Sarga 22

Verse 1

[Dasaratha sends Rama and Lakshmana with Viswamitra--Viswamitra confers knowledge of bala and atibala to Rama and Lakshmana.] तथा वसिष्ठे ब्रुवति राजा दशरथस्सुतम  प्रहृष्टवदनो राममाजुहाव सलक्ष्मणम्।।1.22.1।।

ବସିଷ୍ଠ ଏପରି କହିବା ପରେ, ରାଜା ଦଶରଥ ହର୍ଷିତ ମୁଖେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ରାମଙ୍କୁ ଡାକିଲେ।

Verse 2

कृतस्वस्त्ययनं मात्रा पित्रा दशरथेन च।पुरोधसा वसिष्ठेन मङ्गलैरभिमन्त्रितम्।।1.22.2।।स पुत्रं मूर्ध्न्युपाघ्राय राजा दशरथ: प्रियम्।ददौ कुशिकपुत्राय सुप्रीतेनान्तरात्मना।।1.22.3।।

ମାତା ଓ ପିତା ଦଶରଥ ଶୁଭ ସ୍ୱସ୍ତ୍ୟୟନ ଓ ବିଦାୟବିଧି ସମ୍ପନ୍ନ କଲେ, ଏବଂ କୁଳପୁରୋହିତ ବଶିଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ ମନ୍ତ୍ରରେ ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ କରି ତାଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କଲେ। ତାପରେ ରାଜା ଦଶରଥ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରର ମସ୍ତକ ଚୁମ୍ବନ କରି, ଅନ୍ତରାତ୍ମାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ କୁଶିକପୁତ୍ର (ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର)ଙ୍କ ହସ୍ତେ ସମର୍ପଣ କଲେ।

Verse 3

कृतस्वस्त्ययनं मात्रा पित्रा दशरथेन च।पुरोधसा वसिष्ठेन मङ्गलैरभिमन्त्रितम्।।1.22.2।।स पुत्रं मूर्ध्न्युपाघ्राय राजा दशरथ: प्रियम्।ददौ कुशिकपुत्राय सुप्रीतेनान्तरात्मना।।1.22.3।।

ମାତା ଓ ପିତା ଦଶରଥ ଶୁଭ ସ୍ୱସ୍ତ୍ୟୟନ ଓ ବିଦାୟବିଧି ସମ୍ପନ୍ନ କଲେ, ଏବଂ କୁଳପୁରୋହିତ ବଶିଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ ମନ୍ତ୍ରରେ ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ କରି ତାଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କଲେ। ତାପରେ ରାଜା ଦଶରଥ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରର ମସ୍ତକ ଚୁମ୍ବନ କରି, ଅନ୍ତରାତ୍ମାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ କୁଶିକପୁତ୍ର (ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର)ଙ୍କ ହସ୍ତେ ସମର୍ପଣ କଲେ।

Verse 4

ततो वायुस्सुखस्पर्शो नीरजस्को ववौ तदा।विश्वामित्रगतं दृष्ट्वा रामं राजीवलोचनम्।।1.22.4।।

ପଦ୍ମନୟନ ରାମ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସହ ଯାଉଥିବାକୁ ଦେଖି, ସେତେବେଳେ ସୁଖସ୍ପର୍ଶୀ ଧୂଳିରହିତ ପବନ ବହିଲା।

Verse 5

पुष्पवृष्टिर्महत्यासीद्देवदुन्दुभिनिस्वनै:।शङ्खदुन्दुभिनिर्घोष: प्रयाते तु महात्मनि।।1.22.5।।

ମହାତ୍ମା ପ୍ରୟାଣ କରୁଥିବାବେଳେ ମହା ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି ହେଲା; ଦେବଦୁନ୍ଦୁଭିର ନିନାଦ ଗଞ୍ଜିଲା, ଶଙ୍ଖ ଓ ଦୁନ୍ଦୁଭିର ଘୋଷରେ ଦିଗନ୍ତ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହେଲା।

Verse 6

विश्वामित्रो ययावग्रे ततो रामो धनुर्धर:।काकपक्षधरो धन्वी तं च सौमित्रिरन्वगात्।।1.22.6।।

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆଗରେ ଗଲେ; ତାଙ୍କ ପଛେ ଧନୁ ଧରିଥିବା ଧନୁର୍ଧର ରାମ ଚାଲିଲେ; କାକପକ୍ଷଧାରୀ ଧନ୍ବୀ ସୌମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଅନୁଗମନ କଲେ।

Verse 7

कलापिनौ धनुष्पाणी शोभमानौ दिशो दश ।विश्वामित्रं महात्मानं त्रिशीर्षाविव पन्नगौ।।1.22.7।।अनुजग्मतुरक्षुद्रौ पितामहमिवाश्विनौ।

