Sarga 55

Verse 1

ततस्तानाकुलान् दृष्ट्वा विश्वामित्रास्त्रमोहितान्।वसिष्ठश्चोदयामास कामधुक् सृज योगत:।।1.55.1।।

ତେବେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ରରେ ମୋହିତ ଓ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇଥିବା ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ବଶିଷ୍ଠ କାମଧେନୁଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ: “ଯୋଗଶକ୍ତିରେ ଅଧିକ ସେନା ସୃଷ୍ଟି କର।”

Verse 2

तस्याहुम्भारवाज्जाता: काम्भोजा रविसन्निभा:।ऊधसस्त्वथ सञ्जाता: पप्लवाश्शस्त्रपाणय:।।1.55.2।।योनिदेशाच्च यवनाश्शकृद्देशाच्छका स्तथा।रोमकूपेषु च म्लेच्छा हारीतास्सकिरातका:।।1.55.3।।

ତାହାର “ହୁମ୍ଭା” ନାଦରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟସମ ଦୀପ୍ତିମାନ କାମ୍ବୋଜମାନେ ଜନ୍ମିଲେ; ତାହାର ଉଧସରୁ ହାତରେ ଶସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିଥିବା ପପ୍ଲବମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ତାହାର ଯୋନିଦେଶରୁ ଯବନ, ଗୁଦଦେଶରୁ ଶକ, ଏବଂ ଚର୍ମର ରୋମକୂପରୁ ମ୍ଲେଚ୍ଛମାନେ—ହାରୀତ ଓ କିରାତ ସହିତ—ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 3

तस्याहुम्भारवाज्जाता: काम्भोजा रविसन्निभा:।ऊधसस्त्वथ सञ्जाता: पप्लवाश्शस्त्रपाणय:।।1.55.2।।योनिदेशाच्च यवनाश्शकृद्देशाच्छका स्तथा।रोमकूपेषु च म्लेच्छा हारीतास्सकिरातका:।।1.55.3।।

ତାହାର ଯୋନିଦେଶରୁ ଯବନମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ଶକୃଦ୍ଦେଶରୁ ଶକମାନେ ମଧ୍ୟ; ଏବଂ ରୋମକୂପରୁ ମ୍ଲେଚ୍ଛମାନେ—ହାରୀତ ଓ କିରାତମାନଙ୍କ ସହିତ—ଜନ୍ମ ନେଲେ।

Verse 4

तैस्तैर्निषूदितं सर्वं विश्वामित्रस्य तत्क्षणात्।सपदातिगजं साश्वं सरथं रघुनन्दन।।1.55.4।।

ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ସେହି ବଳମାନେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସମଗ୍ର ସେନାକୁ—ପଦାତି, ଗଜ, ଅଶ୍ୱ ଓ ରଥ ସହିତ—ସେଠାରେଇ ନିହତ କରିଦେଲେ।

Verse 5

दृष्ट्वा निषूदितं सैन्यं वसिष्ठेन महात्मना।विश्वामित्रसुतानां च शतं नानाविधायुधम्।।1.55.5।।अभ्यधावत्सुसङ्कृद्धं वसिष्ठं जपतां वरम्।हुङ्कारेणैव तान् सर्वान् ददाह भगवान् ऋषि:।।1.55.6।।

ମହାତ୍ମା ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେନା ନିହତ ହୋଇଥିବା ଦେଖି, ନାନାବିଧ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସେଉଁଠି ସୋ ପୁତ୍ର କ୍ରୋଧାବେଶରେ ଜପନିଷ୍ଠମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଉପରେ ଧାଇଲେ; କିନ୍ତୁ ଭଗବାନ ଋଷି କେବଳ ‘ହୁଁ’ ହୁଙ୍କାରମାତ୍ରେ ସେମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭସ୍ମ କରିଦେଲେ।

Verse 6

दृष्ट्वा निषूदितं सैन्यं वसिष्ठेन महात्मना।विश्वामित्रसुतानां च शतं नानाविधायुधम्।।1.55.5।।अभ्यधावत्सुसङ्कृद्धं वसिष्ठं जपतां वरम्।हुङ्कारेणैव तान् सर्वान् ददाह भगवान् ऋषि:।।1.55.6।।

ମହାତ୍ମା ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେନା ନିହତ ହୋଇଥିବା ଦେଖି, ନାନାବିଧ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସେଉଁଠି ସୋ ପୁତ୍ର କ୍ରୋଧାବେଶରେ ଜପନିଷ୍ଠମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଉପରେ ଧାଇଲେ; କିନ୍ତୁ ଭଗବାନ ଋଷି କେବଳ ‘ହୁଁ’ ହୁଙ୍କାରମାତ୍ରେ ସେମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭସ୍ମ କରିଦେଲେ।

Verse 7

ते साश्वरथपादाता वसिष्ठेन महात्मना।भस्मीकृता मुहूर्तेन विश्वामित्रसुता स्तदा।।1.55.7।।

ତାପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସେହି ପୁତ୍ରମାନେ—ଅଶ୍ୱ, ରଥ ଓ ପଦାତି ସହିତ—ମହାତ୍ମା ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁହୂର୍ତ୍ତମାତ୍ରେ ଭସ୍ମୀଭୂତ ହୋଇଗଲେ।

Verse 8

दृष्ट्वा विनाशितान् पुत्रान् बलं च सुमहायशा:।सव्रीडश्चिन्तयाऽविष्टो विश्वामित्रोऽभवत्तदा।।1.55.8।।

ପୁତ୍ରମାନେ ଓ ସେନା ନଶ୍ଟ ହୋଇଥିବା ଦେଖି, ମହାୟଶସ୍ବୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସେତେବେଳେ ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ ଚିନ୍ତାରେ ଆବିଷ୍ଟ ହେଲେ।

Verse 9

समुद्र इव निर्वेगो भग्नदंष्ट्र इवोरग:।उपरक्त इवादित्यस्सद्यो निष्प्रभतां गत:।।1.55.9।।

ସେ ତୁରନ୍ତ ନିଷ୍ପ୍ରଭ ହୋଇଗଲେ—ତରଙ୍ଗହୀନ ଶାନ୍ତ ସମୁଦ୍ର ପରି, ଦଂଷ୍ଟ୍ରାଭଙ୍ଗ ହୋଇଥିବା ସର୍ପ ପରି, ଗ୍ରହଣାକ୍ରାନ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି।

Verse 10

हतपुत्रबलो दीनो लूनपक्ष इव द्विज:।हतदर्पो हतोत्साहो निर्वेदं समपद्यत।।1.55.10।।

ପୁତ୍ର ଓ ସେନା ହତ ହେବାରୁ ସେ ଦୀନ ହେଲେ; କାଟା ପକ୍ଷ ଥିବା ପକ୍ଷୀ ପରି। ଦର୍ପ ଭଙ୍ଗ, ଉତ୍ସାହ ନିଶ୍ଶେଷ ହୋଇ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ନିର୍ବେଦରେ ପଡ଼ିଲେ।

Verse 11

स पुत्रमेकं राज्याय पालयेति नियुज्य च।पृथिवीं क्षत्रधर्मेण वनमेवान्वपद्यत।।1.55.11।।

ସେ ଏକ ପୁତ୍ରକୁ କ୍ଷତ୍ରଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ରାଜ୍ୟ ପାଳନ ପାଇଁ ନିଯୁକ୍ତ କରି, ପରେ ନିଜେ ବନକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 12

स गत्वा हिमवत्पार्श्वं किन्नरोरगसेवितम्।महादेवप्रसादार्थं तपस्तेपे महातपा:।।1.55.12।।

ସେ ମହାତପସ୍ବୀ ହିମବତର ପାର୍ଶ୍ୱକୁ, କିନ୍ନର ଓ ନାଗମାନେ ସେବିତ କରୁଥିବା ଅଞ୍ଚଳକୁ ଯାଇ, ମହାଦେବଙ୍କ ପ୍ରସାଦ ପାଇଁ ତପସ୍ୟା କଲେ।

Verse 13

केनचित्त्वथ कालेन देवेशो वृषभध्वज:।दर्शयामास वरदो विश्वामित्रं महाबलम्।।1.55.13।।

କିଛି କାଳ ପରେ, ଦେବେଶ—ବୃଷଭଧ୍ୱଜ, ବରଦାତା ଭଗବାନ—ମହାବଳୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ଦେଲେ।

