Sarga 14
अश्वमेधप्रवृत्तिः — Commencement and Performance of Daśaratha’s Aśvamedha
बालकाण्ड
ଏହି ସର୍ଗରେ ସରୟୂ ନଦୀର ଉତ୍ତର ତଟରେ ଏକ ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ଫେରିଆସିଥିବା ଯଜ୍ଞାଶ୍ୱ ସହ ଦଶରଥଙ୍କ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ବିଧିବଦ୍ଧ ପ୍ରବୃତ୍ତି ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ବେଦପାରଙ୍ଗତ ଋତ୍ୱିଜମାନେ କୌଣସି ଅପରାଧ ନ ରଖି ସବନ, ପ୍ରବର୍ଗ୍ୟ, ଉପସଦ ଏବଂ କ୍ରମାନୁସାରେ ଆହୁତି ସମ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି। ଯଜ୍ଞ ସହିତ ଲୋକହିତର ଭାବ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ—ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତପସ୍ବୀ, ସନ୍ନ୍ୟାସୀ, ଆଶ୍ରିତ, ନାରୀ, ଶିଶୁ, ବୃଦ୍ଧ ଓ ରୋଗୀ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରଚୁର ଅନ୍ନ-ଜଳ ବଣ୍ଟନ କରି ରାଜାଙ୍କ ଦାନଶୀଳତା ଓ ସର୍ବସାମାବେଶୀ ଯଜ୍ଞ-ସାମୂହିକତା ଦେଖାଯାଏ। ପରେ ଯଜ୍ଞ-ନିର୍ମାଣର ବିଧି ଆସେ—ବିଲ୍ୱ, ଖଦିର, ପର୍ଣିନ, ଶ୍ଲେଷ୍ମାତକ, ଦେବଦାରୁ କାଠରେ ଅନେକ ଯୂପ ସ୍ଥାପନ, ସୁବର୍ଣ୍ଣାଳଙ୍କାର ଏବଂ ମାପ-ନିୟମ ପାଳନ କରାଯାଏ। ଇଟାରେ ଗରୁଡାକାର, ସୁବର୍ଣ୍ଣପକ୍ଷସମ ଅଗ୍ନିବେଦୀ ନିର୍ମିତ ହୋଇ ତାହାରେ ଅଠାରଟି ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ରହେ। ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ, ସର୍ପ ଓ ଜଳଚର ଆଦିର ବ୍ୟବସ୍ଥା ହୁଏ; କୌଶଲ୍ୟା ଯଜ୍ଞାଶ୍ୱକୁ ଘେରି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କ୍ରିୟା କରନ୍ତି ଏବଂ ଋତ୍ୱିଜମାନେ ମନ୍ତ୍ରସହ ଆହୁତି ସମାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ରାଜା ଦକ୍ଷିଣାରୂପେ ପୃଥିବୀ ଦାନ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଋତ୍ୱିଜମାନେ ରାଜ୍ୟଭାର ଗ୍ରହଣ ନ କରି ଦ୍ରବ୍ୟଦାନ ମାଗନ୍ତି। ତେଣୁ ଦଶରଥ ଅପାର ଧନ ଓ ସମ୍ମାନ ଦାନ କରନ୍ତି; ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ ତାଙ୍କୁ ଚାରି ପୁତ୍ରଲାଭର ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ ରାମକଥାର ବଂଶଧାରା ଓ ଦିବ୍ୟ ଯୋଜନାକୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ାନ୍ତି।
Shlokas
Verse 1
अथ संवत्सरे पूर्णे तस्मिन्प्राप्ते तुरङ्गमे।सरय्वाश्चोत्तरे तीरे राज्ञो यज्ञोऽभ्यवर्तत।।।।
ତାପରେ ସେ ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଯଜ୍ଞାଶ୍ୱ ଫେରି ଆସିଲାପରେ, ସରୟୂ ନଦୀର ଉତ୍ତର ତଟରେ ରାଜଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
Verse 2
ऋश्यशृङ्गं पुरस्कृत्य कर्म चक्रुर्द्विजर्षभा:।अश्वमेधे महायज्ञे राज्ञोऽस्य सुमहात्मन:।।।।
ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଏହି ସୁମହାତ୍ମା ରାଜାଙ୍କ ମହାଯଜ୍ଞ ଅଶ୍ୱମେଧରେ ବିଧିପୂର୍ବକ କର୍ମ ସମ୍ପାଦନ କଲେ।
Verse 3
कर्म कुर्वन्ति विधिवद्याजका वेदपारगा:।यथाविधि यथान्यायं परिक्रामन्ति शास्त्रत:।।।।
ବେଦପାରଗ ଯାଜକମାନେ ବିଧିବତ୍ କର୍ମ ସମ୍ପାଦନ କଲେ; ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ନିୟମ ଓ ନ୍ୟାୟ ଅନୁସାରେ ଯଥାବିଧି ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ପରିକ୍ରମା କଲେ।
Verse 4
प्रवर्ग्यं शास्त्रत: कृत्वा तथैवोपसदं द्विजा:चक्रुश्च विधिवत्सर्वमधिकं कर्म शास्त्रत:।।।।
ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ପ୍ରବର୍ଗ୍ୟ କରି, ଦ୍ୱିଜ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସେହିପରି ଉପସଦ ମଧ୍ୟ କଲେ; ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରବିଧି ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତ ଅତିରିକ୍ତ କର୍ମକୁ ନିୟମପୂର୍ବକ ସମାପ୍ତ କଲେ।
Verse 5
अभिपूज्य ततो हृष्टास्सर्वे चक्रुर्यथाविधि।प्रातस्सवनपूर्वाणि कर्माणि मुनिपुङ्गवा:।।।।
ତତଃ ଆହ୍ୱାନିତ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ଅଭିପୂଜନ କରି, ହୃଦୟେ ହର୍ଷିତ ମୁନିପୁଙ୍ଗବମାନେ ପ୍ରାତଃସବନ ପୂର୍ବକ କର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ଶାସ୍ତ୍ରବିଧି ଅନୁସାରେ ସମ୍ପାଦନ କଲେ।
Verse 6
ऐन्द्रश्च विधिवद्दत्तो राजा चाभिषुतोऽनघ:।माध्यन्दिनं च सवनं प्रावर्तत यथाक्रमम्।।।।
ବିଧିମତେ ଇନ୍ଦ୍ରଦେବଙ୍କ ଭାଗ ଅର୍ପିତ ହେଲା; ନିର୍ଦୋଷ ସୋମରସ ପୀଡିତ ହେଲା। ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସବନ ମଧ୍ୟ ଯଥାକ୍ରମେ ଚାଲିଲା।
Verse 7
तृतीयसवनं चैव राज्ञोऽस्य सुमहात्मन:।चक्रुस्तेशास्त्रतो दृष्ट्वा तथा ब्राह्मणपुङ्गवा:।।।।
ସେହିପରି, ଶାସ୍ତ୍ରବିଧିକୁ ସାବଧାନରେ ଦେଖି, ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣପୁଙ୍ଗବମାନେ ଏହି ମହାତ୍ମା ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ତୃତୀୟ ସବନର ସୋମପୀଡନ କଲେ।
Verse 8
न चाहुतमभूत्तत्र स्खलितं वापि किञ्चन ।दृश्यते ब्रह्मवत्सर्वं क्षेमयुक्तं हि चक्रिरे।।।।
ସେଇ ଯଜ୍ଞରେ ଆହୁତିରେ କୌଣସି ଲୋପ ନ ଥିଲା, କିଛି ମଧ୍ୟ ସ୍ଖଳନ ହେଲା ନାହିଁ; ସବୁକିଛି ବ୍ରହ୍ମମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ସମର୍ଥିତ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଏବଂ ସେମାନେ ତାହାକୁ କ୍ଷେମପୂର୍ବକ ନିର୍ମଳଭାବେ ସମ୍ପନ୍ନ କଲେ।
Verse 9
न तेष्वहस्सु श्रान्तो वा क्षुधितो वापि दृश्यते।नाविद्वान्ब्राह्मणस्तत्र नाशतानुचरस्तथा।।।।
ସେଇ ଦିନଗୁଡ଼ିକରେ କେହି ଶ୍ରାନ୍ତ କିମ୍ବା କ୍ଷୁଧିତ ଦେଖାଯାଇଲେ ନାହିଁ; ସେଠାରେ କୌଣସି ଅବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନଥିଲେ, ଏବଂ ଶତ ଅନୁଚର ବିନା କେହି ମଧ୍ୟ ନଥିଲେ।
Verse 10
ब्राह्मणा भुञ्जते नित्यं नाथवन्तश्च भुञ्जते।तापसा भुञ्जते चापि श्रमणा भुञ्जतेतथा।।।।
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିତ୍ୟ ଭୋଜନ କରୁଥିଲେ; ନାଥବନ୍ତ—ଆଶ୍ରିତମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୋଜନ କରୁଥିଲେ। ତପସ୍ବୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୋଜନ କଲେ; ଶ୍ରମଣ ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଭୋଜନ କଲେ।
Verse 11
वृद्धाश्च व्याधिताश्चैव स्त्रियो बालास्तथैव च ।अनिशं भुञ्जमानानां न तृप्तिरुपलभ्यते।।।।
ବୃଦ୍ଧମାନେ ଓ ବ୍ୟାଧିଗ୍ରସ୍ତମାନେ, ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ଶିଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ—ନିରନ୍ତର ଭୋଜନ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ—ତୃପ୍ତିର ଶେଷ ମିଳୁନଥିଲା; ଏତେ ଅପାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିଲା।
Verse 12
दीयतां दीयतामन्नं वासांसि विविधानि च।इति सञ्चोदितास्तत्र तथा चक्रुरनेकश:।।।।
