Sarga 34
कुशिकवंश-प्रसङ्गः / Genealogy of the Kuśika Line and the Kausikī River
बालकाण्ड
ଏହି ସର୍ଗରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ନିଜ ବଂଶପରିଚୟ ଓ ଦେଶବୃତ୍ତାନ୍ତ କହି ସମାପ୍ତ କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତଙ୍କ ବିବାହ ପରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରସ୍ଥାନ ହେଲାପରେ କୁଶନାଭଙ୍କ ପୁତ୍ରେଷ୍ଟି ଯଜ୍ଞର ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆସେ ଏବଂ ସେଠାରୁ ଗାଧିଙ୍କ ଜନ୍ମ ହୁଏ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଗାଧିଙ୍କୁ ନିଜ ପିତା ବୋଲି ପରିଚୟ ଦେଇ, କୁଶବଂଶସମ୍ବନ୍ଧରୁ ନିଜ “କୌଶିକ” ଉପାଧିର କାରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ତାପରେ ସେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭଗିନୀ ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ପବିତ୍ର ଇତିହାସ କହନ୍ତି—ଋଚୀକ ମୁନିଙ୍କ ସହ ବିବାହିତ ସତ୍ୟବତୀ ପତିଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ ଏବଂ ପୁନଃ ହିମବତ୍ ପର୍ବତରୁ ପ୍ରବାହିତ ମହାନଦୀ କୌଶିକୀ ରୂପେ ଲୋକହିତାର୍ଥେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ପରେ ରାତ୍ରିର ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ର—ନିଷ୍ପନ୍ଦ ବୃକ୍ଷ, ବିଶ୍ରାମରତ ପଶୁ, ତାରାଭରା ଆକାଶ ଓ ଉଦିତ ଚନ୍ଦ୍ର; ଏବଂ ଯକ୍ଷ-ରାକ୍ଷସ ