Sarga 57
विश्वामित्रस्य दक्षिणतपः तथा त्रिशङ्कोः स्वशरीरेण स्वर्गगमनाभिलाषः (Visvamitra’s Southern Austerity and Trisanku’s Bodily Ascent Aspiration)
बालकाण्ड
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ପୂର୍ବ ଅପମାନ ଓ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ସହ ଜନିତ ବୈରକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ମୁଖ୍ୟ ରାଣୀ ସହିତ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ଫଳ-ମୂଳ ଭୋଜନ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହରେ ଅଟୁଟ ରହି ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସହସ୍ର ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରକଟ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ କେବଳ ‘ରାଜର୍ଷି’ ଭାବେ ମାନ୍ୟତା ଦେଲେ; ଏହାରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଅସନ୍ତୋଷ ବଢ଼ିଲା ଏବଂ ଉଚ୍ଚତର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପଦ ପାଇଁ ସେ ପୁନଃ ଅଧିକ କଠୋର ତପରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ରାଜା ତ୍ରିଶଙ୍କୁ, ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ସଂଯମୀ, ଏକ ଅପୂର୍ବ ସଙ୍କଳ୍ପ କଲେ—ନିଜ ଶରୀର ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା। ମହାଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଏହା ସିଦ୍ଧ କରିବାକୁ ସେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ; କିନ୍ତୁ ବସିଷ୍ଠ ‘ଏହା ଅସମ୍ଭବ’ ବୋଲି ଅସ୍ୱୀକାର କଲେ। ତେଣୁ ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣ ପ୍ରଦେଶରେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଶତ ତପସ୍ବୀ ପୁତ୍ରଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ବିନୟରେ ଶରଣ ନେଲେ ଏବଂ ଦେହସହିତ ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରାଇବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ଏହି ସର୍ଗରେ ତପୋବଳ, ଯଜ୍ଞାଧିକାର ଓ ଧର୍ମସମ୍ମତ ଆକାଂକ୍ଷାର ସୀମା—ଏହି ସବୁ ଏକାସାଥି ଉଦ୍ଘାଟିତ ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
ततस्सन्तप्तहृदय: स्मरन्निग्रहमात्मन:। विनिश्श्वस्य विनिश्श्वस्य कृतवैरो महत्मना।।1.57.1।।स दक्षिणां दिशं गत्वा महिष्या सह राघव ।तताप परमं घोरं विश्वामित्रो महत्तप:।।1.57.2।। फलमूलाशनो दान्तश्चकार सुमहत्तप:।
ତା’ପରେ ହୃଦୟ ଦହି ଯନ୍ତ୍ରଣାକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ନିଜ ଅପମାନକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ପୁନଃପୁନଃ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ମହାତ୍ମା ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପ୍ରତି ବୈର ଧାରଣ କରି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 2
ततस्सन्तप्तहृदय: स्मरन्निग्रहमात्मन:। विनिश्श्वस्य विनिश्श्वस्य कृतवैरो महत्मना।।1.57.1।।स दक्षिणां दिशं गत्वा महिष्या सह राघव ।तताप परमं घोरं विश्वामित्रो महत्तप:।।1.57.2।। फलमूलाशनो दान्तश्चकार सुमहत्तप:।
