Sarga 76
बालकाण्डे षट्सप्ततितमः सर्गः — Rāma Subdues Paraśurāma; the Vaiṣṇava Arrow Is Discharged
बालकाण्ड
ପରଶୁରାମଙ୍କ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜଭରା ବଚନ ଶୁଣି ଶ୍ରୀରାମ ଧର୍ମଯୁକ୍ତ ବାଣୀରେ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ। ପିତା ଦଶରଥଙ୍କ ଗୌରବ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ସେ ବିବାଦକୁ ଆଉ ବଢ଼ାଇବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ, ତଥାପି ଉତ୍ତେଜନାର ଯଥୋଚିତ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ପରଶୁରାମ ତାଙ୍କୁ କ୍ଷତ୍ରିୟଧର୍ମରେ ଅସମର୍ଥ ଭାବୁଛନ୍ତି ବୋଲି ବୁଝି, ରାମ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ଭାର୍ଗବ ଧନୁ ଓ ବାଣ ଧରି ଧନୁକୁ ନମାଇ ଜ୍ୟା ଆରୋପ କଲେ; ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ବିସ୍ମୟରେ ସ୍ତବ୍ଧ ହେଲା। ରାମ ସ୍ପଷ୍ଟ କହିଲେ—ପରଶୁରାମ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏବଂ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ, ତେଣୁ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ବଧ କରିବି ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ବୈଷ୍ଣବ ବାଣ ବ୍ୟର୍ଥ ପଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତେଣୁ ସେ ବିକଳ୍ପ ଦେଲେ—ପରଶୁରାମଙ୍କ ପାଦଗତି (ଚାଲିବା ଶକ୍ତି) ନଷ୍ଟ କରିବେ କିମ୍ବା ତପସ୍ୟାରେ ଅର୍ଜିତ ଲୋକଗୁଡ଼ିକୁ ନଷ୍ଟ କରିବେ। ତେବେ ପରଶୁରାମ ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ସ୍ମରଣ କରି—କାଶ୍ୟପଙ୍କୁ ପୃଥିବୀ ଦାନ କରି ରାତିରେ ପୃଥିବୀରେ ନ ରହିବା—ବାଣଟି ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାର୍ଜିତ ଲୋକମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିକ୍ଷେପ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ଏହି ଘଟଣା ଦେଖିବାକୁ ବ୍ରହ୍ମା ସହ ଦେବଗଣ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅନ୍ୟ ଦିବ୍ୟଜନ ଏକତ୍ର ହେଲେ। ପରଶୁରାମ ରାମଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁସ୍ୱରୂପ ଚିହ୍ନି ଲଜ୍ଜା ବିନା ପରାଜୟ ସ୍ୱୀକାର କରି, ରାମଙ୍କ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ମହେନ୍ଦ୍ର ପର୍ବତକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ତାପରେ ଦିଗମାନେ ଅନ୍ଧକାରମୁକ୍ତ ହେଲା ଏବଂ ଦେବର୍ଷିମାନେ ରାମଙ୍କ ଧନୁର୍ଧାରଣ-ପରାକ୍ରମକୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।
Shlokas
Verse 1
श्रुत्वा तज्जामदग्न्यस्य वाक्यं दाशरथिस्तदा।गौरवाद्यंन्त्रितकथ: पितू राममथाब्रवीत्।।।।
ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ଦାଶରଥି ରାମ ସେତେବେଳେ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଗୌରବରୁ ଅଧିକ କଥା ରୋକି, ପରେ ପରଶୁରାମଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।
Verse 2
श्रुतवानस्मि यत्कर्म कृतवानसि भार्गव।अनुरुंध्यामहे ब्रह्मन् पितुरानृण्यमास्थितम्।।।।
ହେ ଭାର୍ଗବ, ତୁମେ କରିଥିବା କର୍ମ ବିଷୟରେ ମୁଁ ଶୁଣିଛି। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପିତୃଋଣ ଶୋଧିବା ଧର୍ମ ତୁମେ ଗ୍ରହଣ କରିଛ—ଆମେ ତାହାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରି ସମ୍ମାନ କରୁଛୁ।
Verse 3
