Sarga 3
तृतीयः सर्गः (Bālakāṇḍa 3): Vālmīki’s Yogic Verification and the Epic Synopsis
बालकाण्ड
ନାରଦମୁନିଙ୍କ ଠାରୁ ଶ୍ରୀରାମକଥାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଶୁଣି ଧର୍ମାତ୍ମା ବାଲ୍ମୀକି ଅଧିକ ସ୍ପଷ୍ଟତା ଆକାଂକ୍ଷା କଲେ (1.3.1)। ସେ ଆଚମନ କରି ଶୁଚି ହୋଇ କୁଶାସନରେ ବସି, ହାତ ଯୋଡି, ତପ ଓ ଧର୍ମର ଆଶ୍ରୟରେ ଘଟଣାକ୍ରମର ଯଥାର୍ଥ ଅନୁସନ୍ଧାନ ଆରମ୍ଭ କଲେ (1.3.2)। ତେବେ ଯୋଗଦୃଷ୍ଟିରେ ରାମ, ସୀତା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦଶରଥ ଓ ସମଗ୍ର ରାଜ୍ୟକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ପରି—ହାତରେ ଆମଳକ ଫଳ ଭଳି ସ୍ପଷ୍ଟ (1.3.6)—ତାଙ୍କର କଥା, ହାସ, ସଂକଳ୍ପ ଓ କର୍ମଫଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସତ୍ୟରୂପେ ଜାଣିଲେ (1.3.3–1.3.5)। ଏହି ସତ୍ୟଦର୍ଶନ ପରେ ବାଲ୍ମୀକି ନିଶ୍ଚୟ କଲେ ଯେ ଧର୍ମକୁ ପ୍ରଧାନ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି, କାମ ଓ ଅର୍ଥକୁ ମଧ୍ୟ ଯଥୋଚିତ ଭାବେ ସମନ୍ୱୟ କରି, ରତ୍ନସମୃଦ୍ଧ ସାଗର ସଦୃଶ ଏବଂ କାନ-ମନକୁ ପ୍ରୀତିକର ଏକ ମହାକାବ୍ୟ ରଚିବେ (1.3.7–1.3.8)। ପରେ ଏହି ସର୍ଗରେ ରାମାୟଣର ମୁଖ୍ୟ ପର୍ବଗୁଡ଼ିକର ବ୍ୟାପକ ସଂକ୍ଷେପ ଦିଆଯାଇଛି—ରାମଜନ୍ମ ଓ ଗୁଣ, ବନବାସ, ମିତ୍ରତା-ସହାୟତା, ଲଙ୍କାଯାତ୍ରା, ଯୁଦ୍ଧ, ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ, ଏବଂ ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଘଟଣାବଳୀ (1.3.10–1.3.38); ଏହିପରି ଏହା କାବ୍ୟବ୍ୟାପ୍ତିର ଏକ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ବିଷୟସୂଚୀ ଭାବେ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।
Shlokas
Verse 1
श्रुत्वा वस्तु समग्रं तद्धर्मात्मा धर्मसंहितम् ।व्यक्तमन्वेषते भूयो यद्वृत्तं तस्य धीमत: ।।।।
ଧର୍ମାତ୍ମା ବାଲ୍ମୀକି ଧର୍ମସଂହିତ ସେଇ ସମଗ୍ର ବୃତ୍ତାନ୍ତ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ଠାରୁ ଶୁଣି, ସେ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଜୀବନବୃତ୍ତକୁ ଆହୁରି ସ୍ପଷ୍ଟଭାବେ ପୁନଃ ଅନ୍ୱେଷଣ କଲେ।
Verse 2
उपस्पृश्योदकं सम्यग्मुनिस्स्थित्वा कृताञ्जलि: ।प्राचीनाग्रेषु दर्भेषु धर्मेणान्वेषते गतिम् ।।।।
ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଯଥାବିଧି ଜଳ ଆଚମନ କରି, ମୁନି ପୂର୍ବମୁଖ ଦର୍ଭାସନରେ ସ୍ଥିର ହୋଇ ବସିଲେ; କୃତାଞ୍ଜଳି ହୋଇ, ତପୋବଳଜନ୍ୟ ଧର୍ମଦ୍ୱାରା ରାମକଥାର ପ୍ରାଚୀନ ଗତିକୁ ଅନ୍ୱେଷଣ କଲେ।
Verse 3
रामलक्ष्मणसीताभी राज्ञा दशरथेन च ।सभार्येण सराष्ट्रेण यत्प्राप्तं तत्र तत्त्वत: ।।।।हसितं भाषितं चैव गतिर्या यच्च चेष्टितम् ।तत्सर्वं धर्मवीर्येण यथावत्सम्प्रपश्यति ।।।।
