Sarga 19
विश्वामित्रस्य यज्ञरक्षा-याचना (Visvamitra Requests Rama for Yajna-Protection)
बालकाण्ड
ଏହି ସର୍ଗରେ ରାଜସଭାରେ ଘଟିଥିବା ସୁତର୍କିତ ସମ୍ବାଦ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ଦଶରଥଙ୍କର ବିନୟପୂର୍ଣ୍ଣ ବଚନର ଉତ୍ତରରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଯଜ୍ଞରେ ଉପସ୍ଥିତ ସଙ୍କଟ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି—ରୂପ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରୁଥିବା ରାକ୍ଷସ ମାରୀଚ ଓ ସୁବାହୁ ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତି ସମୀପେ ବେଦୀ ଉପରେ ମାଂସ ଓ ରକ୍ତ ବର୍ଷା କରି ଅନୁଷ୍ଠାନକୁ ବିଘ୍ନିତ କରନ୍ତି। ଯଜ୍ଞଶିଷ୍ଟାଚାରରେ ବଦ୍ଧ ମୁନି କ୍ରୋଧରେ ଶାପ ଦେବାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରି, ଧର୍ମସମ୍ମତ ଉପାୟ ଭାବେ ରାଜସହାୟତା ଚାହାନ୍ତି। ସେ ଦଶରଥଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି—ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର, ବୀର ଓ ନିଜ ପରାକ୍ରମରେ ସତ୍ୟ ରାମଙ୍କୁ କେବଳ ଦଶ ରାତି ପାଇଁ ଯଜ୍ଞରକ୍ଷାରେ ନିଯୁକ୍ତ କରିବାକୁ, ଯେପରି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟରେ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇପାରିବ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଅନ୍ତି—ତାଙ୍କର ଅଭିଭାବକତ୍ୱ ଓ ରାମଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ତେଜରେ ସେଇ ରାକ୍ଷସଦ୍ୱୟ ଟିକି ପାରିବେ ନାହିଁ; ଏବଂ ତ୍ରିଲୋକରେ ରାମଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତି ପ୍ରସାରିତ ହେବା ପରି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବେ। ସେ ଏହା ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି ଯେ ବସିଷ୍ଠପ୍ରମୁଖ ଋଷିମାନେ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସମ୍ମତି ସହିତ ମାତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରେରଣ କରାଯିବ। ସର୍ଗାନ୍ତେ ପିତୃସ୍ନେହ ଓ ରାଜଧର୍ମର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଦଶରଥ ଭୟଭୀତ, ଶୋକାକୁଳ ଓ ଶାରୀରିକ ଭାବେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇପଡ଼ନ୍ତି; ଏହି ଦୃଶ୍ୟରେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ବାତ୍ସଲ୍ୟର ତଣାପୋଡ଼ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
तच्छ्रुत्वा राजसिंहस्य वाक्यमद्भुतविस्तरम्।हृष्टरोमा महातेजा विश्वामित्रोऽभ्यभाषत।।।।
ରାଜସିଂହ ସଦୃଶ ରାଜାଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ବିସ୍ତୃତ ବଚନ ଶୁଣି, ମହାତେଜସ୍ବୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଦେହରେ ରୋମାଞ୍ଚ ହେଲା; ହର୍ଷିତ ହୋଇ ସେ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ।
Verse 2
सदृशं राजशार्दूल तवैतद्भुवि नान्यथा।महावंशप्रसूतस्य वसिष्ठव्यपदेशिन:।।।।
ହେ ରାଜଶାର୍ଦୂଳ, ଭୂମିରେ ତୁମ ପାଇଁ ଏହି ଆଚରଣ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ; ମହାବଂଶରେ ଜନ୍ମିତ ଏବଂ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଅନୁଶାସନରେ ପାଳିତ ତୁମ ପାଇଁ ଅନ୍ୟଥା ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 3
यत्तु मे हृद्गतं वाक्यं तस्य कार्यस्य निश्चयम्।कुरूष्व राजशार्दूल भव सत्यप्रतिश्रव:।।।।
ହେ ରାଜଶାର୍ଦୂଳ, ମୋ ହୃଦୟଗତ ବଚନ—ଏହି କାର୍ଯ୍ୟର ନିଶ୍ଚୟ—ମୁଁ କହୁଛି; ତୁମେ ତାହାର ନିଷ୍ପତ୍ତି କର ଏବଂ ସତ୍ୟପ୍ରତିଶ୍ରୁତ ରୁହ।
Verse 4
अहंनियममातिष्ठे सिध्यर्थं पुरुषर्षभ।तस्य विघ्नकरौ द्वौ तु राक्षसौ कामरूपिणौ।।।।
ହେ ପୁରୁଷର୍ଷଭ, ଯଜ୍ଞସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ମୁଁ କଠୋର ନିୟମବ୍ରତ ଆଶ୍ରୟ କରିଛି; କିନ୍ତୁ କାମରୂପୀ ଦୁଇ ରାକ୍ଷସ ତାହାରେ ବିଘ୍ନ କରୁଛନ୍ତି।
Verse 5