वीर्यहीनमिवाशक्तं क्षत्रधर्मेण भार्गव।अवजानासि मे तेज: पश्य मेऽद्य पराक्रमम्।।।।
ହେ ଭାର୍ଗବ, କ୍ଷତ୍ରଧର୍ମରେ ଅଶକ୍ତ ଓ ବୀର୍ୟହୀନ ମନେ କରି ତୁମେ ମୋ ତେଜକୁ ଅବଜ୍ଞା କରୁଛ। ଆଜି ମୋର ପରାକ୍ରମ ଓ ଶକ୍ତି ଦେଖ।
Verse 4
इत्युक्त्वा राघव: क्रुद्धो भार्गवस्य शरासनम्।शरं च प्रतिजग्राह हस्ताल्लघुपराक्रम:।।।।
ଏମିତି କହି କ୍ରୋଧିତ ରାଘବ, ଶୀଘ୍ରପରାକ୍ରମୀ, ଭାର୍ଗବଙ୍କ ହାତରୁ ଧନୁଷ ଓ ଶର—ଦୁହେଁ ଧରିନେଲେ।
Verse 5
आरोप्य स धनू राम श्शरं सज्यं चकार ह।जामदग्न्यं ततो रामं राम: क्रुद्धोऽब्रवीद्वच:।।।।
ରାମ ଧନୁଷ ଉଠାଇ ଶର ଲଗାଇ ତାହାକୁ ସଜ୍ଜ କଲେ; ତାପରେ କ୍ରୋଧରେ ରାମ ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ (ପରଶୁରାମ)ଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
Verse 6
ब्राह्मणोऽसीति पूज्यो मे विश्वामित्रकृतेन च।तस्माच्छक्तो न ते राम मोक्तुं प्राणहरं शरम्।।।।
“ତୁମେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେବାରୁ ଏବଂ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସହ ସମ୍ପର୍କ ଥିବାରୁ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ମୋ ପୂଜ୍ୟ। ତେଣୁ, ହେ ରାମ (ପରଶୁରାମ), ମୁଁ ତୁମ ଉପରେ ପ୍ରାଣହର ବାଣ ଛାଡ଼ିପାରୁନି।”
Verse 7
इमां पादगतिं राम तपोबलसमार्जिताम्।लोकानप्रतिमान्वा ते हनिष्यामि यदिच्छसि ।।।।
“କିନ୍ତୁ ଏହି ବୈଷ୍ଣବ ଶକ୍ତିକୁ ମୁଁ ବ୍ୟର୍ଥ ହେବାକୁ ଦେବିନି: ତୁମ ତପୋବଳରେ ଅର୍ଜିତ ‘ପାଦଗତି’ (ଆଗକୁ ଯିବା ସାମର୍ଥ୍ୟ) ନଷ୍ଟ କରିବି କି, ନା ତୁମେ ପାଇଥିବା ଅପ୍ରତିମ ଲୋକଗୁଡ଼ିକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବି—ତୁମେ ଯାହା ଇଚ୍ଛା କର, କହ।”
Verse 8
न ह्ययं वैष्णवो दिव्य श्शर: परपुरञ्जय:।मोघ: पतति वीर्येण बलदर्पविनाशनः।।।।
ଏହି ଦିବ୍ୟ ବୈଷ୍ଣବ ଶର—ଶତ୍ରୁଦୁର୍ଗଜୟୀ, ନିଜ ପରାକ୍ରମରେ ବଳ ଓ ଦର୍ପକୁ ନାଶ କରୁଥିବା—କେବେ ନିଷ୍ଫଳ ଭାବେ ପତିତ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 9
वरायुधधरं रामं द्रष्टुं सर्षिगणा स्सुरा:।पितामहं पुरस्कृत्य समेतास्तत्र सङ्घश:।।।।गन्धर्वाप्सरसश्चैव सिद्धचारणकिन्नरा:।यक्षराक्षसनागाश्च तद्द्रष्टुं महदद्भुतम्।।।।
ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆୟୁଧ ଧାରଣ କରିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ, ଋଷିଗଣ ସହିତ ଦେବମାନେ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି ଦଳେ ଦଳେ ସେଠାରେ ସମବେତ ହେଲେ। ଗନ୍ଧର୍ବ-ଅପ୍ସରା, ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣ, କିନ୍ନର, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ ଓ ନାଗମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ମହା ଅଦ୍ଭୁତ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଆସିଲେ।
Verse 10
वरायुधधरं रामं द्रष्टुं सर्षिगणा स्सुरा:।पितामहं पुरस्कृत्य समेतास्तत्र सङ्घश:।।1.76.9।।गन्धर्वाप्सरसश्चैव सिद्धचारणकिन्नरा:।यक्षराक्षसनागाश्च तद्द्रष्टुं महदद्भुतम्।।1.76.10।।
ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ, ତଥା ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣ, କିନ୍ନରମାନେ—ଏବଂ ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ନାଗମାନେ ମଧ୍ୟ—ସେଇ ମହା ଅଦ୍ଭୁତ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ।
Verse 11
