଏବଂ ପରାକ୍ରମସମ୍ପନ୍ନ ଥିଲେ।
Verse 18
वर्णेष्वग्र्यचतुर्थेषु देवतातिथिपूजका:।कृतज्ञाश्च वदान्याश्च शूरा विक्रमसंयुता: ।।1.6.17।। दीर्घायुषो नरास्सर्वे धर्मं सत्यं च संश्रिता: ।सहिता: पुत्रपौत्रैश्च नित्यं स्त्रीभि: पुरोत्तमे ।।1.6.18।।
ସମସ୍ତ ପୁରୁଷ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଥିଲେ, ଧର୍ମ ଓ ସତ୍ୟରେ ଆଶ୍ରିତ ଥିଲେ; ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଗରରେ ସେମାନେ ପୁତ୍ର-ପୌତ୍ର ଓ ପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ସହିତ ସଦା ସହବାସ କରୁଥିଲେ।
Verse 19
क्षत्रं ब्रह्ममुखं चासीद्वैश्या: क्षत्रमनुव्रता: ।शूद्रास्स्वधर्मनिरतास्त्रीन्वर्णानुपचारिण: ।।1.6.19।।
କ୍ଷତ୍ରିୟ ବର୍ଣ୍ଣ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମାର୍ଗଦର୍ଶନରେ ଥିଲା; ବୈଶ୍ୟମାନେ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ; ଶୂଦ୍ରମାନେ ସ୍ୱଧର୍ମରେ ନିରତ ରହି ଅନ୍ୟ ତିନି ବର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ସେବା କରୁଥିଲେ।
Verse 20
सा तेनेक्ष्वाकुनाथेन पुरी सुपरिरक्षिता ।यथा पुरस्तान्मनुना मानवेन्द्रेण धीमता ।।1.6.20।।
ସେଇ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁନାଥ ଦ୍ୱାରା ସେ ନଗରୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁରକ୍ଷିତ ଓ ସୁଶାସିତ ଥିଲା; ପୂର୍ବକାଳରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମାନବେନ୍ଦ୍ର ମନୁ ଯେପରି ପାଳନ କରିଥିଲେ, ସେପରି।
Verse 21
योधानामग्निकल्पानां पेशलानाममर्षिणाम् ।सम्पूर्णा कृतविद्यानां गुहा केसरिणामिव ।।1.6.21।।
ସେଠା ଯୋଧାମାନଙ୍କରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା—ଅଗ୍ନିସମ ପରାକ୍ରମୀ, ନିପୁଣ ଓ ଅଦମ୍ୟ, ଶାସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶିକ୍ଷିତ—ଯେପରି ପର୍ବତଗୁହା ସିଂହମାନେ ଭରିଥାଏ ॥1.6.21॥
Verse 22
काम्भोजविषये जातैर्बाह्लीकैश्च हयोत्तमै: ।वनायुजैर्नदीजैश्च पूर्णा हरिहयोत्तमै:।।1.6.22।।
ସେଠା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କରେ ସୁସମ୍ପନ୍ନ ଥିଲା—କାମ୍ଭୋଜ ଦେଶରେ ଜନ୍ମିତ, ବାହ୍ଲୀକ ଦେଶର ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ା, ଏବଂ ବନାୟୁ ଓ ନଦୀପ୍ରଦେଶରେ ଉତ୍ପନ୍ନ—‘ହରି’ ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସମ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବାଜିମାନେ ଭରିଥିଲେ ॥1.6.22॥
Verse 23
विन्ध्यपर्वतजैर्मत्तै: पूर्णा हैमवतैरपि ।मदान्वितैरतिबलैर्मातङ्गै: पर्वतोपमै: ।।1.6.23।। ऐरावतकुलीनैश्च महापद्मकुलैस्तथा ।अञ्जनादपि निष्पन्नैर्वामनादपि च द्विपैः ।।1.6.24।।
ସେଠା ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତଜନ୍ମା ଓ ହୈମବତ ପ୍ରଦେଶଜନ୍ମା ମଦମତ୍ତ ହାତୀମାନଙ୍କରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା—ମଦରେ ଉନ୍ମତ୍ତ, ଅତିବଳୀ, ପର୍ବତସମ ଆକାରର ମାତଙ୍ଗମାନେ ॥1.6.23॥
Verse 24
विन्ध्यपर्वतजैर्मत्तै: पूर्णा हैमवतैरपि ।मदान्वितैरतिबलैर्मातङ्गै: पर्वतोपमै: ।।1.6.23।। ऐरावतकुलीनैश्च महापद्मकुलैस्तथा ।अञ्जनादपि निष्पन्नैर्वामनादपि च द्विपैः ।।1.6.24।।
