Sarga 63

Verse 1

पूर्णे वर्षसहस्रे तु व्रतस्नातं महामुनिम्।अभ्यागच्छन् सुरास्सर्वे तप: फलचिकीर्षव:।।।।

ହଜାର ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ, ବ୍ରତସ୍ନାନ କରିଥିବା ମହାମୁନିଙ୍କ ନିକଟକୁ ତପସ୍ୟାର ଫଳ ଦେବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଆସିଲେ।

Verse 2

अब्रवीत्सुमहातेजा ब्रह्मा सुरुचिरं वच:।ऋषिस्त्वमसि भद्रं ते स्वार्जितै: कर्मभिश्शुभै:।।।।

ଅତି ତେଜସ୍ୱୀ ବ୍ରହ୍ମା ଅତି ସୁନ୍ଦର ବଚନ କହିଲେ: “ଭଦ୍ରଂ ତେ! ତୁମେ ନିଜେ ଅର୍ଜିତ ଶୁଭ କର୍ମଦ୍ୱାରା ଋଷି ହୋଇଛ।”

Verse 3

तमेवमुक्त्वा देवेशस्त्रिदिवं पुनरभ्यगात् ।विश्वामित्रो महातेजा भूयस्तेपे महत्तप:।।।।

ଏମିତି କହି ଦେବେଶ ତ୍ରିଦିବକୁ ପୁନର୍ବାର ଫେରିଗଲେ। କିନ୍ତୁ ମହାତେଜସ୍ବୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ପୁନଃ ମହାନ୍ କଠୋର ତପସ୍ୟାରେ ଲଗିଲେ।

Verse 4

तत: कालेन महता मेनका परमाऽप्सरा:।पुष्करेषु नरश्रेष्ठ स्नातुं समुपचक्रमे।।।।

ତାପରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ପରମ ଅପ୍ସରା ମେନକା, ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୁଷ୍କରରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 5

तां ददर्श महातेजा मेनकां कुशिकात्मज:।रूपेणाप्रतिमां तत्र विद्युतं जलदे यथा।।।।

ସେଠାରେ ମହାତେଜସ୍ବୀ କୁଶିକାତ୍ମଜ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମେନକାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ରୂପରେ ଅପ୍ରତିମା; ଯେପରି ଜଳଦମଧ୍ୟରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଚମକେ।

Verse 6

दृष्ट्वा कन्दर्पवशगो मुनिस्तामिदमब्रवीत्।अप्सरस्स्वागतं तेऽस्तु वस चेह ममाश्रमे।।।।अनुगृह्णीष्व भद्रं ते मदनेन सुमोहितम्।

ତାଙ୍କୁ ଦେଖି କାମବଶଗତ ମୁନି କହିଲେ: “ହେ ଅପ୍ସରା, ତୁମକୁ ସ୍ୱାଗତ; ମୋ ଆଶ୍ରମରେ ଏଠାରେ ବସ। ଭଦ୍ରେ, ମଦନେ ଅତିମୋହିତ ମୋତେ ଅନୁଗ୍ରହ କର; ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ।”

Verse 7

इत्युक्ता सा वरारोहा तत्र वासमथाकरोत्।।।।तस्यां वसन्त्यां वर्षाणि पञ्च पञ्च च राघव ।विश्वामित्राश्रमे राम सुखेन व्यतिचक्रमु:।।।।

ଏମିତି କୁହାଯାଇ ସେଇ ବରାରୋହା ସେଠାରେ ବାସ କଲେ। ସେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ବସୁଥିବାବେଳେ, ହେ ରାଘବ—ହେ ରାମ—ପାଞ୍ଚ ଓ ପାଞ୍ଚ, ଅର୍ଥାତ୍ ଦଶ ବର୍ଷ ସୁଖରେ କଟିଗଲା।

Verse 8

इत्युक्ता सा वरारोहा तत्र वासमथाकरोत्।।1.63.7।।तस्यां वसन्त्यां वर्षाणि पञ्च पञ्च च राघव ।विश्वामित्राश्रमे राम सुखेन व्यतिचक्रमु:।।1.63.8।।

ଏମିତି କୁହାଯାଇ ସେଇ ବରାରୋହା ସେଠାରେ ବାସ କଲେ; ସେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ବସୁଥିବାବେଳେ, ହେ ରାଘବ—ହେ ରାମ—ପାଞ୍ଚ ଓ ପାଞ୍ଚ, ଅର୍ଥାତ୍ ଦଶ ବର୍ଷ ସୁଖରେ କଟିଗଲା।