ଧର୍ମ ଓ ତପୋବଳର ପ୍ରଭାବରେ ମହର୍ଷି ଯେପରି ସତ୍ୟରେ ଘଟିଥିଲା ସେପରି ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦର୍ଶନ କଲେ—ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୀତା; ରାଜା ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ରାଣୀମାନଙ୍କ ସହ ଓ ସମଗ୍ର ରାଷ୍ଟ୍ର ସହ; ଏବଂ ସେଠାରେ ଘଟିଥିବା ସବୁ—ତାଙ୍କ ଗତି, ପ୍ରୟାସ, ହାସ୍ୟ ଓ ବଚନ ସହିତ ସମସ୍ତ ଚେଷ୍ଟା।
Verse 4
रामलक्ष्मणसीताभी राज्ञा दशरथेन च । सभार्येण सराष्ट्रेण यत्प्राप्तं तत्र तत्त्वत: ।।1.3.3।। हसितं भाषितं चैव गतिर्या यच्च चेष्टितम् । तत्सर्वं धर्मवीर्येण यथावत्सम्प्रपश्यति ।।1.3.4।।
ଧର୍ମତେଜ ଓ ତପୋବଳର ପ୍ରଭାବରେ ସେ ଯଥାର୍ଥରୂପେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖିଲେ—ତାଙ୍କର ହାସ୍ୟ, ଭାଷଣ, ଘଟଣାର ଗତି ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚେଷ୍ଟା-କର୍ମ।
Verse 5
स्त्रीतृतीयेन च तदा यत्प्राप्तं चरता वने ।सत्यसन्धेन रामेण तत्सर्वं चान्ववेक्षितम् ।।।।
ତଥା ସେ ସମୟରେ ବନେ ବିଚରୁଥିବା ସତ୍ୟସନ୍ଧ ରାମ—ପତ୍ନୀକୁ ତୃତୀୟ ସହଚରୀ କରି—ଯାହା ଯାହା ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ସେ ସବୁକୁ ମଧ୍ୟ ସେ ଅନୁବେକ୍ଷଣ କଲେ।
Verse 6
तत: पश्यति धर्मात्मा तत्सर्वं योगमास्थित: ।पुरा यत्तत्र निर्वृत्तं पाणावामलकं यथा ।।।।
ତାପରେ ଯୋଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ସେ ଧର୍ମାତ୍ମା ଋଷି, ପୁରାତନକାଳରେ ସେଠାରେ ଯାହା ଘଟିଥିଲା ସବୁକୁ, ହସ୍ତତଳରେ ଥିବା ଆମଳକ ଫଳ ପରି, ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖିଲେ।
Verse 7
तत्सर्वं तत्त्वतो दृष्ट्वा धर्मेण स महाद्युति: ।अभिरामस्य रामस्य चरितं कर्तुमुद्यत: ।।।।कामार्थगुणसंयुक्तं धर्मार्थगुणविस्तरम् ।समुद्रमिव रत्नाढ्यं सर्वश्रुतिमनोहरम् ।।।।
ଧର୍ମଦ୍ୱାରା ସମଗ୍ର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଯଥାର୍ଥ ଦେଖି ସେ ମହାଦ୍ୟୁତିମାନ ଋଷି, ଅଭିରାମ ରାମଙ୍କ ଚରିତ ରଚନାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ—କାମ ଓ ଅର୍ଥର ଗୁଣରେ ସଂଯୁକ୍ତ, ଧର୍ମ ଓ ପୁରୁଷାର୍ଥଗୁଣର ବିସ୍ତାରରେ ସମୃଦ୍ଧ; ରତ୍ନାଢ୍ୟ ସମୁଦ୍ର ସମ, ସମସ୍ତ ଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ ମନୋହର।
Verse 8
तत्सर्वं तत्त्वतो दृष्ट्वा धर्मेण स महाद्युति: ।अभिरामस्य रामस्य चरितं कर्तुमुद्यत: ।।1.3.7।। कामार्थगुणसंयुक्तं धर्मार्थगुणविस्तरम् ।समुद्रमिव रत्नाढ्यं सर्वश्रुतिमनोहरम् ।।1.3.8।।