ସେଠା ଐରାବତ ବଂଶଜ, ମହାପଦ୍ମ କୁଳଜ, ଏବଂ ଅଞ୍ଜନା ଓ ବାମନ ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ—ଉଚ୍ଚକୁଳୀନ ଦ୍ୱିପମାନେ ମଧ୍ୟ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ ॥1.6.24॥
Verse 25
भद्रैर्मन्द्रैर्मृगैश्चैव भद्रमन्द्रमृगैस्तथा।भद्रमन्द्रैर्भद्रमृगैर्मृगमन्द्रैश्च सा पुरी।नित्यमत्तैस्सदा पूर्णा नागैरचलसन्निभै:।।1.6.25।।
ସେ ପୁରୀ ଭଦ୍ର, ମନ୍ଦ୍ର, ମୃଗ ପ୍ରକାରର, ଏବଂ ଭଦ୍ର-ମନ୍ଦ୍ର, ଭଦ୍ର-ମୃଗ, ମୃଗ-ମନ୍ଦ୍ର ଭଳି ମିଶ୍ରଜାତିର—ନିତ୍ୟ ମଦମତ୍ତ, ଅଚଳସମ ନାଗମାନଙ୍କରେ ସଦା ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା ॥1.6.25॥
Verse 26
सा योजने च द्वे भूय: सत्यनामा प्रकाशते ।यस्यां दशरथो राजा वसन् जगदपालयत् ।।1.6.26।।
ସେ ନଗରୀ ଆଉ ଦୁଇ ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇ, ନିଜ ସତ୍ୟନାମକୁ ଯଥାର୍ଥ କରି ପ୍ରକାଶିତ ହେଉଥିଲା; ଯେଉଁଠାରେ ରାଜା ଦଶରଥ ବସି ଜଗତର ପାଳନ କରୁଥିଲେ।
Verse 27
तां पुरीं स महातेजा राजा दशरथो महान् ।शशास शमितामित्रो नक्षत्राणीव चन्द्रमा: ।।1.6.27।।
ସେ ମହାତେଜସ୍ବୀ ମହାନ୍ ରାଜା ଦଶରଥ—ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଶମିତ କରିଥିବା—ଚନ୍ଦ୍ରମା ଯେପରି ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଶାସନ କରେ, ସେପରି ସେହି ପୁରୀକୁ ଶାସନ କଲେ।
Verse 28
तां सत्यनामां दृढतोरणार्गलांगृहैर्विचित्रैरुपशोभितां शिवाम् ।पुरीमयोध्यां नृसहस्रसङ्कुलांशशास वै शक्रसमो महीपति: ।।1.6.28।।
ସତ୍ୟନାମା, ଦୃଢ଼ ତୋରଣ ଓ ଅର୍ଗଳାଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ, ବିଚିତ୍ର ଗୃହମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଶୁଭ, ନରସହସ୍ରରେ ସଙ୍କୁଳ ଅୟୋଧ୍ୟା ପୁରୀକୁ ଶକ୍ରସମ ମହୀପତି ଦଶରଥ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଶାସନ କଲେ।
Verse 29
ସେ ସମୟରେ ସେଠାରେ କେହି ନାସ୍ତିକ ନଥିଲେ, କେହି ଅନୃତବାଦୀ ନଥିଲେ; କେହି ଅଳ୍ପଶ୍ରୁତ ନଥିଲେ, କେହି ଅସୂୟକ ନଥିଲେ; କେହି ଅଶକ୍ତ ନଥିଲେ, କେହି ଅବିଦ୍ୱାନ ମଧ୍ୟ ନଥିଲେ।
Rather than a single crisis, the sarga presents an ethical benchmark: Daśaratha’s active practice of rājadhrama—truthfulness, protection, sacrificial duty, and self-mastery—paired with a civic culture where theft, deceit, and irreligion are stated to be absent. The ‘action’ is the depiction of governance as moral administration.
The chapter teaches that political stability is inseparable from personal discipline and public virtue: a ruler’s satya, yajña-oriented duty, and control of senses are mirrored by citizens’ contentment, charity, and restraint. Prosperity is portrayed as the fruit of dharmic order rather than mere accumulation.
Ayodhyā is highlighted as ‘satyanāmā’ (true to its name, invincible) with strong gates and locks; culturally, the sarga emphasizes Vedic learning, Vedāṅga mastery, agnihotra/sacrificial fires, and dāna. It also references horse regions (Kambhoja, Bāhlīka, Vanāyu, Sindhu) and elephant origins/lineages (Vindhya, Himavat, Airāvata, Mahāpadma, Añjana, Vāmana).