ତାପରେ ନିଜ ଅପମାନକୁ ସ୍ମରଣ କରି ହୃଦୟ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ପୁନଃପୁନଃ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି—ମହାତ୍ମାଙ୍କ ସହ ବୈର ଆଣିଥିବା—ହେ ରାଘବ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହିଷୀ ସହ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ସେ ପରମ ଘୋର ମହାତପ ଆରମ୍ଭ କଲେ; ଫଳମୂଳ ଭୋଜନ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦମନ କରି, ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର ତପସ୍ୟା କଲେ।
Verse 3
अथास्य जज्ञिरे पुत्रास्सत्यधर्मपरायणा:।हविष्यन्दो मधुष्यन्दो दृढनेत्रो महारथ:।।1.57.3।।
ତାପରେ ତାଙ୍କର ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ପରାୟଣ ପୁତ୍ରମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ—ହବିଷ୍ୟନ୍ଦ, ମଧୁଷ୍ୟନ୍ଦ, ଦୃଢନେତ୍ର ଓ ମହାରଥ।
Verse 4
पूर्णे वर्षसहस्रे तु ब्रह्मा लोकपितामह:।अब्रवीन्मधुरं वाक्यं विश्वामित्रं तपोधनम्।।1.57.4।।
ହଜାର ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲାପରେ ଲୋକପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ତପୋଧନ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ମଧୁର ବଚନ କହିଲେ।
Verse 5
चिता राजर्षिलोकास्ते तपसा कुशिकात्मज।अनेन तपसा त्वां तु राजर्षिरिति विद्महे।।1.57.5।।
ହେ କୁଶିକପୁତ୍ର! ତୁମ ତପସ୍ୟାଦ୍ୱାରା ତୁମେ ରାଜର୍ଷିମାନଙ୍କ ଲୋକଗୁଡ଼ିକୁ ଲାଭ କରିଛ; ଏହି ତପସ୍ୟାଦ୍ୱାରା ଆମେ ତୁମକୁ ‘ରାଜର୍ଷି’ ବୋଲି ଜାଣୁ।
Verse 6
एवमुक्त्वा महातेजा जगाम सह दैवतै:।त्रिविष्टपं ब्रह्मलोकं लोकानां परमेश्वर:।।1.57.6।।
ଏପରି କହି ମହାତେଜସ୍ବୀ ଲୋକମାନଙ୍କ ପରମେଶ୍ୱର ବ୍ରହ୍ମା ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହିତ ତ୍ରିବିଷ୍ଟପ—ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଗମନ କଲେ।
Verse 7
विश्वामित्रोऽपि तच्छ्रुत्वा ह्रिया किञ्चिदवाङ्मुख:।दु:खेन महताऽऽविष्टस्समन्युरिदमब्रवीत् ।।1.57.7।।
ସେ କଥା ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଅଳ୍ପ ଲଜ୍ଜାରେ ମୁହଁ ନମାଇ, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଆବିଷ୍ଟ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଉଦ୍ବୁଦ୍ଧ ହୋଇ ଏପରି କହିଲେ।
Verse 8
तपश्च सुमहत्तप्तं राजर्षिरिति मां विदु:।देवास्सर्षिगणास्सर्वे नास्ति मन्ये तप:फलम्।।1.57.8।।
‘ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହାନ ତପସ୍ୟା କରିଛି; ତଥାପି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଋଷିଗଣ ମୋତେ କେବଳ “ରାଜର୍ଷି” ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି। ମୋ ତପସ୍ୟାର କୌଣସି ଫଳ ନାହିଁ ବୋଲି ମୁଁ ଭାବୁଛି।’
Verse 9
इति निश्चित्य मनसा भूय एव महातपा:।तपश्चकार काकुत्स्थ परमं परमात्मवान्।।1.57.9।।
ଏପରି ମନରେ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ସେ ମହାତପସ୍ବୀ—ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶଜ—ପରମାତ୍ମବଳରେ ଦୃଢ଼ଚିତ୍ତ ହୋଇ, ପୁନର୍ବାର ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ତପଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟା କଲେ।
Verse 10
एतस्मिन्नेव काले तु सत्यवादी जितेन्द्रिय:।त्रिशङ्कुरिति विख्यात इक्ष्वाकुकुलवर्धन:।।1.57.10।।