ଧର୍ମଦ୍ୱାରା ସମଗ୍ର ସତ୍ୟକୁ ଯଥାର୍ଥ ଦେଖି ସେ ମହାଦ୍ୟୁତିମାନ ଋଷି, ଅଭିରାମ ରାମଙ୍କ ଚରିତ ରଚନାରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲେ—ରତ୍ନସଦୃଶ ଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମୁଦ୍ର ପରି, ଅର୍ଥ ଓ କାମକୁ ସମନ୍ୱୟ କରି, ଧର୍ମ ଓ ପୁରୁଷାର୍ଥର ଶ୍ରେଷ୍ଠତାକୁ ବିସ୍ତାର କରୁଥିବା, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ ପ୍ରୀତିକର।
Verse 9
स यथा कथितं पूर्वं नारदेन महर्षिणा ।रघुवंशस्य चरितं चकार भगवानृषिः ।।।।
ମହର୍ଷି ନାରଦ ପୂର୍ବେ ଯେପରି କହିଥିଲେ, ସେହିପରି ଭଗବାନ ଋଷି ରଘୁବଂଶର ପବିତ୍ର ଚରିତ—ଶ୍ରୀରାମକଥାକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି—ରଚନା କଲେ।
Verse 10
जन्म रामस्य सुमहद्वीर्यं सर्वानुकूलताम् ।लोकस्य प्रियतां क्षान्तिं सौम्यतां सत्यशीलताम् ।।।।
(ନାରଦ) ରାମଙ୍କ ଜନ୍ମ, ତାଙ୍କର ଅତିମହା ବୀର୍ୟ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନୁକୂଳତା, ଲୋକପ୍ରିୟତା, କ୍ଷମାଶୀଳତା, ସୌମ୍ୟତା ଓ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ଶୀଳକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ।
Verse 11
नानाचित्रकथाश्चान्या विश्वामित्रसमागमे ।जानक्याश्च विवाहं च धनुषश्च विभेदनम् ।।।।
ସେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସହ ରାମଙ୍କ ସମାଗମ, ଅନେକ ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ବିଚିତ୍ର କଥା, ଜାନକୀଙ୍କ ସହ ବିବାହ ଏବଂ ମହାଧନୁଷର ଭଙ୍ଗକୁ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ।
Verse 12
रामरामविवादं च गुणान्दाशरथेस्तथा ।तथाऽभिषेकं रामस्य कैकेय्या दुष्टभावताम् ।।।।
ସେ ରାମ–ପରଶୁରାମଙ୍କ ବିବାଦ, ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମଙ୍କ ଉତ୍ତମ ଗୁଣ, ରାମାଭିଷେକର ପ୍ରସ୍ତୁତି, ଏବଂ କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ମନୋଭାବକୁ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ।
Verse 13
विघातं चाभिषेकस्य राघवस्य विवासनम् ।राज्ञश्शोकविलापं च परलोकस्य चाश्रयम् ।।।।
ସେ ରାଘବଙ୍କ ଅଭିଷେକରେ ବିଘ୍ନ, ରାଘବଙ୍କ ବନବାସ, ରାଜାଙ୍କ ଶୋକବିଲାପ, ଏବଂ ଶେଷରେ ତାଙ୍କର ପରଲୋକାଶ୍ରୟକୁ କଥାଇଲେ।
Verse 14
प्रकृतीनां विषादं च प्रकृतीनां विसर्जनम् ।निषादाधिपसंवादं सूतोपावर्तनं तथा ।।।।
ସେ ଅୟୋଧ୍ୟାବାସୀମାନଙ୍କ ବିଷାଦ, ରାମଙ୍କର ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ବିଦାୟ, ନିଷାଦାଧିପ ଗୁହଙ୍କ ସହ ସମ୍ବାଦ, ଏବଂ ସୂତ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ।
Verse 15
गङ्गायाश्चापि सन्तारं भरद्वाजस्य दर्शनम् ।भरद्वाजाभ्यनुज्ञानाच्चित्रकूटस्य दर्शनम् ।।।।
