Sarga 66
शिवधनुर्न्यासकथा तथा सीतोत्पत्तिविवाहशुल्क-निश्चयः (The Bow of Śiva: Its Deposit, Sītā’s Origin, and the Prowess-Brideprice Vow)
बालकाण्ड
ପ୍ରଭାତେ ରାଜା ଜନକ ନିତ୍ୟକର୍ମ ସମାପ୍ତ କରି ମହର୍ଷି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଓ ତାଙ୍କ ସହ ଆସିଥିବା ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ୱାଗତ କରି ସେବା ନିବେଦନ କଲେ। ତେବେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଜନକଙ୍କୁ କହିଲେ—ଏହି ଦୁଇ ରାଜକୁମାର ଆପଣଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ରହିଥିବା ଅଦ୍ଭୁତ ଶିବଧନୁ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛନ୍ତି। ଜନକ ଧନୁର ନିକ୍ଷେପ-ଇତିହାସ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ—ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞର ସମୟରେ ରୁଦ୍ର ଧନୁ ଧାରଣ କରି, ନିଜ ଯଜ୍ଞଭାଗକୁ ଅବହେଳା କରିଥିବା ଦେବମାନଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଖାଇଥିଲେ; ଭୀତ ଦେବଗଣ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଶରଣ ନେଇ ସ୍ତୁତି କଲେ, ପ୍ରସନ୍ନ ମହାଦେବ ସେଇ ଧନୁକୁ ପରମ୍ପରାରେ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ସମର୍ପିତ କଲେ, ଯାହା ପରେ ଜନକବଂଶରେ ନ୍ୟସ୍ତ ହେଲା। ତାପରେ ଜନକ ସୀତାଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା କହିଲେ—ଯଜ୍ଞଭୂମିକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରି ହଳ ଚାଲାଉଥିବା ବେଳେ ପୃଥିବୀରୁ ସେ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ; ସେ ଅୟୋନିଜା, ଏବଂ ନିଜ କନ୍ୟାରୂପେ ପାଳିତା। ଜନକ ବିବାହଶୁଳ୍କ ଭାବେ କଠୋର ନିୟମ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ—ଯେ ବୀର ସେଇ ଧନୁକୁ ଉଠାଇ ତାହାରେ ଜ୍ୟା ଆରୋପ କରିପାରିବ, ସେଇ ସୀତାଙ୍କ ବର ହେବ। ଅନେକ ରାଜା ଆସି ପରୀକ୍ଷା କଲେ, କିନ୍ତୁ ଧନୁ ଉଠାଇବା ତ ଦୂର, ହଲାଇବାକୁ ମଧ୍ୟ ଅସମର୍ଥ ହେଲେ; ଜନକ ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କଲେ। ଅପମାନିତ ରାଜାମାନେ ଏକ ବର୍ଷ ମିଥିଲାକୁ ଘେରାଉ କରି ନଗରର ସମ୍ପଦ କ୍ଷୟ କଲେ। ତେବେ ଜନକ ତପସ୍ୟା କରି ଦିବ୍ୟ ଚତୁରଙ୍ଗ ବଳ ପାଇ ଆକ୍ରମଣକାରୀମାନଙ୍କୁ ପରାଜିତ କଲେ; ସେମାନେ ପଳାଇଗଲେ। ଶେଷରେ ଜନକ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦୀପ୍ତିମାନ ଧନୁ ଦେଖାଇବେ ବୋଲି କହି, ରାମ ଯଦି ତାହା ଉଠାଇ ଜ୍ୟା ଆରୋପ କରନ୍ତି, ତେବେ ସୀତାଙ୍କୁ ରାମଙ୍କୁ ଦେବେ ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ।
Shlokas
Verse 1
तत: प्रभाते विमले कृतकर्मा नराधिप:।विश्वामित्रं महात्मानं आजुहाव सराघवम्।।1.66.1।।
ତତଃ ନିର୍ମଳ ନିଷ୍କଳଙ୍କ ପ୍ରଭାତେ, ନିତ୍ୟକର୍ମ ସମାପ୍ତ କରି ନରାଧିପ ରାଜା ସରାଘବ ମହାତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କଲେ।
Verse 2
तमर्चयित्वा धर्मात्मा शास्त्रदृष्टेन कर्मणा।राघवौ च महात्मानौ तदा वाक्यमुवाच ह।।1.66.2।।
ଶାସ୍ତ୍ରଦୃଷ୍ଟ କର୍ମାନୁସାରେ ମହାତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରି, ଧର୍ମାତ୍ମା ଜନକ ମହାତ୍ମା ରାଘବଦ୍ୱୟଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଯଥୋଚିତ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ପରେ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Verse 3