Verse 14

किमर्थं तप्यसे राजन् ब्रूहि यत्ते विवक्षितम्।वरदोऽस्मि वरो यस्ते काङ्क्षितस्सोऽभिधीयताम्।।1.55.14।।

ହେ ରାଜନ୍, କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ତୁମେ ତପ କରୁଛ? ଯାହା କହିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ, ତାହା କହ। ମୁଁ ବରଦାତା; ତୁମେ ଯେ ବର ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଛ, ସେହି ବର ଘୋଷଣା କର।

Verse 15

एवमुक्तस्तु देवेन विश्वामित्रो महातपा:।प्रणिपत्य महादेवमिदं वचनमब्रवीत्।।1.55.15।।

ଦେବ ଏପରି କହିବା ପରେ ମହାତପସ୍ବୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଏହି ବଚନ କହିଲେ।

Verse 16

यदि तुष्टो महादेव धनुर्वेदो ममानघ।साङ्गोपाङ्गोपनिषदस्सरहस्य: प्रदीयताम्।।1.55.16।।

ହେ ମହାଦେବ, ହେ ନିର୍ଦୋଷ ପ୍ରଭୁ, ଯଦି ଆପଣ ପ୍ରସନ୍ନ, ତେବେ ଧନୁର୍ବେଦ ମୋତେ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତୁ—ତାହାର ଅଙ୍ଗ-ଉପାଙ୍ଗ ସହ, ଉପନିଷଦ୍-ସ୍ୱରୂପ ଉପଦେଶ ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ ରହସ୍ୟ ସହିତ।

Verse 17

यानि देवेषु चास्त्राणि दानवेषु महर्षिषु।गन्धर्वयक्षरक्षस्सु प्रतिभान्तु ममानघ।।1.55.17।।

ଦେବମାନଙ୍କ, ଦାନବମାନଙ୍କ, ମହର୍ଷିମାନଙ୍କ, ଗନ୍ଧର୍ବ-ଯକ୍ଷ-ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଯେ ଅସ୍ତ୍ର ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ହେ ନିର୍ଦୋଷ ପ୍ରଭୁ—ସେସବୁ ମୋ ବୁଦ୍ଧିରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ପ୍ରତିଭାସିତ ହେଉ।

Verse 18

तव प्रसादाद्भवतु देवदेवममेप्सितम्।एवमस्त्विति देवेशो वाक्यमुक्त्वा गतस्तदा।।1.55.18।।

ହେ ଦେବଦେବ, ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ମୋ ଇଚ୍ଛିତ କାମ ସିଦ୍ଧ ହେଉ। ‘ଏବମସ୍ତୁ’ ବୋଲି କହି ଦେବେଶ ସେତେବେଳେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 19

प्राप्य चास्त्राणि राजर्षिर्विश्वामित्रो महाबल:।दर्पेण महता युक्तो दर्पपूर्णोऽभवत्तदा।।1.55.19।।

ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ମହାବଳୀ ରାଜର୍ଷି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସେତେବେଳେ ମହାଦର୍ପରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ଗର୍ବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଅହଂକାରରେ ଫୁଲିଉଠିଲେ।

Verse 20

विवर्धमानो वीर्येण समुद्र इव पर्वणि।हतमेव तदा मेने वसिष्ठमृषिसत्तमम्।।1.55.20।।

ବୀର୍ୟରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇ ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ତିଥିରେ ସମୁଦ୍ର ଯେପରି ଉଠେ ସେପରି ଉଦ୍ଧତ ହେଲେ; ତେବେ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ହତ ହୋଇଛନ୍ତି ବୋଲି ମନେ କଲେ।

Verse 21

ततो गत्वाऽऽश्रमपदं मुमोचास्त्राणि पार्थिव:।यैस्तत्तपोवनं सर्वं निर्दग्धं चास्त्रतेजसा।।1.55.21।।

ତାପରେ ରାଜା ଆଶ୍ରମସ୍ଥଳକୁ ଯାଇ ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ମୁକ୍ତ କଲେ; ଯାହାର ଅସ୍ତ୍ରତେଜରେ ସେ ସମଗ୍ର ତପୋବନ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଗଲା।