ତୁଣୀରଧାରୀ, ଧନୁଷ୍ପାଣୀ ସେଇ ଦୁଇ କୁମାର ଦଶଦିଗରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ଶୋଭିତ ହେଲେ; ତ୍ରିଶିର୍ଷ ନାଗଦ୍ୱୟ ପରି ମହାତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଅନୁଗମନ କଲେ—ଅକ୍ଷୁଦ୍ର, ଅକ୍ଷୟତେଜ—ଯେପରି ଅଶ୍ୱିନୀଦେବ ଦ୍ୱୟ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।

Verse 8

तदा कुशिकपुत्रं तु धनुष्पाणी स्वलङ्कृतौ।।1.22.8।।बद्धगोधाङ्गुलित्राणौ खड्गवन्तौ महाद्युती ।कुमारौ चारुवपुषौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।।1.22.9।।अनुयातौ श्रिया दीप्तौ शोभयेतामनिन्दितौ।स्थाणुं देवमिवाचिन्त्यं कुमाराविव पावकी ।।1.22.10।।

ତେବେ କୁଶିକପୁତ୍ର ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣ ନାମକ ଦୁଇ ଭାଇ କୁମାର ଅନୁସରଣ କଲେ—ଧନୁଷ୍ପାଣୀ, ସୁସଜ୍ଜିତ; ଗୋଧାଚର୍ମର ଅଙ୍ଗୁଳିତ୍ରାଣ ବାନ୍ଧି, ଖଡ୍ଗଧାରୀ, ମହାଦ୍ୟୁତିମାନ, ସୁନ୍ଦର ଦେହଧାରୀ। ଶ୍ରୀରେ ଦୀପ୍ତ, ଅନିନ୍ଦିତ ସେମାନେ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଦେବ ସ୍ଥାଣୁ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ଅନୁଗମନ କରୁଥିବା ପାବକ (ଅଗ୍ନିଦେବ)ଙ୍କ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ପରି ଶୋଭିତ ହେଲେ।

Verse 9

तदा कुशिकपुत्रं तु धनुष्पाणी स्वलङ्कृतौ।।1.22.8।।बद्धगोधाङ्गुलित्राणौ खड्गवन्तौ महाद्युती ।कुमारौ चारुवपुषौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।।1.22.9।।अनुयातौ श्रिया दीप्तौ शोभयेतामनिन्दितौ।स्थाणुं देवमिवाचिन्त्यं कुमाराविव पावकी ।।1.22.10।।

ତେବେ କୁଶିକପୁତ୍ର ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣ ନାମକ ଦୁଇ ଭାଇ କୁମାର ଅନୁସରଣ କଲେ—ଧନୁଷ୍ପାଣୀ, ସୁସଜ୍ଜିତ; ଗୋଧାଚର୍ମର ଅଙ୍ଗୁଳିତ୍ରାଣ ବାନ୍ଧି, ଖଡ୍ଗଧାରୀ, ମହାଦ୍ୟୁତିମାନ, ସୁନ୍ଦର ଦେହଧାରୀ। ଶ୍ରୀରେ ଦୀପ୍ତ, ଅନିନ୍ଦିତ ସେମାନେ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଦେବ ସ୍ଥାଣୁ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ଅନୁଗମନ କରୁଥିବା ପାବକ (ଅଗ୍ନିଦେବ)ଙ୍କ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ପରି ଶୋଭିତ ହେଲେ।

Verse 10

तदा कुशिकपुत्रं तु धनुष्पाणी स्वलङ्कृतौ।।1.22.8।।बद्धगोधाङ्गुलित्राणौ खड्गवन्तौ महाद्युती ।कुमारौ चारुवपुषौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।।1.22.9।।अनुयातौ श्रिया दीप्तौ शोभयेतामनिन्दितौ।स्थाणुं देवमिवाचिन्त्यं कुमाराविव पावकी ।।1.22.10।।

ତେବେ ଧନୁଷ ହାତରେ ଧରି, ସୁଶୋଭିତ ଅଳଙ୍କାରରେ ଭୂଷିତ, ଚର୍ମର ଅଙ୍ଗୁଳିତ୍ରାଣ ବାନ୍ଧି, ଖଡ୍ଗଧାରୀ ମହାତେଜସ୍ବୀ—ସୁନ୍ଦର ଦେହବନ୍ତ ଭ୍ରାତା ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କୁଶିକପୁତ୍ର ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଚାଲିଲେ। ଶ୍ରୀରେ ଦୀପ୍ତ, ଅନିନ୍ଦିତ ସେଇ ଦୁଇ କୁମାର, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ସ୍ଥାଣୁଦେବ ଶିବଙ୍କ ସହ ଯାଉଥିବା ଅଗ୍ନିଦେବଙ୍କ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ପରି ଶୋଭା ପାଇଲେ।