भगवन् स्वागतं तेऽस्तु किं करोमि तवानघ।भवानाज्ञापयतु मामाज्ञाप्यो भवता ह्यहम्।।1.66.3।।
ଭଗବନ୍, ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ; ହେ ଅନଘ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ କ’ଣ କରିବି? ଦୟାକରି ମୋତେ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତୁ—ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାଧୀନ।
Verse 4
एवमुक्तस्स धर्मात्मा जनकेन महात्मना।प्रत्युवाच मुनिर्वीरं वाक्यं वाक्यविशारद:।।1.66.4।।
ମହାତ୍ମା ଜନକ ଏଭଳି କହିଲେ ପରେ, ଧର୍ମାତ୍ମା ଏବଂ ବାକ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ ମୁନି ସେହି ବୀର ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ଦେଲେ।
Verse 5
पुत्रौ दशरथस्येमौ क्षत्रियौ लोकविश्रुतौ।द्रुष्टुकामौ धनु श्श्रेष्ठं यदेतत्वयि तिष्ठति।।1.66.5।।
ଦଶରଥଙ୍କ ଏହି ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଲୋକବିଶ୍ରୁତ କ୍ଷତ୍ରିୟ; ଆପଣଙ୍କ ନିକଟରେ ଥିବା ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁଷକୁ ଦେଖିବାକୁ ସେମାନେ ଇଚ୍ଛା କରୁଛନ୍ତି।
Verse 6
एतद्दर्शय भद्रं ते कृतकामौ नृपात्मजौ।दर्शनादस्य धनुषो यथेष्टं प्रतियास्यत:।।1.66.6।।
ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ଏହି ଧନୁଷକୁ ସେଇ ଦୁଇ ରାଜକୁମାରଙ୍କୁ ଦର୍ଶାଅ; ଏହା ଦେଖି ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଲେ ସେମାନେ ଯଥେଷ୍ଟ ଭାବେ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କରିବେ।
Verse 7
एवमुक्तस्तु जनक: प्रत्युवाच महामुनिम्।श्रूयतामस्य धनुषो यदर्थमिह तिष्ठति।।1.66.7।।
ଏପରି କୁହାଯାଇ ଜନକ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ଦେଲେ: “ଏହି ଧନୁଷ ଏଠାରେ କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ରହିଛି, ଶୁଣନ୍ତୁ।”
Verse 8
देवरात इति ख्यातो निमेष्षष्ठो महीपति:।न्यासोऽयं तस्य भगवन् हस्ते दत्तो महात्मना।।1.66.8।।
“ହେ ଭଗବନ୍, ନିମିଙ୍କ ଛଠଠା ବଂଶଜ ଭାବେ ଦେବରାତ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଜଣେ ମହୀପତି ଥିଲେ। ଏହି ଧନୁଷକୁ ମହାତ୍ମା ଭଗବାନ ଶିବ ତାଙ୍କ ହସ୍ତରେ ନ୍ୟାସରୂପେ ଅର୍ପଣ କରିଥିଲେ।”
Verse 9
दक्षयज्ञवधे पूर्वं धनुरायम्य वीर्यवान्।रुद्रस्तु त्रिदशान् रोषात्सलीलमिदमब्रवीत्।।1.66.9।।
ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞବଧ ପୂର୍ବେ, ବୀର୍ୟବାନ୍ ରୁଦ୍ର ଧନୁଷକୁ ଟାଣି ଉଠାଇଲେ; କ୍ରୋଧରେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶି, ଭୟଙ୍କର ଲୀଳାଭାବରେ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।
Verse 10
यस्माद्भागार्थिनो भागान्नाकल्पयत मे सुरा:।वराङ्गाणि महार्हाणि धनुषा शातयामि व:।।1.66.10।।
“ହେ ଦେବମାନେ, ଭାଗାର୍ଥୀ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଯଜ୍ଞରେ ମୋର ଯଥୋଚିତ ଭାଗ ଦେଲ ନାହିଁ; ଏହି ଧନୁଷା ମୁଁ ତୁମର ଅମୂଲ୍ୟ ସୁନ୍ଦର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଛେଦିଦେବି!”
