Sarga 54

Verse 1

कामधेनुं वसिष्ठोऽपि यदा न त्यज्यते मुनि:।तदास्य शबलां राम विश्वामित्रोऽन्वकर्षत।।।।

ହେ ରାମ, ଯେତେବେଳେ ମୁନି ବଶିଷ୍ଠ କାମଧେନୁକୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ ମନା କଲେ, ସେତେବେଳେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଶବଳାକୁ ବଳପୂର୍ବକ ଟାଣିନେଲେ।

Verse 2

नीयमाना तु शबला राम राज्ञा महात्मना।दु:खिता चिन्तयामास रुदन्ती शोककर्शिता।।।।

ହେ ରାମ, ମହାତ୍ମା ରାଜା ଶବଳାକୁ ନେଇଯାଉଥିବାବେଳେ ସେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଶୋକରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ କାନ୍ଦୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ମନେ ମନେ ଚିନ୍ତା କଲା।

Verse 3

परित्यक्ता वसिष्ठेन किमहं सुमहात्मना।याहं राजभटैर्दीना ह्रियेय भृशदु:खिता।।।।

“ମହାତ୍ମା ବଶିଷ୍ଠ ମୋତେ ପରିତ୍ୟାଗ କରିଦେଲେ କି? ମୁଁ ଦୀନା, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତା, ରାଜଭଟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହରିନେଇଯାଉଛି!”

Verse 4

किं मयाऽपकृतं तस्य महर्षेर्भावितात्मन:।यन्मामनागसं भक्तामिष्टां त्यजति धार्मिक:।।।।

“ଭାବିତାତ୍ମା ସେ ମହର୍ଷିଙ୍କ ପ୍ରତି ମୁଁ କ’ଣ ଅପକାର କରିଛି, ଯେ ଧର୍ମାତ୍ମା ସେ ମୋତେ—ନିର୍ଦୋଷ, ଭକ୍ତା ଓ ପ୍ରିୟା—ତ୍ୟାଗ କରୁଛନ୍ତି?”

Verse 5

इति सा चिन्तयित्वा तु विनिश्श्वस्य पुन:पुन:।निर्धूय तांस्तदा भृत्यान् शतशश्शत्रुसूदन ।जगामानिलवेगेन पादमूलं महात्मन:।।।।

ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି ସେ ପୁନଃପୁନଃ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ହେ ଶତ୍ରୁସୂଦନ, ସେତେବେଳେ ଶତଶଃ ଭୃତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଝାଡ଼ି ଦେଇ, ପବନବେଗରେ ମହାତ୍ମା (ବସିଷ୍ଠ)ଙ୍କ ପାଦମୂଳକୁ ଗଲା।

Verse 6

शबला सा रुदन्ती च क्रोशन्ती चेदमब्रवीत्।वसिष्ठस्याग्रतस्स्थित्वा मेघदुन्दुभिराविणी।।।।

ସେଇ ଶବଳା କାନ୍ଦୁଥିବା ଓ ଆର୍ତ୍ତନାଦ କରୁଥିବା, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ଏହି କଥା କହିଲା; ତାହାର ବାଣୀ ମେଘଗର୍ଜନ ଓ ଦୁନ୍ଦୁଭିନାଦ ପରି ଗୁଞ୍ଜିଲା।

Verse 7

भगवन् किं परित्यक्ता त्वयाऽहं ब्रह्मणस्सुत।यस्माद्राजभृता मां हि नयन्ते त्वत्सकाशत:।।।।

‘ଭଗବନ୍, ହେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର! ଆପଣ କି ମୋତେ ପରିତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି? କାହିଁକି ରାଜଭୃତ୍ୟମାନେ ଆପଣଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରୁ ମୋତେ ନେଇଯାଉଛନ୍ତି?’