Verse 9

अथ काले गते तस्मिन्विश्वामित्रो महामुनि:।सव्रीड इव सम्वृत्तश्चिन्ताशोकपरायण:।।।।

ସେଇ ସମୟ ଅତିତ ହେବା ପରେ ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ ଯେପରି; ଚିନ୍ତା ଓ ଶୋକରେ ଲୀନ ହୋଇପଡ଼ିଲେ।

Verse 10

बुद्धिर्मुनेस्समुत्पन्ना सामर्षा रघुनन्दन।सर्वं सुराणां कर्मैतत्तपोपहरणं महत्।।।।

ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ! ମୁନିଙ୍କ ମନରେ କ୍ରୋଧମିଶ୍ରିତ ବୁଦ୍ଧି ଉଦ୍ଭବିଲା: ‘ଏ ସବୁ ଦେବତାମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ—ମୋର ମହାତପସ୍ୟାକୁ ଅପହରଣ କରିବାର ପ୍ରୟାସ।’

Verse 11

अहोरात्रापदेशेन गतास्संवत्सरा दश।काममोहाभिभूतस्य विघ्नोऽयं समुपस्थित:।।।।

‘ଦିନ-ରାତି’ର ନାମରେ, କାମ ଓ ମୋହରେ ଆବୃତ ମୋ ପାଇଁ ଦଶ ବର୍ଷ କଟିଗଲା; ଏବେ ଏହି ବିଘ୍ନ ମୋର ତପସ୍ୟାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛି।

Verse 12

विनिश्श्वसन्मुनिवर: पश्चात्तापेन दु:खित:।भीतामप्सरसं दृष्ट्वा वेपन्तीं प्राञ्जलिं स्थिताम्।।।।मेनकां मधुरैर्वाक्यैर्विसृज्य कुशिकात्मज:।उत्तरं पर्वतं राम विश्वामित्रो जगाम ह।।।।

ହେ ରାମ! ପଶ୍ଚାତ୍ତାପରେ ଦୁଃଖିତ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିଲେ। ସେ ଭୟଭୀତ ଅପ୍ସରାକୁ କମ୍ପିତ ଅବସ୍ଥାରେ, ହାତ ଯୋଡ଼ି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଦେଖିଲେ। କୁଶିକପୁତ୍ର ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମଧୁର ବଚନ କହି ମେନକାକୁ ବିଦାୟ ଦେଇ ଉତ୍ତର ପର୍ବତକୁ ଗଲେ।

Verse 13

विनिश्श्वसन्मुनिवर: पश्चात्तापेन दु:खित:।भीतामप्सरसं दृष्ट्वा वेपन्तीं प्राञ्जलिं स्थिताम्।।1.63.12।।मेनकां मधुरैर्वाक्यैर्विसृज्य कुशिकात्मज:।उत्तरं पर्वतं राम विश्वामित्रो जगाम ह।।1.63.13।।

ହେ ରାମ! ପଶ୍ଚାତ୍ତାପରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡୁଥିବା ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଭୟଭୀତ ଅପ୍ସରା ମେନକାକୁ କମ୍ପିତ ହୋଇ ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଦେଖିଲେ। ମଧୁର ବଚନ କହି କୁଶିକାତ୍ମଜ ତାଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ ଉତ୍ତର ପର୍ବତକୁ ଗଲେ।

Verse 14

स कृत्वा नैष्ठिकीं बुद्धिं जेतुकामो महायशा:।कौशिकीतीरमासाद्य तपस्तेपे सुदारुणम्।।।।

ମହାୟଶସ୍ବୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ନୈଷ୍ଠିକ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟରେ ଦୃଢ଼ ବୁଦ୍ଧି କଲେ। କୌଶିକୀ ନଦୀତୀରକୁ ପହଞ୍ଚି ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର ତପସ୍ୟା କଲେ।

Verse 15

तस्य वर्षसहस्रं तु घोरं तप उपासत:।उत्तरे पर्वते राम देवतानामभूद्भयम्।।।।

ହେ ରାମ! ଉତ୍ତର ପର୍ବତରେ ସେ ଘୋର ତପସ୍ୟା କରୁଥିବାବେଳେ ହଜାର ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା; ତେବେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟ ଜାଗ୍ରତ ହେଲା।

Verse 16

आमन्त्रयन् समागम्य सर्वे सर्षिगणा स्सुरा:।महर्षिशब्दं लभतां साध्वयं कुशिकात्मज:।।।।

ସମସ୍ତ ଦେବତା ଋଷିଗଣ ସହ ଏକତ୍ର ହୋଇ ଆଲୋଚନା କରି କହିଲେ: ‘କୁଶିକାତ୍ମଜ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ “ମହର୍ଷି” ଉପାଧି ଲାଭ କରୁନ୍ତୁ।’