जडीकृते तदाऽलोके रामे वरधनुर्धरे।निर्वीर्यो जामदग्न्योऽसौ रामो राममुदैक्षत।।।।।
ସେତେବେଳେ ରାମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବରଧନୁ ଧାରଣ କରିବା ସହିତ ଜଗତ ଜଡ ହୋଇ ନିଶ୍ଚଳ ହେଲା; ପ୍ରଭାବ ଶେଷ ହୋଇଥିବା ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ ପରଶୁରାମ ରାମଙ୍କୁ ନିହାରିଲେ।
Verse 12
तेजोभिहतवीर्यत्वाज्जामदग्न्यो जडीकृत:।रामं कमलपत्राक्षं मन्दं मन्दमुवाच ह।।।।
ରାମଙ୍କ ତେଜରେ ତାଙ୍କର ବୀର୍ୟ ନିରୋଧିତ ହୋଇ ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ ଜଡ ହେଲେ; କମଳପତ୍ରନୟନ ରାମଙ୍କୁ ସେ ମନ୍ଦ ମନ୍ଦ, ପୁନଃପୁନଃ ମୃଦୁ ସ୍ୱରେ କହିଲେ।
Verse 13
काश्यपाय मया दत्ता यदा पूर्वं वसुन्धरा।विषये मे न वस्तव्यमिति मां काश्यपोऽब्रवीत्।।।।
ପୂର୍ବେ ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ବସୁନ୍ଧରାକୁ କାଶ୍ୟପଙ୍କୁ ଦାନ କରିଥିଲି, ସେତେବେଳେ କାଶ୍ୟପ ମୋତେ କହିଥିଲେ: ‘ମୋର ବିଷୟରେ ତୁମେ ବସିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।’
Verse 14
सोऽहं गुरुवच: कुर्वन् पृथिव्यां न वसे निशाम्।कृता प्रतिज्ञा काकुत्स्थ कृता भू: काश्यपस्य हि।।।।
ଏହିପରି ଗୁରୁବଚନ ପାଳନ କରି, ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ମୁଁ ରାତିରେ ପୃଥିବୀରେ ବସେ ନାହିଁ; ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରାଯାଇଛି, କାରଣ ଭୂମି ନିଶ୍ଚୟ କାଶ୍ୟପଙ୍କର ହୋଇଛି।
Verse 15
तदिमां त्वं गतिं वीर हन्तुं नार्हसि राघव।मनोजवं गमिष्यामि महेन्द्रं पर्वतोत्तमम्।।।।
ଏହେତୁ, ହେ ବୀର ରାଘବ, ମୋର ଏହି ଗତିଶକ୍ତିକୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ତୁମ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ମୁଁ ମନୋଜବରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପର୍ବତ ମହେନ୍ଦ୍ରକୁ ଗମନ କରିବି।
Verse 16
लोकास्त्वप्रतिमा राम निर्जितास्तपसा मया ।जहि तान् शरमुख्येन मा भूत्कालस्य पर्यय:।।।।
ହେ ଅପ୍ରତିମ ରାମ! ତପସ୍ୟାଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଜିତିଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ—ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାଣରେ ସେମାନଙ୍କୁ ବିଧ; କାଳର ବିଳମ୍ବ ନ ହେଉ।
Verse 17
अक्षय्यं मधुहन्तारं जानामि त्वां सुरेश्वरम्।धनुषोऽस्य परामर्शात् स्वस्ति तेऽस्तु परंतप।।।।
ଏହି ଧନୁଷକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବାମାତ୍ରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଅକ୍ଷୟ ମଧୁହନ୍ତା—ସୁରେଶ୍ୱର ବିଷ୍ଣୁ—ବୋଲି ଜାଣୁଛି। ହେ ପରନ୍ତପ, ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ।
Verse 18
एते सुरगणास्सर्वे निरीक्षन्ते समागता:।त्वामप्रतिमकर्माणमप्रतिद्वन्द्वमाहवे।।।।
ଏଠାରେ ସମାଗତ ସମସ୍ତ ଦେବଗଣ ତୁମକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରୁଛନ୍ତି—ହେ ଅପ୍ରତିମ କର୍ମବାନ, ଯୁଦ୍ଧେ ଅପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ।
Verse 19
न चेयं मम काकुत्स्थ व्रीडा भवितुमर्हति।त्वया त्रैलोक्यनाथेन यदहं विमुखीकृत:।।।।
ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ଏଥିରେ ମୋର ଲଜ୍ଜା ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; କାରଣ ତ୍ରିଲୋକନାଥ ତୁମେ ମୋତେ ବିମୁଖ କରି ବଶ କରିଛ।