Verse 11

अध्यर्धयोजनं गत्वा सरय्वा दक्षिणे तटे।रामेति मधुरां वाणीं विश्वामित्रोऽभ्यभाषत।।1.22.11।।

ସରୟୂ ନଦୀର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ଅର୍ଧ ଯୋଜନଠାରୁ କିଛି ଅଧିକ ଦୂର ଯାଇ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ‘ରାମ’ ବୋଲି ନାମ ଧରି ମଧୁର ବାଣୀରେ କହିଲେ।

Verse 12

गृहाण वत्स सलिलं मा भूत्कालस्य पर्यय:।मन्त्रग्रामं गृहाण त्वं बलामतिबलां तथा।।1.22.12।।

“ବତ୍ସ, ଏହି ଜଳକୁ ହାତରେ ଗ୍ରହଣ କର; ବିଳମ୍ବ ହେଉ ନାହିଁ। ମନ୍ତ୍ରଗ୍ରାମକୁ ଗ୍ରହଣ କର; ଏବଂ ‘ବଲା’ ଓ ‘ଅତିବଲା’ ନାମକ ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର।”

Verse 13

न श्रमो न ज्वरो वा ते न रूपस्य विपर्यय:।न च सुप्तं प्रमत्तं वा धर्षयिष्यन्ति नैऱृता:।।1.22.13।।

ହେ ରାମ, ତୋତେ ନ ଶ୍ରମ ହେବ, ନ ଜ୍ୱର; ତୋର ରୂପରେ କୌଣସି ବିକାର ହେବ ନାହିଁ। ତୁ ଶୁଇଥିବୁ କି ଅସାବଧାନ ଥିବୁ, ରାକ୍ଷସମାନେ ତୋତେ ଆକ୍ରମଣ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।

Verse 14

न बाह्वोस्सदृशो वीर्ये पृथिव्यामस्ति कश्चन।त्रिषु लोकेषु वै राम न भवेत्सदृशस्तव ।।1.22.14।।

ହେ ରାମ, ପୃଥିବୀରେ ତୋର ବାହୁବଳ ସମାନ କାହାରି ବୀର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ; ନିଶ୍ଚୟ, ତ୍ରିଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ତୋ ସମାନ କେହି ହେବେ ନାହିଁ।

Verse 15

न सौभाग्ये न दाक्षिण्ये न ज्ञाने बुद्धिनिश्चये।नोत्तरे प्रतिवक्तव्ये समो लोके तवाऽनघ।।1.22.15।।

ହେ ଅନଘ, ସୌଭାଗ୍ୟରେ, ଦାକ୍ଷିଣ୍ୟରେ, ଜ୍ଞାନରେ ଓ ବୁଦ୍ଧିର ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟରେ, ଏବଂ ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ହେଲେ ଯଥାଯଥ ପ୍ରତିବଚନରେ—ଏହି ଲୋକରେ ତୋ ସମାନ କେହି ନାହିଁ।

Verse 16

एतद्विद्याद्वये लब्धे भविता नास्ति ते सम:।बलात्वतिबला चैव सर्वज्ञानस्य मातरौ।।1.22.16।।

ଏହି ଦୁଇ ବିଦ୍ୟା ଲାଭ କରିଲେ ତୋ ସମାନ କେହି ରହିବେ ନାହିଁ—ନ ଏବେ, ନ ଭବିଷ୍ୟତରେ। କାରଣ ବଲା ଓ ଅତିବଲା ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ମାତୃସ୍ୱରୂପ।

Verse 17

क्षुत्पिपासे न ते राम भविष्येते नरोत्तम ।बलामतिबलां चैव पठत: पथि राघव।।1.22.17।।

ହେ ରାମ, ନରୋତ୍ତମ—ହେ ରାଘବ—ପଥରେ ବଲା ଓ ଅତିବଲା ପାଠ କରୁଥିଲେ ତୋତେ ଭୁଖ ଓ ପିଆସ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେବ ନାହିଁ।

Verse 18

विद्याद्वयमधीयाने यशश्चाप्यतुलं त्वयि।पितामहसुते ह्येते विद्ये तेजस्समन्विते।।1.22.18।।प्रदातुं तव काकुत्स्थ सदृशस्त्वं हि धार्मिक।

ତୁମେ ଯଦି ଏହି ଦୁଇ ବିଦ୍ୟା ଅଧ୍ୟୟନ କର, ତେବେ ତୁମ ପାଖେ ଅତୁଳ ଯଶ ଉଦୟ ହେବ। ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କନ୍ୟା ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ତେଜସ୍‌ସମନ୍ୱିତ ଏହି ଦୁଇ ବିଦ୍ୟା। ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ! ତୁମେ ଧାର୍ମିକ; ତେଣୁ ଏହା ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ତୁମେ ଯଥାର୍ଥ ଯୋଗ୍ୟ।

Verse 19

कामं बहुगुणास्सर्वे त्वय्येते नात्र संशय:। तपसा सम्भृते चैते बहुरूपे भविष्यत:।।1.22.19।।

ନିଶ୍ଚୟ, ଏହି ସମସ୍ତ ଅନେକ ଗୁଣ ତୁମ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତପସ୍ୟାରେ ଏହି ଦୁଇ ବିଦ୍ୟା ସଂବୃଦ୍ଧ ହେଲେ, ସେମାନେ ଅନେକ ରୂପରେ ପ୍ରକଟିତ ହେବେ।

Verse 20

ततो रामो जलं स्पृष्ट्वा प्रहृष्टवदनश्शुचि:।प्रतिजग्राह ते विद्ये महर्षेर्भावितात्मन:।।1.22.20।।

ତାପରେ ରାମ ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ପ୍ରହର୍ଷିତ ମୁଖରେ, ଭାବିତାତ୍ମା ମହର୍ଷିଙ୍କ ଠାରୁ ସେଇ ଦୁଇ ବିଦ୍ୟା ଗ୍ରହଣ କଲେ।

Verse 21

विद्यासमुदितो रामश्शुशुभे भूरिविक्रम:।सहस्ररश्मिर्भगवान् शरदीव दिवाकर:।।1.22.21।। गुरुकार्याणि सर्वाणि नियुज्य कुशिकात्मजे।ऊषुस्तां रजनीं तत्र सरय्वां सुसुखं त्रय:।।1.22.22।।

ବିଦ୍ୟାରେ ସମୁଦିତ, ଭୂରିବିକ୍ରମୀ ରାମ ଶୋଭିତ ହେଲେ—ଶରଦ୍‌କାଳର ସହସ୍ରରଶ୍ମି ଦିବାକର ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ। କୁଶିକାତ୍ମଜ (ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର)ଙ୍କ ପ୍ରତି ଗୁରୁସେବାର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଯଥାବିଧି ସମ୍ପାଦନ କରି, ସେଇ ତିନିଜଣେ ସରୟୂ ନଦୀତଟରେ ସେ ରାତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁଖରେ କାଟିଲେ।

Verse 22

विद्यासमुदितो रामश्शुशुभे भूरिविक्रम:।सहस्ररश्मिर्भगवान् शरदीव दिवाकर:।।1.22.21।। गुरुकार्याणि सर्वाणि नियुज्य कुशिकात्मजे।ऊषुस्तां रजनीं तत्र सरय्वां सुसुखं त्रय:।।1.22.22।।

ବିଦ୍ୟାରେ ସମୁଦିତ, ଭୂରିବିକ୍ରମୀ ରାମ ଶୋଭିତ ହେଲେ—ଶରଦ୍‌କାଳର ସହସ୍ରରଶ୍ମି ଦିବାକର ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ। କୁଶିକାତ୍ମଜ (ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର)ଙ୍କ ପ୍ରତି ଗୁରୁସେବାର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଯଥାବିଧି ସମ୍ପାଦନ କରି, ସେଇ ତିନିଜଣେ ସରୟୂ ନଦୀତଟରେ ସେ ରାତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁଖରେ କାଟିଲେ।

Verse 23

दशरथनृपसूनुसत्तमाभ्यां तृणशयनेऽनुचिते सहोषिताभ्याम्। कुशिकसुतवचोऽनुलालिताभ्यां सुखमिव सा विबभौ विभावरी च।।1.22.23।।

ଦଶରଥ ନୃପଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୁଇ ପୁତ୍ର, ଅପରିଚିତ ତୃଣଶୟ୍ୟାରେ ସହବାସ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କୁଶିକସୁତ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସ୍ନିଗ୍ଧ ବଚନରେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ପାଇ, ସେ ରାତି ତାଙ୍କୁ ସୁଖଦ ପରି ଲାଗିଲା।

Verse 24

ଏହି ଶ୍ଲୋକ (ବାଲକାଣ୍ଡ 1.22.24, Southern Recension, IIT Kanpur) ପାଇଁ ଦେବନାଗରୀ ମୂଳପାଠ ମିଳିନାହିଁ; ଦୟାକରି ଶ୍ଲୋକର ଦେବନାଗରୀ ପାଠ (କିମ୍ବା ସ୍ପଷ୍ଟ ଛବି) ପଠାନ୍ତୁ, ତାହାଲେ ମୁଁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ସଠିକ୍ ଅନୁବାଦ ଦେଇପାରିବି।