“ଅନ୍ନ ଦିଅ, ଦିଅ; ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ବସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଦିଅ!” ଏହିପରି ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇ ସେମାନେ ସେଠାରେ ପୁନଃପୁନଃ ଓ ବହୁ ପରିମାଣରେ ତାହା କଲେ।
Verse 13
अन्नकूटाश्च बहवो दृश्यन्ते पर्वतोपमा:।दिवसे दिवसे तत्र सिद्धस्य विधिवत्तदा।।।।
ସେଠାରେ ଦିନକୁ ଦିନ, ଶାସ୍ତ୍ରବିଧିଅନୁସାରେ ସିଦ୍ଧ ହୋଇଥିବା, ପର୍ବତସଦୃଶ ଅନେକ ଅନ୍ନକୂଟ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
Verse 14
नानादेशादनुप्राप्ता: पुरुषास्स्त्रीगणास्तथा।अन्नपानैस्सुविहितास्तस्मिन्यज्ञे महात्मन:।।।।
ନାନା ଦେଶରୁ ଆସିଥିବା ପୁରୁଷମାନେ ଓ ସ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ମହାତ୍ମା ରାଜାଙ୍କ ସେହି ଯଜ୍ଞରେ ଅନ୍ନପାନରେ ସୁବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଭାବେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସେବିତ ହେଲେ।
Verse 15
अन्नं हि विधिवत्साधु प्रशंसन्ति द्विजर्षभा:।अहो तृप्ता: स्म भद्रं ते इति शुश्राव राघव:।।।।
ବିଧିମତ୍ ସୁପାକ ଅନ୍ନ ଆସ୍ୱାଦନ କରି ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ତାହାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି କହିଲେ—“ଅହୋ! ଆମେ ତୃପ୍ତ; ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ।” ଏହିପରି ରାଘବ (ଦଶରଥ) ଶୁଣିଲେ।
Verse 16
स्वलङ्कृताश्च पुरुषा ब्राह्मणान्पर्यवेषयन्।उपासते च तानन्ये सुमृष्टमणिकुण्डला:।।।।
ସୁଲଙ୍କୃତ ପୁରୁଷମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ପରିବେଷଣ କରୁଥିଲେ; ଅନ୍ୟମାନେ ଚମକୁଥିବା ମଣିକୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧି ସେମାନଙ୍କ ପାଖେ ଦାଁଡ଼ି ସହାୟତା କରୁଥିଲେ।
Verse 17
कर्मान्तरे तदा विप्रा हेतुवादान्बहूनपि।प्राहुश्च वाग्मिनो धीरा: परस्परजिगीषया।।।।
ତାପରେ କର୍ମମଧ୍ୟବିରତିରେ ବାଗ୍ମୀ ଓ ଧୀରମନା ବିପ୍ରମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଜିତିବା ଇଚ୍ଛାରେ ଅନେକ ହେତୁବାଦ (ତର୍କଚର୍ଚ୍ଚା) କରିଥିଲେ।
Verse 18
दिवसे दिवसे तत्र संस्तरे कुशला द्विजा:।सर्वकर्माणि चक्रुस्ते यथाशास्त्रं प्रचोदिता:।।।।
ସେଠାରେ ଯଜ୍ଞସତ୍ରରେ ଦିନକୁ ଦିନ କୁଶଳ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ପ୍ରେରଣାଦାତାଙ୍କ ଉତ୍ସାହରେ, ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ସମସ୍ତ କର୍ମ ସମ୍ପାଦନ କଲେ।
Verse 19
नाषडङ्गविदत्रासीन्नाव्रतो नाबहुश्रुत:।सदस्यास्तस्य वै राज्ञो नावादकुशला द्विजा:।।।।
ସେ ରାଜାଙ୍କ ଯଜ୍ଞଶାଳାରେ ଷଡ଼ଙ୍ଗରେ ଅଜ୍ଞ, ବ୍ରତଭଙ୍ଗୀ, ଅଳ୍ପଶ୍ରୁତ କିମ୍ବା ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥ-ବାଦରେ ଅକୁଶଳ ଏମିତି କୌଣସି ସହାୟକ ଋତ୍ୱିଜ ଥିଲେ ନାହିଁ; ରାଜସଭାର ଦ୍ୱିଜମାନେ ସମସ୍ତେ ନିପୁଣ ଥିଲେ।
Verse 20
प्राप्ते यूपोच्छ्रये तस्मिन्षड्बैल्वा: खादिरास्तथा।तावन्तो बिल्वसहिता: पर्णिनश्च तथापरे।।।।श्लेष्मातकमयस्त्वेको देवदारुमयस्तथा।द्वावेव विहितौ तत्र बाहुव्यस्तपरिग्रहौ।।।।