व्रते मे बहुशश्चीर्णे समाप्त्यां राक्षसाविमौ।मारीचश्च सुबाहुश्च वीर्यवन्तौ सुशिक्षितौ।।।।समांसरुधिरौघेण वेदिं तामभ्यवर्षताम्।
ମୋର ବ୍ରତ ବହୁବାର ଆଚରିତ ହୋଇ ସମାପ୍ତିକୁ ନିକଟ ହେବାବେଳେ, ମାରୀଚ ଓ ସୁବାହୁ ନାମକ ବୀର୍ୟବାନ୍ ଓ ସୁଶିକ୍ଷିତ ସେଇ ଦୁଇ ରାକ୍ଷସ ମାଂସ-ରକ୍ତର ଧାରାରେ ସେହି ବେଦୀକୁ ବର୍ଷାଇଲେ।
Verse 6
अवधूते तथाभूते तस्मिन्नियमनिश्चये।।।।कृतश्रमो निरुत्साहस्तस्माद्देशादपाक्रमे।
ଏପରି ଭାବେ ସେ ନିୟମ-ନିଶ୍ଚୟ ଅବଧୂତ ହୋଇ ଭଙ୍ଗ ପାଇଲାପରେ, ମୁଁ ପରିଶ୍ରମରେ କ୍ଳାନ୍ତ ଓ ଉତ୍ସାହହୀନ ହୋଇ ସେ ଦେଶରୁ ପଛକୁ ହଟିଲି।
Verse 7
न च मे क्रोधमुत्स्रष्टुं बुद्धिर्भवति पार्थिव।।।।तथा भूता हि सा चर्या न शापस्तत्र मुच्यते।
ହେ ପାର୍ଥିବ! ମୋର ବୁଦ୍ଧି କ୍ରୋଧ ମୁକ୍ତ କରିବାକୁ ଦେଉନାହିଁ; କାରଣ ସେହି ବ୍ରତ-ଚର୍ୟା ଏପରି—ସେ ସମୟରେ ଶାପ ଛାଡ଼ାଯାଏ ନାହିଁ।
Verse 8
स्वपुत्रं राजशार्दूल रामं सत्यपराक्रमम्।।।।काकपक्षधरं शूरं ज्येष्ठं मे दातुमर्हसि।
ହେ ରାଜଶାର୍ଦୂଳ! ତୁମର ସ୍ୱପୁତ୍ର—ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ରାମ, ସତ୍ୟପରାକ୍ରମୀ, ଶୂର, କାକପକ୍ଷଧାରୀ—ମୋତେ ଦେବା ତୁମ ପାଇଁ ଯଥୋଚିତ।
Verse 9
शक्तो ह्येष मया गुप्तो दिव्येन स्वेन तेजसा।।।।राक्षसा ये विकर्तारस्तेषामपि विनाशने।
କାରଣ ସେ ମୋର ରକ୍ଷା ଓ ନିଜ ଦିବ୍ୟ ତେଜରେ ସୁରକ୍ଷିତ ହୋଇ, ବିଘ୍ନକାରୀ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ବିନାଶରେ ମଧ୍ୟ ସମର୍ଥ।
Verse 10
श्रेयश्चास्मै प्रदास्यामि बहुरूपं न संशय:।।।।त्रयाणामपि लोकानां येन ख्यातिं गमिष्यति।
ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ତାହାର ଶ୍ରେୟସ୍ ପାଇଁ ବହୁରୂପ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବି; ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେ ତିନି ଲୋକରେ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କରିବ।
Verse 11
न च तौ राममासाद्य शक्तौ स्थातुं कथञ्चन।।।।न च तौ राघवादन्यो हन्तुमुत्सहते पुमान्।
ରାମଙ୍କୁ ସାମ୍ନା କରିଲେ ସେ ଦୁଇଜଣ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ମଧ୍ୟ ଟିକି ପାରିବେ ନାହିଁ; ଏବଂ ରାଘବ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପୁରୁଷ ତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ସାହସ କରେ ନାହିଁ।
Verse 12
वीर्योत्सिक्तौ हि तौ पापौ कालपाशवशं गतौ।।।।रामस्य राजशार्दूल न पर्याप्तौ महात्मन:।
ବୀର୍ୟର ମଦରେ ମତ୍ତ ସେ ଦୁଇ ପାପୀ ଏବେଠାରୁ କାଳପାଶର ବଶରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି; ହେ ରାଜଶାର୍ଦୂଳ, ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସେମାନେ କେବେ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
Verse 13
न च पुत्रकृतस्नेहं कर्तुमर्हसि पार्थिव।।।।अहं ते प्रतिजानामि हतौ तौ विद्धि राक्षसौ।
ହେ ପାର୍ଥିବ, ପୁତ୍ରସ୍ନେହକୁ ଆଡ଼େ ଆଣିବା ତୁମ ପାଇଁ ଯଥୋଚିତ ନୁହେଁ; ମୁଁ ତୁମକୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରୁଛି—ସେ ଦୁଇ ରାକ୍ଷସ ହତ ହେବେ, ନିଶ୍ଚିତ ଜାଣ।
Verse 14
अहं वेद्मि महात्मानं रामं सत्यपराक्रमम्।।।।वसिष्ठोऽपि महातेजा ये चेमे तपसि स्थिता:।
ମୁଁ ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କୁ ଜାଣେ—ସତ୍ୟପରାକ୍ରମୀଙ୍କୁ; ମହାତେଜସ୍ବୀ ବଶିଷ୍ଠ ଏବଂ ତପସ୍ୟାରେ ସ୍ଥିତ ଏହି ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଜାଣନ୍ତି।
Verse 15
यदि ते धर्मलाभं च यशश्च परमं भुवि।।।।स्थितमिच्छसि राजेन्द्र रामं मे दातुमर्हसि।
ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ଯଦି ତୁମେ ଧର୍ମଲାଭ ଓ ଭୁବନରେ ପରମ, ସ୍ଥିର ଯଶ ଇଚ୍ଛ କର, ତେବେ ରାମଙ୍କୁ ମୋତେ ସମର୍ପଣ କରିବା ତୁମ ପାଇଁ ଯଥୋଚିତ।
Verse 16
यदिह्यनुज्ञां काकुत्स्थ ददते तव मन्त्रिण:।।।।वसिष्ठप्रमुखा: सर्वे ततो रामं विसर्जय।
ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ଯଦି ବଶିଷ୍ଠପ୍ରମୁଖ ତୁମ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀ ଅନୁଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି, ତେବେ ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରେରଣ କର।
Verse 17
अभिप्रेतमसंसक्तमात्मजं दातुमर्हसि।।।।दशरात्रं हि यज्ञस्य रामं राजीवलोचनम्।
ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଦଶରାତ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜୀବଲୋଚନ ରାମଙ୍କ ଆବଶ୍ୟକ; ତେଣୁ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି ତୁମ ପ୍ରିୟ ଆତ୍ମଜଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରିବା ତୁମ ପାଇଁ ଯଥୋଚିତ।
Verse 18
नात्येति कालो यज्ञस्य यथाऽयं मम राघव।।।।तथा कुरुष्व भद्रं ते मा च शोके मन: कृथा:।
ହେ ରାଘବ, ମୋ ଯଜ୍ଞର ସମୟ ଯେପରି ବିଳମ୍ବିତ ନ ହୁଏ, ସେପରି କର; ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ—ଶୋକରେ ମନକୁ ନ ଡୁବାଅ।
Verse 19
इत्येवमुक्त्वा धर्मात्मा धर्मार्थसहितं वच:।।।।विरराम महातेजा विश्वामित्रो महामुनि:।
ଏପରି ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥସହିତ ଶୁଭ ବଚନ କହି ଧର୍ମାତ୍ମା ମହାତେଜସ୍ବୀ ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମୌନ ହେଲେ।
Verse 20
स तन्निशम्य राजेन्द्रो विश्वामित्रवचश्शुभम्।।।।शोकमभ्यगमत्तीव्रं व्यषीदत भयान्वित:।
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଶୁଭ ବଚନ ଶୁଣି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଦଶରଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୀବ୍ର ଶୋକରେ ପତିତ ହେଲେ; ଭୟାକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ନିରୁତ୍ସାହ ହେଲେ।
Verse 21
इति हृदयमनोविदारणंमुनिवचनं तदतीव शुश्रुवान्।नरपतिरभवन्महांस्तदाव्यथितमना: प्रचचाल चासनात्।।।।
ହୃଦୟ ଓ ମନକୁ ଭେଦିଦେଉଥିବା ମୁନିବଚନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଣି, ସେ ସମୟରେ ମହାନ ନରପତି ଗଭୀର ଭାବେ ବ୍ୟଥିତ ହେଲେ ଏବଂ ଆସନରୁ ଖସିଯିବା ପରି କମ୍ପିତ ହେଲେ।
Verse 22
ହେ ପୁରୁଷର୍ଷଭ, ଯଜ୍ଞସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ମୁଁ କଠୋର ନିୟମବ୍ରତ ଆଶ୍ରୟ କରିଛି; କିନ୍ତୁ କାମରୂପୀ ଦୁଇ ରାକ୍ଷସ ତାହାରେ ବିଘ୍ନ କରୁଛନ୍ତି।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Viśvāmitra’s demand that Daśaratha entrust Rāma for yajña-protection. The ethical dilemma is Daśaratha’s conflict between putrakṛta-sneha (paternal attachment) and the king’s obligation to support ascetic rites and uphold public dharma through timely, consent-backed decision-making.
Dharma is portrayed as disciplined action within constraints: Viśvāmitra does not curse because the sacrificial context requires restraint, so he seeks a lawful remedy through royal cooperation. The sarga teaches that righteous ends (protecting yajña) should be pursued through procedurally legitimate means (counsel and sage consent) and with detachment from private emotion.
The key cultural landmark is the yajña-vedi (altar), symbolizing ritual order and social stability. The imagery of trailokya (three worlds) frames fame as a cosmological measure of merit, while the courtly setting—ministers and sages led by Vasiṣṭha—highlights the governance tradition where royal decisions are validated by spiritual authority.