ସେ ଗଙ୍ଗାନଦୀ ପାର ହେବା, ମହର୍ଷି ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଦର୍ଶନ, ଏବଂ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଅନୁଜ୍ଞାରେ ଚିତ୍ରକୂଟ ଦର୍ଶନକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ।
Verse 16
वास्तुकर्म निवेशं च भरतागमनं तथा ।प्रसादनं च रामस्य पितुश्च सलिलक्रियाम् ।।।।
ସେ ବନରେ ନିବାସସ୍ଥାନ ନିର୍ମାଣ ଓ ବସୋବାସ, ଭରତଙ୍କ ଆଗମନ, ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି ଫେରାଇ ଆଣିବାକୁ ଭରତଙ୍କ ପ୍ରୟାସ, ଏବଂ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପିତାଙ୍କ ସଲିଲକ୍ରିୟା (ଜଳବିଧି)ର କଥା ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ।
Verse 17
पादुकाग्र्याभिषेकं च नन्दिग्रामनिवासनम् ।दण्डकारण्यगमनं विराधस्य वधं तथा ।।।।
ସେ ରାମଙ୍କ ପାଦୁକାମାନଙ୍କର ମହାଭିଷେକ, ଭରତଙ୍କ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମନିବାସ, ରାମଙ୍କ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟଗମନ ଏବଂ ବିରାଧବଧକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ।
Verse 18
दर्शनं शरभङ्गस्य सुतीक्ष्णेन समागमम् ।अनसूयासहास्यामप्यङ्गरागस्य चार्पणम् ।।।।
ସେ ଶରଭଙ୍ଗଙ୍କ ଦର୍ଶନ, ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣଙ୍କ ସହ ସମାଗମ, ଏବଂ ଅନସୂୟାଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ସୀତାଙ୍କ ଅବସ୍ଥା—ସୁଗନ୍ଧିତ ଅଙ୍ଗରାଗର ଦାନ ଓ ଲେପନ ସହ—ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ।
Verse 19
अगस्त्यदर्शनं चैव जटायोरभिसङ्गमम् ।पञ्चवट्याश्च गमनं शूर्पणख्याश्च दर्शनम् ।।।।
ସେ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଦର୍ଶନ, ଜଟାୟୁଙ୍କ ସହ ସାକ୍ଷାତ୍କାର, ପଞ୍ଚବଟୀକୁ ଗମନ ଏବଂ ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କ ଦର୍ଶନକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ।
Verse 20
शूर्पणख्याश्च संवादं विरूपकरणं तथा ।वधं खरत्रिशिरसोरुत्थानं रावणस्य च ।।।।
ସେ ଶୂର୍ପଣଖା ସହ ସଂବାଦ, ତାହାର ବିରୂପକରଣ, ଖର ଓ ତ୍ରିଶିରାଙ୍କ ବଧ, ଏବଂ ପରେ ରାମଙ୍କ ବିରୋଧରେ ବୈରଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କରିବାକୁ ରାବଣଙ୍କ ଉତ୍ଥାନକୁ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ।
Verse 21
मारीचस्य वधं चैव वैदेह्या हरणं तथा ।राघवस्य विलापं च गृध्रराजनिबर्हणम् ।।।।
ସେ ମାରୀଚଙ୍କ ବଧକୁ, ତଥା ବୈଦେହୀ (ସୀତା)ଙ୍କ ହରଣକୁ; ବିରହରେ ରାଘବଙ୍କ ବିଲାପକୁ ଏବଂ ଗୃଧ୍ରରାଜ ଜଟାୟୁଙ୍କ ପତନ-ନିଧନକୁ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ।
