Sarga 25
ताटकावृत्तान्तः — The Account of Tāṭakā and the Royal Duty to Protect
बालकाण्ड
ଏହି ପଞ୍ଚବିଂଶତମ ସର୍ଗରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ରାମଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉପଦେଶମୟ ସଂବାଦ ରହିଛି। ରାମ ଋଷିଙ୍କ ଆଦେଶକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଗ୍ରହଣ କରି ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ସନ୍ଦେହ ଉଠାନ୍ତି—ଯକ୍ଷମାନଙ୍କ ଶକ୍ତି ସୀମିତ ବୋଲି ଶୁଣାଯାଏ, ତେବେ ଏକ ନାରୀ କିପରି ସହସ୍ର ହାତୀ ସମ ବଳବତୀ ହେବ? ତେବେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବଂଶ ଓ କାରଣ ସହ କଥା କହନ୍ତି—ଯକ୍ଷ ସୁକେତୁ ତପ କରିଥିଲେ; ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ତାଟକା ନାମକ କନ୍ୟା ଦାନ କଲେ ଏବଂ ତାକୁ ସହସ୍ର-ଗଜତୁଲ୍ୟ ଅସାଧାରଣ ବଳ ଦେଲେ। ତାଟକାଙ୍କ ବିବାହ ସୁନ୍ଦ ସହ ହେଲା ଏବଂ ମାରୀଚ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲା; ପରେ ଶାପବଶତଃ ସେ ରାକ୍ଷସ ହେଲା। ସୁନ୍ଦଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ତାଟକା ଓ ମାରୀଚ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ; ତେବେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମାରୀଚକୁ ରାକ୍ଷସରୂପ ଧାରଣ କରିବାର ଶାପ ଦେଲେ ଏବଂ ତାଟକାକୁ ଯକ୍ଷୀରୂପ ତ୍ୟାଗ କରି ଭୟଙ୍କର ନରଭକ୍ଷିଣୀ ରାକ୍ଷସୀ ହେବାର ଶାପ ଦେଲେ। ତାପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାଜଧର୍ମର ମୂଳ ନୀତି ଦେଖାନ୍ତି—ପ୍ରଜାରକ୍ଷା, ଚାତୁର୍ବର୍ଣ୍ଣ୍ୟ-ବ୍ୟବସ୍ଥାର ସୁରକ୍ଷା, ଗୋ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଳନ ହେଉଛି ରାଜତ୍ୱର ସନାତନ ଧର୍ମ; ତେଣୁ ଅଧର୍ମୀ ଭୟ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବା ନାରୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଲୋକହିତ ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ନିଗ୍ରହ କରିବାରେ ରାଜକୁମାର ଦ୍ୱିଧା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମନ୍ଥରାବଧ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କାବ୍ୟା (ଭୃଗୁପତ୍ନୀ) ନାଶର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଇ, ରକ୍ଷାକର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅଧୀନରେ ନ୍ୟାୟ୍ୟ ବଳପ୍ରୟୋଗର ଧାର୍ମିକ ଆଧାରକୁ ଏହି ସର୍ଗ ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ।
Shlokas
Verse 1
अथ तस्याप्रमेयस्य मुनेर्वचनमुत्तमम्।श्रुत्वा पुरुषशार्दूल: प्रत्युवाच शुभां गिरम्।।।।
ତାପରେ ଅପ୍ରମେୟ ମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଉତ୍ତମ ବଚନ ଶୁଣି, ପୁରୁଷଶାର୍ଦୂଳ ଶ୍ରୀରାମ ଶୁଭ ଓ ମୃଦୁ ବାଣୀରେ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ।
Verse 2
अल्पवीर्या यदा यक्षा श्श्रूयन्ते मुनिपुङ्गव।कथन्नागसहस्रस्य धारयत्यबला बलम्।।।।
ହେ ମୁନିପୁଙ୍ଗବ, ଯେତେବେଳେ ଯକ୍ଷମାନେ ଅଳ୍ପବୀର୍ୟ ବୋଲି ଶୁଣାଯାନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଦେହବଳରେ ଅବଳା ଭାବେ ଗଣ୍ୟ ନାରୀ କିପରି ହଜାର ହାତୀର ବଳ ଧାରଣ କରିପାରିବ?