Verse 17

देवतानां वच श्शृत्वा सर्वलोकपितामह:।अब्रवीन्मधुरं वाक्यं विश्वामित्रं तपोधनम्।।।।

ଦେବତାମାନଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ସର୍ବଲୋକପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା, ତପସ୍‌ଧନ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ମଧୁର ବାଣୀରେ କହିଲେ।

Verse 18

महर्षे स्वागतं वत्स तपसोग्रेण तोषित:।महत्त्वमृषिमुख्यत्वं ददामि तव कौशिक ।।।।

ହେ ମହର୍ଷେ, ସ୍ୱାଗତଂ ବତ୍ସ! ତୁମ ଉଗ୍ର ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ହେ କୌଶିକ, ମୁଁ ତୁମକୁ ମହତ୍ତ୍ୱ ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠତ୍ୱ ଦେଉଛି।

Verse 19

ब्रह्मणस्स वचश्श्रुत्वा सर्वलोकेश्वरस्य ह।न विषण्णो न सन्तुष्टो विश्वामित्रस्तपोधन:।।।।

ସର୍ବଲୋକେଶ୍ୱର ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି, ତପସ୍ୟାହି ଧନ ଥିବା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ନ ବିଷଣ୍ଣ ହେଲେ, ନ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ।

Verse 20

प्राञ्जलि: प्रणतो भूत्वा सर्वलोकपितामहम्।प्रत्युवाच ततो वाचं विश्वामित्रो महामुनि:।।।।

ତାପରେ ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି, ସର୍ବଲୋକପିତାମହଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ତାଙ୍କ ବଚନକୁ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 21

महर्षिशब्दमतुलं स्वार्जितै: कर्मभिश्शुभै:।यदि मे भगवानाह ततोऽहं विजितेन्द्रिय:।।।।

“ଯଦି ଭଗବାନ ମୋ ପାଇଁ ନିଜେ ଅର୍ଜିତ ଶୁଭ କର୍ମଦ୍ୱାରା ଲଭ୍ୟ ଅତୁଲ ‘ମହର୍ଷି’ ଶବ୍ଦ ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ ନିଜକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ବୋଲି ମନେ କରେ।”

Verse 22

तमुवाच ततो ब्रह्मा न तावत् त्त्वं जितेन्द्रिय:।यतस्व मुनिशार्दूल इत्युक्त्वा त्रिदिवं गत:।।।।

ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ହୋଇନାହ। ପ୍ରୟତ୍ନ କର, ହେ ମୁନିଶାର୍ଦୂଳ!” ଏମିତି କହି ସେ ତ୍ରିଦିବକୁ ଗଲେ।

Verse 23

विप्रस्थितेषु देवेषु विश्वामित्रो महामुनि:।ऊर्ध्वबाहुर्निरालम्बो वायुभक्षस्तपश्चरन्।।।।

ଦେବତାମାନେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଗଲା ପରେ ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତପସ୍ୟା ଜାରି ରଖିଲେ—ବାହୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଉଠାଇ, ଆଶ୍ରୟ ବିନା, କେବଳ ବାୟୁକୁ ଆହାର କରି ତପ ଆଚରଣ କଲେ।

Verse 24

घर्मे पञ्चतपा भूत्वा वर्षास्वाकाशसंश्रय:।शिशिरे सलिलस्थायी रात्र्यहानि तपोधन:।।।।एवं वर्षसहस्रं हि तपो घोरमुपागमत्।

ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ପଞ୍ଚତପା ହୋଇ, ବର୍ଷାକାଳରେ ଖୋଲା ଆକାଶକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଶୀତକାଳରେ ରାତିଦିନ ଜଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହି ସେ ତପୋଧନ ତପ କଲେ। ଏଭଳି ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଘୋର ତପସ୍ୟା ଉପାଗମ କଲେ।

Verse 25

तस्मिन् सन्तप्यमाने तु विश्वामित्रे महामुनौ।।।।सम्भ्रमस्सुमहानासीत्सुराणां वासवस्य च।

ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତପସ୍ୟାର ଅଗ୍ନିରେ ଦହୁଥିବାବେଳେ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏବଂ ବାସବ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମନରେ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବଡ଼ ଆତଙ୍କ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।

Verse 26

रम्भामप्सरसं शक्र स्सह सर्वैर्मरुद्गणै:।उवाचात्महितं वाक्यमहितं कौशिकस्य च।।।।

ଶକ୍ର ଇନ୍ଦ୍ର ସମସ୍ତ ମରୁତ୍ଗଣ ସହିତ ଅପ୍ସରା ରମ୍ଭାଙ୍କୁ ନିଜ ହିତର ଏବଂ କୌଶିକ (ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର)ଙ୍କ ଅହିତର କଥା କହିଲେ।