Verse 22
कबन्धदर्शनं चापि पम्पायाश्चापि दर्शनम् ।शबर्या: दर्शनं चैव हनूमद्दर्शनं तथा ।।।।
ସେ କବନ୍ଧଙ୍କ ସହ ଦର୍ଶନ-ସାକ୍ଷାତକାର, ପମ୍ପା ସରୋବରର ଦର୍ଶନ; ଶବରୀଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଏବଂ ହନୁମାନଙ୍କ ପ୍ରଥମ ଦର୍ଶନକୁ ମଧ୍ୟ କହିଲେ।
Verse 23
ऋश्यमूकस्य गमनं सुग्रीवेण समागमम् ।प्रत्ययोत्पादनं सख्यं वालिसुग्रीवविग्रहम् ।।।।
ସେ ଋଷ୍ୟମୂକ ପର୍ବତକୁ ଗମନ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସହ ସମାଗମ; ପରସ୍ପର ପ୍ରତ୍ୟୟ ଉତ୍ପାଦନ କରି ସଖ୍ୟବନ୍ଧନ ଏବଂ ବାଲି-ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଗ୍ରହକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ।
Verse 24
वालिप्रमथनं चैव सुग्रीवप्रतिपादनम् ।ताराविलापं समयं वर्षरात्रनिवासनम् ।।।।
ସେ ବାଲିଙ୍କ ପ୍ରମଥନ (ବିନାଶ), ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ପୁନଃପ୍ରତିଷ୍ଠା-ସ୍ଥାପନ; ତାରାଙ୍କ ବିଲାପ, ସମ୍ମତିଅନୁସାରେ ପ୍ରତୀକ୍ଷାର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ଏବଂ ବର୍ଷାକାଳୀନ ନିବାସକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ।
Verse 25
कोपं राघवसिंहस्य बलानामुपसङ्ग्रहम् ।दिश: प्रस्थापनं चैव पृथिव्याश्च निवेदनम् ।।।।
ସେ ରଘୁକୁଳସିଂହ ରାଘବଙ୍କ କ୍ରୋଧ, ବାନରସେନାର ଉପସଂଗ୍ରହ (ସମାହାର); ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ପ୍ରସ୍ଥାପନ ଏବଂ ପୃଥିବୀର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଦେଶ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ନିବେଦନକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ।
Verse 26
अङ्गुलीयकदानं च ऋक्षस्य बिलदर्शनम् ।प्रायोपवेशनं चापि सम्पातेश्चापि दर्शनम् ।।।।
ସେ ଅଙ୍ଗୁଳୀୟକ ଦାନ, ଋକ୍ଷର ବିଲ (ଗୁହା) ଦର୍ଶନ, ପ୍ରାୟୋପବେଶନ କରି ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗର ସଙ୍କଳ୍ପ, ଏବଂ ସମ୍ପାତିଙ୍କ ଦର୍ଶନ—ଏ ସବୁ କଥା ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ।
Verse 27
पर्वतारोहणं चापि सागरस्यापि लङ्घनम् ।समुद्रवचनाच्चैव मैनाकस्य च दर्शनम् ।।।।
ସେ ପର୍ବତାରୋହଣ, ସାଗର ଲଂଘନ, ଏବଂ ସମୁଦ୍ରର ବଚନରେ ମୈନାକ ପର୍ବତର ଦର୍ଶନ—ଏ ସବୁ କଥା କହିଲେ।
Verse 28
सिंहिकायाश्च निधनं लङ्कामलयदर्शनम् ।रात्रौ लङ्काप्रवेशं च एकस्याथ विचिन्तनम् ।।।।
ସେ ସିଂହିକାର ନିଧନ, ମଲୟ ପର୍ବତରୁ ଲଙ୍କା ଦର୍ଶନ, ରାତିରେ ଲଙ୍କା ପ୍ରବେଶ, ଏବଂ ପରେ ହନୁମାନଙ୍କ ଏକାକୀ ଚିନ୍ତନ—ଏ ସବୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ।
Verse 29