Verse 20
शरमप्रतिमं राम मोक्तुमर्हसि सुव्रत।शरमोक्षे गमिष्यामि महेन्द्रं पर्वतोत्तमम्।।।।
ହେ ସୁବ୍ରତ ରାମ, ଏହି ଶର ଅପ୍ରତିମ; ଏହାକୁ ମୋକ୍ଷ କରିବା ତୁମ ପାଇଁ ଯଥୋଚିତ। ଶରମୋକ୍ଷ ପରେ ମୁଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପର୍ବତ ମହେନ୍ଦ୍ରକୁ ଯିବି।
Verse 21
तथा ब्रुवति रामे तु जामदग्नये प्रतापवान्।रामो दाशरथि श्श्रीमान् चिक्षेप शरमुत्तमम्।।।।
ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ ଏପରି କହିବା ସହ, ପ୍ରତାପବାନ ଓ ଶ୍ରୀମାନ ଦାଶରଥି ରାମ ସେଇ ଉତ୍ତମ ଶରକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
Verse 22
स हतान् दृश्य रामेण स्वांल्लोकांस्तपसार्जितान्।जामदग्न्यो जगामाशु महेन्द्रं पर्वतोत्तमम्।।।।
ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତପସ୍ରେ ଅର୍ଜିତ ନିଜ ଲୋକଗୁଡ଼ିକ ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ଦେଖି ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ ଶୀଘ୍ରେ ପର୍ବତଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହେନ୍ଦ୍ର ପର୍ବତକୁ ଗଲେ।
Verse 23
ततो वितिमिरास्सर्वा दिशश्चोपदिशस्तथा।सुरा स्सर्षिगणा रामं प्रशशंसुरुदायुधम्।।।।
ତାପରେ ସମସ୍ତ ଦିଗ ଓ ଉପଦିଗ ଅନ୍ଧକାରରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ନିର୍ମଳ ହେଲା; ଋଷିଗଣ ସହିତ ଦେବତାମାନେ ମହାୟୁଧଧାରୀ ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
Verse 24
रामं दाशरथिं रामो जामदग्न्य: प्रशस्य च।तत: प्रदक्षिणी कृत्य जगामात्मगतिं प्रभु:।।।।
ତାପରେ ପ୍ରଭୁସ୍ୱରୂପ ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ ଦାଶରଥି ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି, ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ନିଜ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଗତିକୁ ଗଲେ।
Frequently Asked Questions
Rāma must respond to Paraśurāma’s aggressive challenge without violating dharma: he demonstrates superior martial capacity yet refuses lethal force because Paraśurāma is a brahmin and linked to Viśvāmitra. The dilemma is resolved by choosing a non-lethal but consequential target for the unfailing Vaiṣṇava arrow—Paraśurāma’s tapasyā-earned realms rather than his life.
Power is validated not merely by victory but by calibrated restraint and respect for social-spiritual obligations. The sarga teaches that vows (pratijñā) and moral status (brahminhood, guru-relations) shape permissible action, and that even defeat can be integrated without shame when it aligns with cosmic order.
Mahendra Mountain is named as Paraśurāma’s destination, functioning as an ascetic-geographical marker tied to his vow of not residing on earth at night. The sarga also highlights a cultural-theological landmark: the ‘Vaiṣṇava’ weapon tradition, where a divine arrow is understood as unfailing and therefore requires an ethically appropriate discharge.