Verse 3
विश्वामित्रोऽब्रवीद्वाक्यं शृण येन बलोत्तरा।वरदानकृतं वीर्यं धारयत्यबला बलम्।।।।
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ: ଶୁଣ—ସେ କିପରି ବଳରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠତମ ହେଲା; ବରଦାନଦ୍ୱାରା ଲଭ୍ୟ ବୀର୍ୟରେ ସେ ଅବଳା ନାରୀ କିପରି ଏପରି ମହାବଳ ଧାରଣ କଲା।
Verse 4
पूर्वमासीन्महायक्षस्सुकेतुर्नाम वीर्यवान्।अनपत्यश्शुभाचारस्स च तेपे महत्तप:।।।।
ପୂର୍ବକାଳରେ ସୁକେତୁ ନାମକ ଏକ ମହାୟକ୍ଷ ଥିଲେ—ବୀର୍ୟବାନ, ଶୁଭାଚାରୀ, କିନ୍ତୁ ନିସନ୍ତାନ; ତେଣୁ ସେ ମହାତପ କଲେ।
Verse 5
पितामहस्तु सुप्रीतस्तस्य यक्षपते स्तदा।कन्यारत्नं ददौ राम ताटकां नाम नामत:।।।।
ହେ ରାମ! ସେତେବେଳେ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ସେ ଯକ୍ଷପତିଙ୍କୁ କନ୍ୟାରତ୍ନ ଦାନ କଲେ—ତାଟକା ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧା।
Verse 6
ददौ नागसहस्रस्य बलं चास्या: पितामह:।नत्वेव पुत्रं यक्षाय ददौ ब्रह्मा महायशा:।।।।
ଯଶସ୍ବୀ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ହଜାର ହାତୀର ସମ ବଳ ଦେଲେ; କିନ୍ତୁ ସେ ଯକ୍ଷଙ୍କୁ ପୁତ୍ର ଦେଲେ ନାହିଁ।
Verse 7
तां तु जातां विवर्धन्तीं रूपयौवनशालिनीम्।झर्झपुत्राय सुन्दाय ददौ भार्यां यशस्विनीम्।।।।
ସେ ଜନ୍ମ ନେଇ ବଢ଼ିଲା, ରୂପ ଓ ଯୌବନରେ ଦୀପ୍ତିମତୀ ହେଲା; ଯଶସ୍ବିନୀ ସେ ଝର୍ଝପୁତ୍ର ସୁନ୍ଦଙ୍କୁ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ଦିଆଗଲା।
Verse 8
कस्यचित्त्वथ कालस्य यक्षी पुत्रमजायत।मारीचं नाम दुर्धर्षं यश्शापाद्राक्षसोऽभवत्।।।।
କିଛି ସମୟ ପରେ ସେ ଯକ୍ଷୀ ଏକ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲା—ଅଦମ୍ୟ, ମାରୀଚ ନାମରେ; ଯେ ଶାପବଶତଃ ରାକ୍ଷସ ହେଲା।
Verse 9
सुन्दे तु निहते राम सागस्त्यमृषिसत्तमम्।ताटका सह पुत्रेण प्रधर्षयितुमिच्छति।।।।
ହେ ରାମ! ସୁନ୍ଦ ନିହତ ହେବା ପରେ, ତାଟକା ନିଜ ପୁତ୍ର ସହିତ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଗସ୍ତ୍ୟମୁନିଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲା।
Verse 10
भक्षार्थं जातसंरम्भा गर्जन्ती साभ्यधावत।0आपतन्तीं तु तां दृष्ट्वा अगस्त्यो भगवानृषि:।।।।राक्षसत्वं भजस्वेति मारीचं व्याजहार स:। 1
ଭକ୍ଷଣ ଇଚ୍ଛାରେ ଉଦ୍ଦୀପ୍ତ ହୋଇ ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା ସେ ଧାଇଁ ଆସିଲା। ତାକୁ ଆପତିତ ହେଉଥିବା ଦେଖି ଭଗବାନ ଋଷି ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମାରୀଚକୁ ଶାପବଚନ କହିଲେ: “ରାକ୍ଷସତ୍ୱ ଗ୍ରହଣ କର।”
Verse 11
अगस्त्य: परमक्रुद्धस्ताटकामपि शप्तवान्।।।।पुरुषादी महायक्षी विरूपा विकृतानना।इदं रूपं विहायाथ दारुणं रूपमस्तु ते।।।।
ପରମ କ୍ରୋଧିତ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଋଷି ତାଟକାକୁ ମଧ୍ୟ ଶାପ ଦେଲେ।
Verse 12
अगस्त्य: परमक्रुद्धस्ताटकामपि शप्तवान्।।1.25.11।।पुरुषादी महायक्षी विरूपा विकृतानना।इदं रूपं विहायाथ दारुणं रूपमस्तु ते।।1.25.12।।
“ହେ ମହାୟକ୍ଷୀ, ପୁରୁଷଭକ୍ଷିଣୀ ହେଅ; ବିରୂପା, ବିକୃତମୁଖୀ! ଏହି ରୂପ ତ୍ୟାଗ କର; ଏହାପରେ ତୋର ଦାରୁଣ ରୂପ ହେଉ।”
Verse 13
सैषा शापकृतामर्षा ताटका क्रोधमूर्छिता।देशमुत्सादयत्येनमगस्त्यचरितं शुभम्।।।।
ଶାପଜନିତ ଅପମାନରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ କ୍ରୋଧମୂର୍ଛିତ ହୋଇଥିବା ଏହି ତାଟକା, ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନି ଶୁଭଭାବେ ଚରିତ କରିଥିବା ଏହି ପବିତ୍ର ଦେଶକୁ ଉଜାଡ଼ି ଦେଉଛି।
Verse 14
एनां राघव दुर्वृत्तां यक्षीं परमदारुणाम्।गोब्राह्मणहितार्थाय जहि दुष्टपराक्रमाम्।।।।
ହେ ରାଘବ, ଏହି ଦୁର୍ବୃତ୍ତା, ପରମ ଦାରୁଣୀ ଯକ୍ଷୀକୁ—ଦୁଷ୍ଟ ପରାକ୍ରମବତୀକୁ—ଗୋ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ସଂହାର କର।
Verse 15