दर्शनं रावणस्यापि पुष्पकस्य च दर्शनम् ।आपानभूमिगमनमवरोधस्य दर्शनम्।।।।
ସେ ରାବଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ, ପୁଷ୍ପକ ବିମାନର ଦର୍ଶନ, ଆପାନଭୂମି (ପାନଗୃହ)କୁ ଗମନ, ଏବଂ ଅନ୍ତଃପୁରର ଅବରୋଧ (ଭିତର ନାରୀନିବାସ) ଦର୍ଶନ—ଏ ସବୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ।
Verse 30
अशोकवनिकायानं सीतायाश्चपि दर्शनम् ।अभिज्ञानप्रदानं च रावणस्य च दर्शनम् ।।।।
(ସେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ) ହନୁମାନଙ୍କର ଅଶୋକବାଟିକାରେ ପ୍ରବେଶ, ସୀତାମାତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ, ଅଭିଜ୍ଞାନରୂପେ ମୁଦ୍ରିକା ପ୍ରଦାନ, ଏବଂ ରାବଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ ମଧ୍ୟ।
Verse 31
राक्षसीतर्जनं चैव त्रिजटास्वप्नदर्शनम् ।मणिप्रदानं सीताया वृक्षभङ्गं तथैव च ।।।।
(ସେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ) ରାକ୍ଷସୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୀତାମାତାଙ୍କୁ ଭୟଦେଖାଇବା, ତ୍ରିଜଟାଙ୍କ ସ୍ୱପ୍ନଦର୍ଶନ, ସୀତାଙ୍କ ମଣିପ୍ରଦାନ, ଏବଂ ବୃକ୍ଷଭଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ।
Verse 32
राक्षसीविद्रवं चैव किङ्कराणां निबर्हणम् ।ग्रहणं वायुसूनोश्च लङ्कादाहाभिगर्जनम् ।।।।
(ସେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ) ରାକ୍ଷସୀମାନଙ୍କ ବିଦ୍ରବ, କିଙ୍କରମାନଙ୍କ ନିବର୍ହଣ (ସଂହାର), ବାୟୁସୁତ ହନୁମାନଙ୍କ ଗ୍ରହଣ, ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ ସହ ଲଙ୍କାଦାହ।
Verse 33
प्रतिप्लवनमेवाथ मधूनां हरणं तथा ।राघवाश्वासनं चापि मणिनिर्यातनं तथा ।।।।
ତାପରେ (ସେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ) ହନୁମାନଙ୍କ ପ୍ରତିପ୍ଲବନ (ପୁନଃଲାଫ), ମଧୁବନର ହରଣ ଓ ମଧୁ (ମଧୁରସ) ଗ୍ରହଣ, ରାଘବଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ, ଏବଂ ମଣିର ନିର୍ୟାତନ (ପହଞ୍ଚାଇବା) ମଧ୍ୟ।
Verse 34
सङ्गमं च समुद्रेण नलसेतोश्च बन्धनम् ।प्रतारं च समुद्रस्य रात्रौ लङ्कावरोधनम् ।।।।
(ସେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ) ସମୁଦ୍ରଦେବଙ୍କ ସହ ସଙ୍ଗମ, ନଲସେତୁର ବନ୍ଧନ (ନିର୍ମାଣ), ସମୁଦ୍ରର ପ୍ରତାରଣ (ପାରହେବା), ଏବଂ ରାତିରେ ଲଙ୍କାର ଅବରୋଧନ (ଘେରାଉ) ମଧ୍ୟ।
Verse 35
विभीषणेन संसर्गं वधोपायनिवेदनम् ।कुम्भकर्णस्य निधनं मेघनादनिबर्हणम् ।।।।
(ସେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି) ବିଭୀଷଣ ସହ ସଂଧି, ରାବଣବଧର ଉପାୟର ନିବେଦନ, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣର ନିଧନ ଏବଂ ମେଘନାଦର ସଂହାର।