ସେହି ସମୟରେ ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ, ‘ତ୍ରିଶଙ୍କୁ’ ନାମରେ ବିଖ୍ୟାତ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ କୁଳକୁ ବର୍ଦ୍ଧିତ କରୁଥିବା ଜଣେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା ଥିଲେ।
Verse 11
तस्य बुद्धिस्समुत्पन्ना यजेयमिति राघव ।गच्छेयं स्वशरीरेण देवानां परमां गतिम्।।1.57.11।।
ହେ ରାଘବ! ତାଙ୍କ ମନରେ ଏକ ଚିନ୍ତା ଉଦ୍ଭବିଲା— ‘ମୁଁ ଯଜ୍ଞ କରିବି, ଏହି ଶରୀର ସହିତେ ଦେବମାନଙ୍କର ପରମ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବି।’
Verse 12
स वसिष्ठं समाहूय कथयामास चिन्तितम्।अशक्यमिति चाप्युक्तो वसिष्ठेन महात्मना।।1.57.12।।
ସେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଡାକି ନିଜ ନିଶ୍ଚୟ କଥା କହିଲେ; କିନ୍ତୁ ମହାତ୍ମା ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ— ‘ଏହା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।’
Verse 13
प्रत्याख्यातो वसिष्ठेन स ययौदक्षिणां दिशम्। ततस्तत्कर्मसिद्ध्यर्थं पुत्रां स्तस्य गतो नृप:।।1.57.13।।
ବସିଷ୍ଠ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିବା ପରେ ରାଜା ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଗଲେ; ତାପରେ ସେହି କାର୍ଯ୍ୟସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
Verse 14
वासिष्ठा दीर्घतपसस्तपो यत्र हि तेपिरे।त्रिशंङ्कुस्सुमहातेजा श्शतं परमभास्वरम्।।1.57.14।।वसिष्ठपुत्रान् ददृशे तप्यमानान् यशस्विन:।
ବସିଷ୍ଠପୁତ୍ରମାନେ ଯେଉଁ ତପୋଭୂମିରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ତପ କରିଥିଲେ, ସେଠାକୁ ମହାତେଜସ୍ବୀ ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ପହଞ୍ଚିଲେ; ସେଠାରେ ସେ ଯଶସ୍ବୀ, ଦୀପ୍ତିମାନ, ଶତସଂଖ୍ୟକ ବସିଷ୍ଠପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ତପସ୍ୟାରତ ଦେଖିଲେ।
Verse 15
सोऽभिगम्य महात्मनस्सर्वानेव गुरोस्सुतान्।।1.57.15।।अभिवाद्यानुपूर्व्येण ह्रिया किञ्चिदवाङ्मुख:।अब्रवीत्सुमहाभगान्सर्वानेव कृताञ्जलि:।।1.57.16।।
ସେ ମହାତ୍ମା ଗୁରୁଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୁତ୍ରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, କ୍ରମକ୍ରମେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅଭିବାଦନ କଲେ; ପରେ ଲଜ୍ଜାରେ ଅଳ୍ପ ମୁହଁ ନମାଇ, କୃତାଞ୍ଜଳି ହୋଇ, ସେହି ସମସ୍ତ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଋଷିମାନଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 16
सोऽभिगम्य महात्मनस्सर्वानेव गुरोस्सुतान्।।1.57.15।।अभिवाद्यानुपूर्व्येण ह्रिया किञ्चिदवाङ्मुख:।अब्रवीत्सुमहाभगान्सर्वानेव कृताञ्जलि:।।1.57.16।।
ତାପରେ ବରିଷ୍ଠତାକ୍ରମେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅଭିବାଦନ କରି, ଲଜ୍ଜାଭାବରେ ଅଳ୍ପ ମୁଖ ନମାଇ, କୃତାଞ୍ଜଳି ହୋଇ ସେ ସମସ୍ତ ମହାଭାଗ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ।
Verse 17
शरणं व: प्रपद्येऽहं शरण्यान् शरणागत:।प्रत्याख्यातोऽस्मि भद्रं वो वसिष्ठेन महात्मना।।1.57.17।।