न ह्येनां शापसम्स्पृष्टां कश्चिदुत्सहते पुमान्।निहन्तुं त्रिषु लोकेषु त्वामृते रघुनन्दन।।।।
ଶାପସ୍ପୃଷ୍ଟା ଏହି ଯକ୍ଷୀକୁ ତ୍ରିଲୋକରେ କେହି ପୁରୁଷ ନିହନ୍ତୁଂ ସାହସ କରେନାହିଁ; ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ତୁମ୍ଭ ବ୍ୟତୀତ।
Verse 16
न हि ते स्त्रीवधकृते घृणा कार्या नरोत्तम।चातुर्वण्यहितार्थाय कर्तव्यं राजसूनुना।।।।
ହେ ନରୋତ୍ତମ, ଏହା ସ୍ତ୍ରୀବଧ ବୋଲି କରୁଣାରେ ସଙ୍କୋଚ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଚାତୁର୍ବର୍ଣ୍ୟର ହିତାର୍ଥେ ରାଜସୂନୁଙ୍କୁ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିବାକୁ ହେବ।
Verse 17
नृशंसमनृशंसं वा प्रजारक्षणकारणात्।पातकं वा सदोषं वा कर्तव्यं रक्षता सता।।।।
ପ୍ରଜାରକ୍ଷଣ କାରଣରୁ, ସତ୍ ରକ୍ଷକ ଆବଶ୍ୟକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିବାକୁ ହେବ—ତାହା ନିର୍ଦୟ କିମ୍ବା ଦୟାଳୁ ଦିଶୁ, ପାତକ କିମ୍ବା ଦୋଷଯୁକ୍ତ ମନେ ହେଉ ତଥାପି।
Verse 18
राज्यभारनियुक्तानामेष धर्मस्सनातन:।अधर्म्यां जहि काकुत्स्थ धर्मोह्यस्या न विद्यते।।।।
ରାଜ୍ୟଭାରରେ ନିଯୁକ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ସନାତନ ଧର୍ମ; ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ଏହି ଅଧର୍ମିଣୀକୁ ସଂହାର କର—କାରଣ ତାହାରେ ଧର୍ମ ନାହିଁ।
Verse 19
श्रूयते हि पुरा शक्रो विरोचनसुतां नृप।पृथिवीं हन्तुमिच्छन्तीं मन्थरामभ्यसूदयत्।।।।
ହେ ରାଜପୁତ୍ର, ପୁରାତନ କାଳରେ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ପୃଥିବୀକୁ ନାଶ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ବିରୋଚନସୁତା ମନ୍ଥରାକୁ ବଧ କରିଥିଲେ ବୋଲି ଶୁଣାଯାଏ।
Verse 20
विष्णुनापि पुरा राम भृगुपत्नी दृढव्रता।अनिन्द्रं लोकमिच्छन्ती काव्यमाता निषूदिता।।।।
ହେ ରାମ, ପୁରାତନ କାଳରେ ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ଦୃଢବ୍ରତା ଭୃଗୁପତ୍ନୀ—କାବ୍ୟର ମାତାକୁ—ଇନ୍ଦ୍ରବିହୀନ ଲୋକ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବାରୁ ବଧ କରିଥିଲେ।
Verse 21
एतैश्चान्यैश्च बहुभी राजपुत्र महात्मभि:।अधर्मसहिता नार्यो हता: पुरुषसत्तमै:।।।।
ହେ ରାଜପୁତ୍ର, ଏମାନେ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନେକ ମହାତ୍ମା ପୁରୁଷୋତ୍ତମମାନେ ଅଧର୍ମସହିତ ନାରୀମାନଙ୍କୁ ଧର୍ମର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ବଧ କରିଛନ୍ତି।
Verse 22
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ: ଶୁଣ—ସେ କିପରି ବଳରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠତମ ହେଲା; ବରଦାନଦ୍ୱାରା ଲଭ୍ୟ ବୀର୍ୟରେ ସେ ଅବଳା ନାରୀ କିପରି ଏପରି ମହାବଳ ଧାରଣ କଲା।
Frequently Asked Questions
The dilemma is Rāma’s hesitation about slaying a female offender. Viśvāmitra resolves it by defining the king’s protective mandate: when a being is adharmic and harms the land and its people, the prince may (and should) neutralize the threat for prajā-rakṣaṇa and the welfare of cows and brāhmaṇas.
Upadeśa: governance is an ethical office where compassion must be integrated with public protection. For those bearing royal burden, dharma is “sanātana” in the sense of enduring civic obligation—decisive action is justified when it prevents systemic harm and restores order.
The sarga highlights the sacred region associated with Agastya’s presence (“agastyacaritaṃ śubham”) as a cultural marker of ascetic sanctity being violated. It also references the cultural-legal ideal of cāturvarṇya welfare and the protection of go-brāhmaṇa as a standard of righteous kingship.