Verse 11
ततो विमनसस्सर्वे देवा वै मुनिपुङ्गव।प्रसादयन्ति देवेशं तेषां प्रीतोऽभवद्भव:।।1.66.11।।
ତତଃ, ହେ ମୁନିପୁଙ୍ଗବ, ମନେ ଖିନ୍ନ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ଦେବେଶ ଭବ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ପ୍ରସାଦିତ କଲେ; ଭବ ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରୀତ ହେଲେ।
Verse 12
प्रीतियुक्तस्स सर्वेषां ददौ तेषां महात्मनाम्।तदेतद्देवदेवस्य धनूरत्नं महात्मन:। न्यासभूतं तदा न्यस्तमस्माकं पूर्व के विभो।।1.66.12।।
ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ରୀତିଯୁକ୍ତ ହୋଇ ସେ ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କୁ ମହାତ୍ମା ଦେବଦେବ (ଶିବ)ଙ୍କର ରତ୍ନସଦୃଶ ଧନୁଷ୍ୟ ଦାନ କଲେ; ହେ ବିଭୋ, ସେହି ଧନୁଷ୍ୟ ପରେ ଆମ ପୂର୍ବଜଙ୍କ ନିକଟେ ନ୍ୟାସରୂପେ, ପବିତ୍ର ଭରସାର ନିଧି ଭାବେ, ରଖାଯାଇଥିଲା।
Verse 13
अथ मे कृषत: क्षेत्रं लाङ्गूलादुत्थिता मया।क्षेत्रं शोधयता लब्धा नाम्ना सीतेति विश्रुता।।1.66.13।।
ପରେ ମୁଁ କ୍ଷେତ୍ର ଚାଷ କରି ଭୂମିକୁ ଶୋଧନ କରୁଥିବାବେଳେ, ହଳର ଫାଳରୁ ସେ ମୋ ପାଇଁ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲା; ଏହିପରି ସେ ଲଭ୍ୟ ହୋଇ ‘ସୀତା’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା।
Verse 14
भूतलादुत्थिता सा तु व्यवर्धत ममात्मजा।वीर्यशुल्केति मे कन्या स्थापितेयमयोनिजा।।1.66.14।।
ଭୂତଳରୁ ଉଠିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ମୋର ଆତ୍ମଜା ଭାବେ ବଢ଼ିଲା। ଏହି ଅୟୋନିଜ କନ୍ୟାକୁ ମୁଁ ‘ବୀର୍ୟଶୁଳ୍କ’ ଭାବେ ସ୍ଥାପିଲି—ପରାକ୍ରମ ପ୍ରମାଣ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ମାତ୍ର ତାକୁ ପାଉ।
Verse 15
भूतलादुत्थितां तां तु वर्धमानां ममात्मजाम्।वरयामासुरागम्य राजानो मुनिपुंगव।।1.66.15।।
ହେ ମୁନିପୁଙ୍ଗବ, ଭୂତଳରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ହୋଇ ବଢ଼ୁଥିବା ମୋର ସେଇ ଆତ୍ମଜାକୁ ବରିବା ପାଇଁ ରାଜାମାନେ ଆସିଲେ।
Verse 16
तेषां वरयतां कन्यां सर्वेषां पृथिवीक्षिताम्।वीर्यशुल्केति भगवन् न ददामि सुतामहम्।।1.66.16।।
ହେ ଭଗବନ୍, ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ରାଜା ଏହି କନ୍ୟାକୁ ବରିବାକୁ ଚାହିଲେ ମଧ୍ୟ, ‘ବୀର୍ୟଶୁଳ୍କ’ ନିୟମ ଧରି ମୁଁ ମୋର କନ୍ୟାକୁ ଦେଲି ନାହିଁ।
Verse 17
ततस्सर्वे नृपतय स्समेत्य मुनिपुंगव।मिथिलामभ्युपागम्य वीर्यजिज्ञासवस्तदा।।1.66.17।।
ତାପରେ, ହେ ମୁନିପୁଙ୍ଗବ, ସେ ସମସ୍ତ ନୃପତିମାନେ ଏକତ୍ର ହୋଇ, ପରାକ୍ରମ ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ, ମିଥିଲାକୁ ଆସିଲେ।
Verse 18
तेषां जिज्ञासमानानां वीर्यं धनुरुपाहृतम्।न शेकुर्ग्रहणे तस्य धनुषस्तोलनेऽपि वा।।1.66.18।।
ସେମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତି ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବାବେଳେ ଧନୁଷ ଆଣାଗଲା; କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ତାହାକୁ ଧରିବାକୁ ମଧ୍ୟ ସକ୍ଷମ ହେଲେ ନାହିଁ—ଉଠାଇବା ତ ଦୂର କଥା।
Verse 19
तेषां वीर्यवतां वीर्यमल्पं ज्ञात्वा महामुने ।प्रत्याख्याता नृपतयस्तन्निबोध तपोधन।।1.66.19।।
ହେ ମହାମୁନେ, ବଳବାନ ବୋଲି ଗର୍ବ କରୁଥିବା ସେମାନଙ୍କ ବୀର୍ୟ ଅଳ୍ପ ବୋଲି ଜାଣି, ମୁଁ ସେହି ନୃପମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କଲି; ହେ ତପୋଧନ, ଏହା ବୁଝ।
Verse 20
तत: परमकोपेन राजानो नृपपुङ्गव।न्यरुंधन्मिथिलां सर्वे वीर्यसंदेहमागता:।।1.66.20।।