ଯୂପ ଉତ୍ଥାପନର ସମୟ ଆସିଲାବେଳେ ସେଠାରେ ଛଅଟି ବିଲ୍ୱକାଠର ଯୂପ ଏବଂ ସେହିପରି ଛଅଟି ଖଦିରକାଠର ଯୂପ ସ୍ଥାପିତ ହେଲା; ତାହା ସମାନ ସଂଖ୍ୟାର ଅନ୍ୟ ଯୂପ ବିଲ୍ୱସହିତ ଗଠିତ ହେଲେ, ଏବଂ କେତେକ ପର୍ଣି-କାଠର ମଧ୍ୟ ଥିଲେ। ଗୋଟିଏ ଶ୍ଲେଷ୍ମାତକମୟ ଓ ଦୁଇଟି ଦେବଦାରୁମୟ ଯୂପ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେଲା; ସେଠାରେ ସେମାନେ ଦୁଇ ପ୍ରସାରିତ ବାହୁ ପରିମାଣ ଅନ୍ତରରେ ବିନ୍ୟସ୍ତ ହେଲେ।
Verse 21
प्राप्ते यूपोच्छ्रये तस्मिन्षड्बैल्वा: खादिरास्तथा।तावन्तो बिल्वसहिता: पर्णिनश्च तथापरे।।1.14.20।।श्लेष्मातकमयस्त्वेको देवदारुमयस्तथा।द्वावेव विहितौ तत्र बाहुव्यस्तपरिग्रहौ।।1.14.21।।
ଯୂପ ଉତ୍ଥାପନର ସମୟ ଆସିଲାବେଳେ ସେଠାରେ ଛଅଟି ବିଲ୍ୱକାଠର ଯୂପ ଏବଂ ସେହିପରି ଛଅଟି ଖଦିରକାଠର ଯୂପ ସ୍ଥାପିତ ହେଲା; ତାହା ସମାନ ସଂଖ୍ୟାର ଅନ୍ୟ ଯୂପ ବିଲ୍ୱସହିତ ଗଠିତ ହେଲେ, ଏବଂ କେତେକ ପର୍ଣି-କାଠର ମଧ୍ୟ ଥିଲେ। ଗୋଟିଏ ଶ୍ଲେଷ୍ମାତକମୟ ଓ ଦୁଇଟି ଦେବଦାରୁମୟ ଯୂପ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେଲା; ସେଠାରେ ସେମାନେ ଦୁଇ ପ୍ରସାରିତ ବାହୁ ପରିମାଣ ଅନ୍ତରରେ ବିନ୍ୟସ୍ତ ହେଲେ।
Verse 22
कारितास्सर्व एवैते शास्त्रज्ञैर्यज्ञकोविदै:।शोभार्थं तस्य यज्ञस्य काञ्चनालङ्कृताऽभवन्।।।।
ଏହି ସମସ୍ତ ଯୂପ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ଓ ଯଜ୍ଞକୋବିଦ ଲୋକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ହେଲା; ଏହି ଯଜ୍ଞର ଶୋଭା ବଢ଼ାଇବା ପାଇଁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ କାଞ୍ଚନରେ ଅଲଙ୍କୃତ କରାଗଲା।
Verse 23
एकविंशतियूपास्ते एकविंशत्यरत्नय:।वासोभिरेकविंशद्भिरेकैकं समलङ्कृता:।।।।
ସେଇ ଏକୋଇଶିଟି ଯୂପ ଏକୋଇଶି ଅରତ୍ନି ଉଚ୍ଚ ଥିଲେ; ଏବଂ ଏକୋଇଶିଟି ବସ୍ତ୍ରରେ—ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୂପ ନିଜ ନିଜ ବସ୍ତ୍ରରେ—ସୁନ୍ଦରଭାବେ ଅଲଙ୍କୃତ ହୋଇଥିଲେ।
Verse 24
विन्यस्ता विधिवत्सर्वे शिल्पिभिस्सुकृता दृढा:।अष्टाश्रयस्सर्व एव श्लक्ष्णरूपसमन्विता:।।।।
ଏହି ସମସ୍ତ ଯୂପ ବିଧିମତ ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ ହେଲେ; ନିପୁଣ ଶିଳ୍ପୀମାନେ ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ଗଢ଼ିଥିଲେ, ସେମାନେ ଦୃଢ଼ ଥିଲେ, ଅଷ୍ଟାଶ୍ରୟ (ଆଠ ପାର୍ଶ୍ୱ) ଥିଲେ ଏବଂ ମସୃଣ-ସୁଶୋଭିତ ରୂପରେ ସମନ୍ୱିତ ଥିଲେ।
Verse 25
आच्छादितास्ते वासोभि: पुष्पैर्गन्धैश्च भूषिता:।सप्तर्षयो दीप्तिमन्तो विराजन्ते यथा दिवि।।।।
ବସ୍ତ୍ରରେ ଆବୃତ ଓ ପୁଷ୍ପ-ସୁଗନ୍ଧିତ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଭୂଷିତ ସେ ସ୍ତମ୍ଭମାନେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ଜ୍ଵଳିଲେ—ଯେପରି ଦିବାକାଶେ ଦୀପ୍ତ ସପ୍ତର୍ଷିମାନେ ବିରାଜନ୍ତି।
Verse 26
इष्टकाश्च यथान्यायं कारिताश्च प्रमाणत:।चितोऽग्निर्ब्राह्मणैस्तत्र कुशलैश्शुल्बकर्मणि ।।।।
ସେଠାରେ ଇଷ୍ଟକାମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରବିଧିଅନୁସାରେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଆକାର ଓ ନିଖୁତ ପ୍ରମାଣରେ ତିଆରି ହେଲେ; ଶୁଲ୍ବକର୍ମରେ କୁଶଳ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସେଠାରେ ଅଗ୍ନିଚିତି (ଅଗ୍ନିବେଦୀ) ସଜାଇଲେ।
Verse 27
सचित्यो राजसिंहस्य सञ्चित: कुशलैर्द्विजै:।गरुडो रुक्मपक्षो वै त्रिगुणोऽष्टादशात्मक:।।।।
ରାଜସିଂହ ସେ ରାଜାଙ୍କ ଯଜ୍ଞଚିତି କୁଶଳ ଦ୍ୱିଜମାନେ ସୁସଂଚିତ କଲେ; ସେହି ଚିତି ରୁକ୍ମପକ୍ଷ ଗରୁଡାକାର, ତ୍ରିଗୁଣ (ତିନି ସ୍ତର) ଓ ଅଷ୍ଟାଦଶାତ୍ମକ (ଅଠର ଅଂଶ) ଥିଲା।
Verse 28