Verse 8

एवमुक्तस्तु ब्रह्मर्षिरिदं वचनमब्रवीत्।शोकसन्तप्तहृदयां स्वसारमिव दु:खिताम्।।।।

ଏପରି କୁହାଯାଇଲେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ତାକୁ ଏହି ବଚନ କହିଲେ—ଦୁଃଖିତା ଭଉଣୀ ପରି, ଶୋକରେ ଦଗ୍ଧ ହୃଦୟବତୀ।

Verse 9

न त्वां त्यजामि शबले नापि मेऽपकृतं त्वया।एष त्वां नयते राजा बलोन्मत्तो महाबल:।।।।

‘ହେ ଶବଳେ, ମୁଁ ତୋତେ ପରିତ୍ୟାଗ କରୁନାହିଁ; ତୁମେ ମୋ ପ୍ରତି କୌଣସି ଅପକାର କରିନାହ। ବଳର ମଦରେ ମତ୍ତ ଏହି ମହାବଳୀ ରାଜା ହିଁ ତୋତେ ବଳପୂର୍ବକ ନେଇଯାଉଛି।’

Verse 10

न हि तुल्यं बलं मह्यं राजा त्वद्य विशेषत:।बली राजा क्षत्रियश्च पृथिव्या: पतिरेव च।।।।

ମୋର ବଳ ରାଜାଙ୍କ ସମାନ ନୁହେଁ—ବିଶେଷକରି ଆଜି। ରାଜା ବଳବାନ; ସେ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଏବଂ ପୃଥିବୀର ପତି ମଧ୍ୟ।

Verse 11

इयमक्षौहिणी पूर्णा सवाजिरथसङ्कुला।हस्तिध्वजसमाकीर्णा तेनासौ बलवत्तर:।।।।

ଏଠାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନା ଅଛି—ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥରେ ସଂକୁଳ, ହାତୀ ଓ ଧ୍ୱଜରେ ଭରିଥିବା; ତେଣୁ ସେ ଅଧିକ ବଳବାନ।

Verse 12

एवमुक्ता वसिष्ठेन प्रत्युवाच विनीतवत्।वचनं वचनज्ञा सा ब्रह्मर्षिममितप्रभम्।।।।

ବସିଷ୍ଠ ଏପରି କହିବା ପରେ, ବାକ୍ୟଜ୍ଞା ସେ କାମଧେନୁ ଗାଈ ବିନୟପୂର୍ବକ ଅପରିମେୟ ପ୍ରଭାବାନ୍ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ଦେଲା।

Verse 13

न बलं क्षत्रियस्याहुर्ब्राह्मणो बलवत्तर:।ब्रह्मन् ब्रह्मबलं दिव्यं क्षत्रात्तु बलवत्तरम्।।।।

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! କ୍ଷତ୍ରିୟର ବଳ ଅଧିକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ନାହିଁ; ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅଧିକ ବଳବାନ। ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ବ୍ରହ୍ମବଳ ଦିବ୍ୟ—କ୍ଷାତ୍ରବଳଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପ୍ରବଳ।

Verse 14

अप्रमेयबलं तुभ्यं न त्वया बलवत्तर:।विश्वामित्रो महावीर्यस्तेज स्तव दुरासदम्।।।।

ଆପଣଙ୍କ ବଳ ଅପ୍ରମେୟ; ଆପଣଠାରୁ ବଳବାନ କେହି ନାହିଁ। ମହାବୀର୍ୟଶାଳୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ତେଜକୁ ସମୀପ କରିପାରେ ନାହିଁ—ଆପଣଙ୍କ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ତେଜ ଦୁରାସଦ ଓ ଅଜେୟ।

Verse 15

नियुङ्क्ष्व मां महाभाग त्वद्ब्रह्मबलसम्भृताम्।तस्य दर्पबलं यत्तन्नाशयामि दुरात्मन:।।।।

ହେ ମହାଭାଗ! ଆପଣଙ୍କ ବ୍ରହ୍ମଶକ୍ତିରେ ପୋଷିତ ମୋତେ ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତୁ। ସେ ଦୁରାତ୍ମାର ଦର୍ପବଳକୁ ମୁଁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେବି।

Verse 16

इत्युक्तस्तु तया राम वसिष्ठ स्सुमहायशा:।सृजस्वेति तदोवाच बलं परबलार्दनम्।।।।

ହେ ରାମ! ସେ ଏପରି କହିବା ପରେ, ମହାୟଶସ୍ବୀ ବସିଷ୍ଠ ତେବେ କହିଲେ: “ସୃଜ—ଶତ୍ରୁବଳକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେବା ପରି ଏକ ସେନା ଉତ୍ପନ୍ନ କର।”

Verse 17

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सुरभिस्साऽसृजत्तदा।।।।तस्या हुम्भारवोत्सृष्टा: पप्लवाश्शतशो नृप।नाशयन्ति बलं सर्वं विश्वामित्रस्य पश्यत:।।।।