ହେ ଶରଣ୍ୟମାନେ, ଶରଣାଗତଙ୍କ ରକ୍ଷକମାନେ! ମୁଁ ଶରଣାଗତ ହୋଇ ଆପଣମାନଙ୍କ ଶରଣ ଗ୍ରହଣ କରୁଛି। ଆପଣମାନଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ମହାତ୍ମା ବସିଷ୍ଠ ମୋତେ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିଛନ୍ତି।
Verse 18
यष्टुकामो महायज्ञं तदनुज्ञातुमर्हथ।गुरुपुत्रानहं सर्वान्नमस्कृत्य प्रसादये।।1.57.18।।
ମୁଁ ଏକ ମହାୟଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି; ତାହା ପାଇଁ ଅନୁଜ୍ଞା ଦେବାକୁ ଆପଣମାନେ ଅର୍ହ। ଗୁରୁପୁତ୍ର ଆପଣମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ମୁଁ ଆପଣମାନଙ୍କ ପ୍ରସାଦ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଛି।
Verse 19
शिरसा प्रणतो याचे ब्राह्मणान् तपसि स्थितान्।ते मां भवन्तस्सिद्ध्यर्थं याजयन्तु समाहिता:।।1.57.19।।सशरीरो यथाऽहं हि देवलोकमवाप्नुयाम्।
ଶିର ନମାଇ ତପସ୍ୟାରେ ନିଷ୍ଠିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ଯାଚନା କରୁଛି—ହେ ସମାହିତଚିତ୍ତ ମହାତ୍ମମାନେ, ମୋ ସିଦ୍ଧିହେତୁ ଯଜ୍ଞ କରାଇ ମୋତେ ପଥଦର୍ଶନ କରନ୍ତୁ, ଯେପରି ମୁଁ ଏହି ଦେହ ସହିତ ଦେବଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବି।
Verse 20
प्रत्याख्यातो वसिष्ठेन गतिमन्यां तपोधना:।।1.57.20।।गुरुपुत्रानृते सर्वान्नाहं पश्यामि काञ्चन।
ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାତ ହେବା ପରେ, ହେ ତପୋଧନ, ଗୁରୁପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଗତି ମୁଁ ଦେଖୁନାହିଁ।
Verse 21
इक्ष्वाकूणां हि सर्वेषां पुरोधा: परमा गति:।।1.57.21।।पुरोधसस्तु विद्वांसस्तारयन्ति सदा नृपान्।तस्मादनन्तरं सर्वे भवन्तो दैवतं मम।।1.57.22।।
ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶର ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ପୁରୋହିତ ହିଁ ପରମ ଆଶ୍ରୟ। ବିଦ୍ୱାନ ପୁରୋହିତମାନେ ସଦା ନୃପମାନଙ୍କୁ କଲ୍ୟାଣ ଓ ଧର୍ମମାର୍ଗରେ ପାର କରାନ୍ତି; ତେଣୁ ତାଙ୍କ ପରେ ଆପଣମାନେ ସମସ୍ତେ ମୋ ପାଇଁ ଦେବତାସ୍ୱରୂପ।
Frequently Asked Questions
Two linked actions frame the dilemma: Viśvāmitra responds to dishonor by escalating tapas to transform status, while Trīśaṅku pursues an embodied ascent to heaven through yajña—an aim judged “impossible” by Vasiṣṭha—raising questions about legitimate aspiration versus the boundaries set by ritual and tradition.
The sarga highlights that spiritual titles and outcomes are not merely products of effort but also of recognized legitimacy within a moral-ritual order; it also shows how desire (even when paired with truthfulness and restraint) must be evaluated against dharmic feasibility and the authority of qualified preceptors.
The “southern quarter” (dakṣiṇā diś) functions as a ritual-ascetic landscape where both Viśvāmitra and Vasiṣṭha’s sons perform austerities; culturally, the chapter emphasizes guru-śiṣya protocol (approaching, bowing by seniority, folded hands) and the centrality of the purohita/preceptor in Ikṣvāku royal religion.