ତତଃ, ହେ ନୃପପୁଙ୍ଗବ, ପରମ କ୍ରୋଧରେ ଆବିଷ୍ଟ ଓ ନିଜ ଶୌର୍ୟ ବିଷୟରେ ସନ୍ଦେହାକୁଳ ହୋଇ ସେ ସମସ୍ତ ରାଜା ମିଥିଲାକୁ ଆସି ଚାରିଦିଗରୁ ଘେରିଲେ।
Verse 21
आत्मानमवधूतं ते विज्ञाय नृपपुङ्गवा:।रोषेण महताऽऽविष्टा: पीडयन्मिथिलां पुरीम्।।1.66.21।।
ନିଜେ ଅବମାନିତ ହୋଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣି ସେ ନୃପପୁଙ୍ଗବମାନେ ମହାରୋଷରେ ଆବିଷ୍ଟ ହୋଇ ମିଥିଲା ପୁରୀକୁ ପୀଡ଼ା ଦେବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 22
ततस्संवत्सरे पूर्णे क्षयं यातानि सर्वश:।साधनानि मुनिश्रेष्ठ ततोऽहं भृशदु:खित:।।1.66.22।।
ଏକ ସଂବତ୍ସର ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ସମସ୍ତ ସାଧନ-ସମ୍ପଦ ସର୍ବଥା କ୍ଷୟ ପାଇଲା; ତେବେ ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲି।
Verse 23
ततो देवगणान् सर्वान् तपसाऽहं प्रसादयम्।ददुश्च परमप्रीता श्चतुरङ्गबलं सुरा:।।1.66.23।।
ତତଃ ମୁଁ ତପସ୍ୟାଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦେବଗଣଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲି; ଏବଂ ପରମ ପ୍ରୀତ ହୋଇ ଦେବମାନେ ମୋତେ ଚତୁରଙ୍ଗ ବଳ (ଚାରି ଅଙ୍ଗର ସେନା) ପ୍ରଦାନ କଲେ।
Verse 24
ततो भग्ना नृपतयो हन्यमाना दिशो ययु:।अवीर्या वीर्यसन्दिग्धा स्सामात्या: पापकर्मण:।।1.66.24।।
ତତଃ ପାପକର୍ମୀ ସେ ନୃପତିମାନେ ଆଘାତରେ ଭଙ୍ଗ ହୋଇ, ହନ୍ୟମାନ ହେଉଥିବାବେଳେ, ବୀର୍ୟହୀନ ହୋଇ ନିଜ ଶୌର୍ୟ ବିଷୟରେ ସନ୍ଦେହାକୁଳ ହୋଇ, ସାମାତ୍ୟ ସହିତ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ପଳାଇଗଲେ।
Verse 25
तदेतन्मुनिशार्दूल धनु: परमभास्वरम्।रामलक्ष्मणयोश्चापि दर्शयिष्यामि सुव्रत।।1.66.25।।
ଏହେତୁ, ହେ ମୁନିଶାର୍ଦୂଳ, ହେ ସୁବ୍ରତ! ସେ ପରମ ଭାସ୍ୱର ଧନୁଷକୁ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଦର୍ଶାଇବି।
Verse 26
यद्यस्य धनुषो राम: कुर्यादारोपणं मुने।सुतामयोनिजां सीतां दद्यां दाशरथेरहम्।।1.66.26।।
ହେ ମୁନେ, ଯଦି ରାମ ଏହି ଧନୁଷକୁ ଉଠାଇ ତାହାରେ ଜ୍ୟା ଆରୋପଣ କରିପାରିବେ, ତେବେ ମାନବମାତୃଜନ୍ମ ନୁହେଁ ଏମିତି ମୋର ଅୟୋନିଜ କନ୍ୟା ସୀତାକୁ ମୁଁ ଦଶରଥପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦେବି।
Frequently Asked Questions
Janaka’s pivotal action is the establishment and defense of a merit-based marriage condition (vīrya-śulka): Sītā will be given only to one who can lift and string Śiva’s bow. The ethical tension arises when rejected kings, feeling dishonored, retaliate by besieging Mithilā—testing Janaka’s duty to protect subjects while maintaining a principled vow.
The Sarga links power to accountability: divine power (Śiva’s bow) is held in trust (nyāsa) and must be approached through proper reverence, while human authority (Janaka’s kingship) must uphold vows even under coercion. It also frames legitimacy—of marriage, rule, and social order—as grounded in tested competence rather than mere status.
Mithilā is presented as a cultural-political center where royal hospitality, ritual practice, and martial testing converge. The sacrificial field (yajña-kṣetra) becomes a landmark of origin for Sītā (earth-born discovery during ploughing), and the memory of Dakṣa’s sacrifice functions as a pan-Indic ritual-historical reference anchoring the bow’s sanctity.