Verse 36
रावणस्य विनाशं च सीतावाप्तिमरे: पुरे ।विभीषणाभिषेकं च पुष्पकस्य च दर्शनम् ।।।।
(ସେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି) ରାବଣର ବିନାଶ, ଶତ୍ରୁପୁରୀରେ ସୀତାଙ୍କ ପୁନଃପ୍ରାପ୍ତି, ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଏବଂ ପୁଷ୍ପକ ବିମାନର ଦର୍ଶନ।
Verse 37
अयोध्यायाश्च गमनं भरतेन समागमम् ।रामाभिषेकाभ्युदयं सर्वसैन्यविसर्जनम्।स्वराष्ट्ररञ्जनं चैव वैदेह्याश्च विसर्जनम्।।।।
(ସେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି) ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଗମନ, ଭରତ ସହ ପୁନର୍ମିଳନ, ରାମାଭିଷେକର ମହୋତ୍ସବ, ସମଗ୍ର ସେନାର ବିସର୍ଜନ, ସ୍ୱରାଷ୍ଟ୍ରରଞ୍ଜନ (ସୁଶାସନ) ଏବଂ ବୈଦେହୀ (ସୀତା)ଙ୍କ ବିସର୍ଜନ ମଧ୍ୟ।
Verse 38
अनागतं च यत्किञ्चिद्रामस्य वसुधातले ।तच्चकारोत्तरे काव्ये वाल्मीकिर्भगवानृषि: ।।।।
ପୃଥିବୀତଳରେ ରାମଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଯେଉଁ ଘଟଣାମାନେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆସିବାକୁ ଥିଲା, ସେସବୁକୁ ମଧ୍ୟ ଭଗବାନ ଋଷି ବାଲ୍ମୀକି ପରବର୍ତ୍ତୀ କାବ୍ୟ—ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡରେ ରଚନା କଲେ।
Verse 39
ସେ ପ୍ରଭୁ ବାଲ୍ମୀକି, ସେଇ ଦୁଇ ମେଧାବୀ (ଲବ-କୁଶ)ଙ୍କୁ ବେଦରେ ପରିନିଷ୍ଠିତ ଦେଖି, ବେଦାର୍ଥର ଉପବୃଂହଣ ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଏହି ମହାକାବ୍ୟ ଗ୍ରାହୟତ କଲେ।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is epistemic and ethical: Vālmīki does not merely repeat received narration but seeks verified clarity through ritual purity and yogic insight, modeling responsible transmission where poetic authority is grounded in dharma and disciplined perception.
Knowledge meant to guide society should be both tradition-informed (śruti/received account from Nārada) and inwardly validated through tapas and yoga; the sarga also frames the Rāmāyaṇa as a dharma-centered synthesis in which kāma and artha are meaningful only when ordered by righteousness.
The sarga’s synopsis indexes major cultural-geographic nodes—Ayodhyā, Gaṅgā crossings, Citrakūṭa, Daṇḍakāraṇya, Pañcavaṭī, Pampā, Ṛśyamūka, Mahendra mountain, Sāgara, and Laṅkā—along with ritual-cultural markers such as ācamanam, kuśa seating, abhiṣeka, and emblematic regalia like Rāma’s pādukā.