Verse 22

उदीर्यमाणमस्त्रं तद्विश्वामित्रस्य धीमत:।दृष्ट्वा विप्रद्रुतास्सर्वे मुनयश्शतशो दिश:।।1.55.22।।

ଧୀମାନ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେ ଅସ୍ତ୍ର ଉଦୀରିତ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ସମସ୍ତ ମୁନିମାନେ ଭୟାକୁଳ ହୋଇ ଶତଶଃ ଦିଗଦିଗନ୍ତକୁ ପଳାଇଗଲେ।

Verse 23

वसिष्ठस्य च ये शिष्यास्तथैव मृगपक्षिण:।विद्रवन्ति भयाद्भीता नानादिग्भ्यस्सहस्रश:।।1.55.23।।

ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ, ଏବଂ ମୃଗପକ୍ଷୀମାନେ ସୁଦ୍ଧା, ଭୟରେ ଅତିଭୀତ ହୋଇ, ସହସ୍ର ସହସ୍ର ହୋଇ ନାନା ଦିଗକୁ ପଳାଇଗଲେ।

Verse 24

वसिष्ठस्याश्रमपदं शून्यमासीन्महात्मन:।मुहूर्तमिव निश्शब्दमासीदिरिणसन्निभम्।।1.55.24।।

ମହାତ୍ମା ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଆଶ୍ରମସ୍ଥାନ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଗଲା; ମୁହୂର୍ତ୍ତମାତ୍ରେ ନିଶ୍ଶବ୍ଦ ହୋଇ, ଯେନେ ଉଜାଡ଼ ଭୂମି ସଦୃଶ ଲାଗିଲା।

Verse 25

वदतो वै वसिष्ठस्य मा भैरिति मुहुर्मुहु:।नाशयाम्यद्य गाधेयं नीहारमिव भास्कर:।।1.55.25।।

ବସିଷ୍ଠ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ ‘ମା ଭୟ’ ବୋଲି କହୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ (ସେମାନେ ପଳାଇଲେ); ତେବେ ସେ କହିଲେ: ‘ଆଜି ମୁଁ ଗାଧେୟ—ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରକୁ ନାଶ କରିଦେବି, ଯେପରି ଭାସ୍କର କୁହୁଡ଼ିକୁ ହଟାଇଦିଏ।’

Verse 26

एवमुक्त्वा महातेजा वसिष्ठो जपतां वर:।विश्वामित्रं तदा वाक्यं सरोषमिदमब्रवीत्।।1.55.26।।

ଏପରି କହି, ମହାତେଜସ୍ବୀ ବସିଷ୍ଠ—ଜପକର୍ତ୍ତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ତେବେ କ୍ରୋଧସହିତ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଏହି ବାକ୍ୟ କହିଲେ।

Verse 27

आश्रमं चिरसम्वृद्धं यद्विनाशितवानसि।दुराचारोऽसि तन्मूढ तस्मात्त्वं न भविष्यसि।।1.55.27।।

‘ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ବୃଦ୍ଧି ପାଇ ସମୃଦ୍ଧ ହୋଇଥିବା ଏହି ଆଶ୍ରମକୁ ତୁମେ ଧ୍ୱଂସ କରିଛ। ତେଣୁ, ହେ ମୂଢ, ତୁମ ଆଚରଣ ଦୁରାଚାର; ଏହି କାରଣରୁ ତୁମେ ଟିକି ପାରିବ ନାହିଁ, ତୁମର ନାଶ ହେବ।’

Verse 28

इत्युक्त्वा परमक्रुद्धो दण्डमुद्यम्य सत्वर:।विधूममिव कालाग्निं यमदण्डमिवापरम्।।1.55.28।।

ଏହିପରି କହି ପରମ କ୍ରୋଧାବେଶରେ ବସିଷ୍ଠ ମହର୍ଷି ଶୀଘ୍ରେ ନିଜ ଦଣ୍ଡକୁ ଉଠାଇଲେ; ସେ ଧୂମହୀନ ପ୍ରଳୟାଗ୍ନି ସଦୃଶ ଓ ଯମରାଜଙ୍କ ଦଣ୍ଡ ପରି ଅତିଭୟଙ୍କର ଦିଶୁଥିଲା।