ତାହାର ସେଇ ଆଜ୍ଞାବଚନ ଶୁଣି ସୁରଭି (ଶବଳା) ସେତେବେଳେ ସେନାକୁ ପ୍ରକଟ କଲା। ହେ ନୃପ, ତାହାର ‘ହୁମ୍ଭା’ ଗର୍ଜନରୁ ଶତଶଃ ପପ୍ଲବ ଜନ୍ମିଲେ ଏବଂ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କ ସମଗ୍ର ସେନାକୁ ନାଶ କଲେ।

Verse 18

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सुरभिस्साऽसृजत्तदा।।1.54.17।।तस्या हुम्भारवोत्सृष्टा: पप्लवाश्शतशो नृप। नाशयन्ति बलं सर्वं विश्वामित्रस्य पश्यत:।।1.54.18।।

ଏହା ପୂର୍ବ ଘଟଣାର ପୁନରୁକ୍ତି: ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ସୁରଭି (ଶବଳା) ତାହାର ‘ହୁମ୍ଭା’ ଗର୍ଜନରୁ ଶତଶଃ ପପ୍ଲବଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲା; ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ସେମାନେ ତାଙ୍କ ସମଗ୍ର ସେନାକୁ ନାଶ କଲେ।

Verse 19

बलं भग्नं ततो दृष्ट्वा रथेनाक्रम्य कौशिक:।स राजा परमक्रुद्धो रोषविस्फारितेक्षण:।पप्लवान्नाशयामास शस्त्रैरुच्चावचैरपि।।।।

ନିଜ ସେନା ଭଙ୍ଗ ହୋଇଥିବା ଦେଖି କୌଶିକ (ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର) ରଥରେ ଚଢ଼ି ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ପରମ କ୍ରୋଧିତ, ରୋଷରେ ବିସ୍ଫାରିତ ନୟନ ଥିବା ସେ ରାଜା ନାନା ପ୍ରକାର ଶସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ପପ୍ଲବମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନାଶ କଲେ।

Verse 20

विश्वामित्रार्दितान् दृष्ट्वा पप्लवाञ्छतशस्तदा।भूय एवासृजत्कोपाच्छकान् यवनमिश्रितान्।।।।

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶତଶଃ ପପ୍ଲବମାନେ ପୀଡ଼ିତ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ସେ (ଶବଳା) ପୁନର୍ବାର କ୍ରୋଧରେ ଯବନମିଶ୍ରିତ ଶକମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲା।

Verse 21

तैरासीत् संवृता भूमि श्शकैर्यवनमिश्रितै:।प्रभावद्भिर्महावीर्यैर्हेमकिञ्जल्कसन्निभै:।।।।

ଶକମାନେ ଯବନମାନଙ୍କ ସହ ମିଶି, ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ମହାବୀର୍ୟବାନ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ କିଞ୍ଜଳ୍କ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ, ପୃଥିବୀକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆବୃତ କରିଦେଲେ।

Verse 22

दीर्घासिपट्टिशधरैःमवर्णाम्बरावृतै:।निर्दग्धं तद्बलं सर्वं प्रदीप्तैरिव पावकै:।।।।

ଦୀର୍ଘ ଖଡ୍ଗ ଓ ପଟ୍ଟିଶ ଧାରଣ କରି, ହେମବର୍ଣ୍ଣ ବସ୍ତ୍ରରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ସେମାନେ ପ୍ରଦୀପ୍ତ ଅଗ୍ନି ସଦୃଶ ଭାବେ ସେ ସମଗ୍ର ସେନାକୁ ଦଗ୍ଧ କରିଦେଲେ।

Verse 23

ततोऽस्त्राणि महातेजा विश्वामित्रो मुमोच ह।तैस्तैर्यवनकाम्भोजा: पप्लवाश्चाकुलीकृता:।।।।

ତାପରେ ମହାତେଜସ୍ବୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଅସ୍ତ୍ରମାନେ ମୁକ୍ତ କଲେ; ସେହି ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ରପ୍ରହାରରେ ଯବନ, କାମ୍ବୋଜ ଓ ପପ୍ଲବମାନେ ବ୍ୟାକୁଳ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୋଇପଡ଼ିଲେ।