नियुक्तास्तत्र पशवस्तत्तदुद्दिश्य दैवतम्।उरगा: पक्षिणश्चैव यथाशास्त्रं प्रचोदिता:।।।।
ସେଠାରେ ଯେଯେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦିଶ୍ୟ କରି, ସେସେ ଦେବତା ପାଇଁ ପଶୁମାନେ ନିୟୁକ୍ତ ଓ ପୃଥକ୍ କରାଗଲେ; ଉରଗ (ସର୍ପ) ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ଯଥାବିଧି ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହେଲେ।
Verse 29
शामित्रे तु हयस्तत्र तथा जलचराश्च ये।ऋत्विग्भिस्सर्वमेवैतन्नियुक्तं शास्त्रतस्तदा।।।।
ତାପରେ ଶାମିତ୍ର ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ସେଠାରେ ହୟ (ଅଶ୍ୱ) ଓ ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀମାନେ ସହିତ ସମସ୍ତକୁ ଋତ୍ୱିଜମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ଯଥାବିଧି ବନ୍ଧି ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କଲେ।
Verse 30
पशूनां त्रिशतं तत्र यूपेषु नियतं तदा।अश्वरत्नोत्तमं तस्य राज्ञो दशरथस्य च ।।।।
ସେଠାରେ ସେ ସମୟରେ ଯୂପସ୍ତମ୍ଭଗୁଡ଼ିକୁ ତିନିଶହ ପଶୁ ନିୟତ ଭାବେ ବାନ୍ଧାଗଲେ; ଏବଂ ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଶ୍ୱ—ଅଶ୍ୱରତ୍ନ—ମଧ୍ୟ ବାନ୍ଧାଗଲା।
Verse 31
कौसल्या तं हयं तत्र परिचर्य समन्तत:।कृपाणैर्विशशासैनं त्रिभि: परमया मुदा ।।।।
ସେଠାରେ କୌସଲ୍ୟା ସେଇ ଅଶ୍ୱକୁ ସମସ୍ତଦିଗରୁ ପରିଚର୍ଯ୍ୟା କରି ପରିକ୍ରମା କରି, ପରମ ବିଧି-ହର୍ଷରେ କୃପାଣର ତିନି ପ୍ରହାରରେ ତାହାକୁ ବିଛେଦ କଲେ।
Verse 32
पतत्रिणा तदा सार्धं सुस्थितेन च चेतसा।अवसद्रजनीमेकां कौशल्या धर्मकाम्यया।।।।
ତାପରେ ଧର୍ମକାମ୍ୟା କୌସଲ୍ୟା ସୁସ୍ଥିତ ଚେତନାରେ, ପତତ୍ରି ସହିତ, ଯଜ୍ଞାଶ୍ୱର ପାଖରେ ଗୋଟିଏ ରାତ୍ରି ଅବସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 33
होताऽध्वर्युस्तथोद्गाता हस्तेन समयोजयन्।महिष्या परिवृत्त्या च वावातां च तथापराम्।।।।
ତାପରେ ହୋତା, ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ଓ ଉଦ୍ଗାତା ଯାଜକମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ହସ୍ତ-ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ମହିଷୀ, ପରିବୃତ୍ତି, ବାବାତା ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ପରିଚାରିକାକୁ ଯଜ୍ଞାଶ୍ୱକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ସେବା କରିବାକୁ ନିୟୋଜିତ କଲେ।
Verse 34
पतत्रिणस्तस्य वपा मुद्धृत्य नियतेन्द्रिय:।ऋत्विक्परमसम्पन्न: श्रपयामास शास्त्रत:।।।।
ତେବେ ନିୟତେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନରେ ପରମସମ୍ପନ୍ନ ଋତ୍ୱିଜ ଅଶ୍ୱର ବପାକୁ ଉଦ୍ଧୃତ କରି, ଶାସ୍ତ୍ରବିଧି ଅନୁସାରେ ତାହାକୁ ପାକ କଲେ।
Verse 35
धूमगन्धं वपायास्तु जिघ्रति स्म नराधिप:।यथाकालं यथान्यायं निर्णुदन्पापमात्मन:।।।।
ନରାଧିପ ରାଜା ବପାରୁ ଉଠୁଥିବା ଧୂମସୁଗନ୍ଧକୁ ଯଥାକାଳ ଯଥାନ୍ୟାୟ ଘ୍ରାଣ କରି, ବିଧିଅନୁସାରେ ନିଜ ପାପକୁ ଦୂର କଲେ।
Verse 36
हयस्य यानि चाङ्गानि तानि सर्वाणि ब्राह्मणा:।अग्नौ प्रास्यन्ति विधिवत्समन्त्राष्षोडशर्त्विज:।।।।
ଷୋଡଶ ଋତ୍ୱିଜ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯଥୋଚିତ ମନ୍ତ୍ର ପାଠ କରି, ବିଧିବତ୍ ଅଶ୍ୱର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଓ ଭାଗକୁ ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦେଲେ।
Verse 37
प्लक्षशाखासु यज्ञानामन्येषां क्रियते हवि:।अश्वमेधस्य यज्ञस्य वैतसो भाग इष्यते।।।।
ଅନ୍ୟ ଯଜ୍ଞମାନେ ପ୍ଲକ୍ଷବୃକ୍ଷର ଶାଖାଦ୍ୱାରା ହବି ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ବୈତସ (କେନ୍/ବେତ)ର ଭାଗ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମନାଯାଏ।
Verse 38
त्र्यहोऽश्वमेधस्सङ्ख्यात: कल्पसूत्रेण ब्राह्मणै:। 37चतुष्टोममहस्तस्य प्रथमं परिकल्पितम्।।।।
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବୁଝାଯାଇଥିବା କଲ୍ପସୂତ୍ର ଅନୁସାରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ତିନି ଦିନିଆ ଯଜ୍ଞ ଭାବେ ଗଣିତ; ତାହାର ପ୍ରଥମ ଦିନ ଚତୁଷ୍ଟୋମ ଅହ ଭାବେ ପରିକଳ୍ପିତ।
Verse 39
उक्थ्यं द्वितीयं संख्यातमतिरात्रं तथोत्तरम्।कारितास्तत्र बहवो विहिताश्शास्त्रदर्शनात्।।।।
ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନ ‘ଉକ୍ଥ୍ୟ’ ଯଜ୍ଞ ବୋଲି ଗଣାଗଲା, ଏବଂ ତାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିନ ‘ଅତିରାତ୍ର’ ରୂପେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେଲା। ସେହି ଯଜ୍ଞରେ ଶାସ୍ତ୍ରଦର୍ଶନାନୁସାରେ ବିହିତ ଅନେକ ଅତିରିକ୍ତ କ୍ରିୟାମାନେ ମଧ୍ୟ କରାଗଲା।
Verse 40
ज्योतिष्टोमायुषी चैवमतिरात्रौ विनिर्मितौ।अभिजिद्विश्वजिच्चैवमप्तोर्यामो महाक्रतु:।।।।
ଏପରି ଅତିରାତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ୟୋତିଷ୍ଟୋମ ଓ ଆୟୁଷୀ ଯଜ୍ଞ ଯଥାବିଧି ସ୍ଥାପିତ ହେଲା; ଏବଂ ଅଭିଜିତ୍, ବିଶ୍ୱଜିତ୍, ଅପ୍ତୋର୍ୟାମ—ଏହି ମହାକ୍ରତୁର ଅଙ୍ଗଭୂତ କ୍ରିୟାମାନେ—ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
Verse 41
प्राचीं होत्रे ददौ राजा दिशं स्वकुलवर्धन:।अध्वर्यवे प्रतीचीं तु ब्रह्मणे दक्षिणां दिशम्।।।।उद्गात्रे च तथोदीचीं दक्षिणैषा विनिर्मिता।हयमेधे महायज्ञे स्वयंभूविहिते पुरा।।।।
ନିଜ କୁଳର ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ରାଜା ଦଶରଥ ହୋତୃ ପୁରୋହିତଙ୍କୁ ପୂର୍ବ ଦିଗ, ଅଧ୍ୱର୍ୟୁଙ୍କୁ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମ (ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ ଦାନରୂପେ ଅର୍ପଣ କଲେ।
Verse 42
प्राचीं होत्रे ददौ राजा दिशं स्वकुलवर्धन:।अध्वर्यवे प्रतीचीं तु ब्रह्मणे दक्षिणां दिशम्।।1.14.41।।उद्गात्रे च तथोदीचीं दक्षिणैषा विनिर्मिता।हयमेधे महायज्ञे स्वयंभूविहिते पुरा।।1.14.42।।
ଏହିପରି ଉଦ୍ଗାତୃଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦିଗ ଦାନରୂପେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେଲା। ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମା ପୁରାତନକାଳରେ ମହାଯଜ୍ଞ ଅଶ୍ୱମେଧ ପାଇଁ ଯେ ଦକ୍ଷିଣାବିଧାନ ନିଶ୍ଚିତ କରିଥିଲେ, ସେହି ପ୍ରଣାଳୀ ଏହାଇ ଥିଲା।
Verse 43
क्रतुं समाप्य तु तदा न्यायत: पुरुषर्षभ: ।ऋत्विग्भ्यो हि ददौ राजा तां धरां कुलवर्धन:।।।।
ତେବେ ପୁରୁଷର୍ଷଭ ରାଜା ନ୍ୟାୟପୂର୍ବକ ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ କରି, କୁଳବର୍ଧନ ରାଜା ଋତ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଦାନରୂପେ ସେଇ ଧରା ଅର୍ପଣ କଲେ।
Verse 44
ऋत्विजस्त्वब्रुवन्सर्वे राजानं गतकल्मषम्।भवानेव महीं कृत्स्नामेको रक्षितुमर्हति।।।।
କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଋତ୍ୱିଜ ନିର୍ମଳ ପାପହୀନ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଏହି ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଆପଣ ଏକା ଯୋଗ୍ୟ।”
Verse 45
न भूम्या कार्यमस्माकं न हि शक्तास्स्म पालने।रतास्स्वाध्यायकरणे वयं नित्यं हि भूमिप।।।।निष्क्रयं किञ्चिदेवेह प्रयच्छतु भवानिति। 4
“ହେ ଭୂମିପ, ଆମ ପାଇଁ ଭୂମିର କିଛି କାମ ନାହିଁ; ପାଳନ କରିବାରେ ଆମେ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ। ଆମେ ସଦା ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ରତ। ତେଣୁ ଏହାର ବଦଳରେ ଏଠାରେ କିଛି ଅନ୍ୟ ନିଷ୍କ୍ରୟ ଦୟାକରି ଦିଅନ୍ତୁ।”
Verse 46
मणिरत्नं सुवर्णं वा गावो यद्वा समुद्यतम्।तत्प्रयच्छ नरश्रेष्ठ धरण्या न प्रयोजनम्।।।।
“ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମଣିରତ୍ନ କିମ୍ବା ସୁବର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା ଗୋଧନ—ଯାହା ସହଜରେ ଉପଲବ୍ଧ, ସେହିଟି ଦିଅନ୍ତୁ; ଧରଣୀର ଆମକୁ ପ୍ରୟୋଜନ ନାହିଁ।”
Verse 47
एवमुक्तो नरपतिर्ब्राह्मणैर्वेदपारगै:।।।।गवां शतसहस्राणि दश तेभ्यो ददौ नृप:। 4शतकोटीस्सुवर्णस्य रजतस्य चतुर्गुणम् ।।।।
ବେଦପାରଗ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏପରି କହିଲେ ପରେ, ନରପତି ରାଜା ସେମାନଙ୍କୁ ଦଶ ଲକ୍ଷ ଗୋଧନ, ସୁବର୍ଣ୍ଣର ଶତ କୋଟି ଏବଂ ତାହାର ଚାରିଗୁଣ ରୂପ୍ୟ ଦାନ କଲେ।
Verse 48
एवमुक्तो नरपतिर्ब्राह्मणैर्वेदपारगै:।।1.14.47।।गवां शतसहस्राणि दश तेभ्यो ददौ नृप:। 4 शतकोटीस्सुवर्णस्य रजतस्य चतुर्गुणम् ।।1.14.48।।
ବେଦପାରଗ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏପରି କହିଲେ ପରେ, ନରପତି ରାଜା ସେମାନଙ୍କୁ ଦଶ ଲକ୍ଷ ଗୋଧନ, ସୁବର୍ଣ୍ଣର ଶତ କୋଟି ଏବଂ ତାହାର ଚାରିଗୁଣ ରୂପ୍ୟ ଦାନ କଲେ।
Verse 49
ऋत्विजश्च ततस्सर्वे प्रददुस्सहिता वसु।ऋश्यशृङ्गाय मुनये वसिष्ठाय च धीमते।।।।
ତତଃ ସମସ୍ତ ଋତ୍ୱିଜମାନେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ସେଇ ଧନକୁ ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ ମୁନିଙ୍କୁ ଏବଂ ଧୀମାନ୍ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ।
Verse 50
ततस्ते न्यायत: कृत्वा प्रविभागं द्विजोत्तमा:।सुप्रीतमनसस्सर्वे प्रत्यूचुर्मुदिता भृशम्।।।।
ତତଃ ସେଇ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ ନ୍ୟାୟପୂର୍ବକ ବିଭାଗ କରି, ସମସ୍ତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟମନା ହୋଇ, ଅତି ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ।
Verse 51
तत: प्रसर्पकैभ्यस्तु हिरण्यं सुसमाहित:।जाम्बूनदं कोटिसंख्यं ब्राह्मणेभ्यो ददौ तदा।।।।
ତତଃ ସୁସମାହିତ ଚିତ୍ତରେ ସେ ତାହାଁ ଏକତ୍ର ହୋଇଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଜାମ୍ବୂନଦ ସୁବର୍ଣ୍ଣ—କୋଟି ସଂଖ୍ୟା ପରିମାଣ—ତେବେ ଦାନ କଲେ।
Verse 52
दरिद्राय द्विजायाथ हस्ताभरणमुत्तमम्।कस्मैचिद्याचमानाय ददौ राघवनन्दन:।।।।
ତତଃ ରାଘବନନ୍ଦନ (ଦଶରଥ) ଭିକ୍ଷା ଯାଚୁଥିବା ଜଣେ ଦରିଦ୍ର ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ହସ୍ତାଭରଣ ଦାନ କଲେ।
Verse 53
तत: प्रीतेषु नृपतिर्द्विजेषु द्विजवत्सल:।प्रणाममकरोत्तेषां हर्षपर्याकुलेक्षण:।।।।
ତତଃ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବା ପରେ, ଦ୍ୱିଜବତ୍ସଳ ନୃପତି ହର୍ଷରେ ବ୍ୟାକୁଳ ନୟନରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ପ୍ରଣାମ କଲେ।
Verse 54
तस्याशिषोऽथ विधिवद्ब्राह्मणैस्समुदीरिता:।उदारस्य नृवीरस्य धरण्यां प्रणतस्य च ।।।।
ତାପରେ ସେ ଉଦାର ନରବୀର ଧରଣୀରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରି ପଡ଼ିଥିବାବେଳେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବିଧିଅନୁସାରେ ତାଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ।
Verse 55
तत: प्रीतमना राजा प्राप्य यज्ञमनुत्तमम्।पापापहं स्वर्नयनं दुष्करं पार्थिवर्षभै:।।।।
ତାପରେ ରାଜା ହୃଦୟେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ସେଇ ଅନୁତ୍ତମ ଯଜ୍ଞକୁ ସଫଳତାରେ ପ୍ରାପ୍ତ କରି—ପାପାପହ, ସ୍ୱର୍ଗନୟନ, ରାଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁଷ୍କର—ପରମ ସନ୍ତୋଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ।
Verse 56
ततोऽब्रवीदृश्यशृङ्गं राजा दशरथस्तदा।कुलस्य वर्धनं त्वं तु कर्तुमर्हसि सुव्रत।।।।
ତାପରେ ରାଜା ଦଶରଥ ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗଙ୍କୁ କହିଲେ: “ହେ ସୁବ୍ରତ! ମୋ କୁଳର ବୃଦ୍ଧି ଓ ପରମ୍ପରାର ସଂବର୍ଧନ କରିବାକୁ ତୁମେ ଯୋଗ୍ୟ।”
Verse 57
तथेति च स राजानमुवाच द्विजसत्तम:।भविष्यन्ति सुता राजंश्चत्वारस्ते कुलोद्वहा:।।।।
ସେଇ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ: “ତଥାସ୍ତୁ। ହେ ରାଜନ୍, ତୁମର କୁଳକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଚାରି ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିବେ।”
Verse 58
ବିଧିମତେ ଇନ୍ଦ୍ରଦେବଙ୍କ ଭାଗ ଅର୍ପିତ ହେଲା; ନିର୍ଦୋଷ ସୋମରସ ପୀଡିତ ହେଲା। ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସବନ ମଧ୍ୟ ଯଥାକ୍ରମେ ଚାଲିଲା।
Frequently Asked Questions
A central dharmic transaction occurs at the conclusion: Daśaratha offers the entire earth as dakṣiṇā, but the priests refuse political possession—citing incapacity and disinterest in rule—and request substitute gifts (gems, gold, cows). The episode models ethical boundaries between spiritual authority and temporal governance, while affirming the king’s duty to protect the realm.
The Sarga teaches that yajña is not merely ceremonial but a disciplined public ethic: correctness (yathā-śāstra), welfare provisioning (anna-dāna and hospitality), and humility before learned persons. The promised birth of four sons is framed as the fruit of dharma-aligned action rather than coercive power.
The sacrifice is located on the northern bank of the Sarayū, anchoring Ayodhyā’s royal ritual geography. Culturally, the Sarga highlights Vedic sacrificial infrastructure—yūpas of specified woods, śulba-based measurements, Garuḍa-shaped altar design, and the three-day Aśvamedha schedule (Chatuṣṭoma, Ukthya, Atirātra) as a canonical ritual template.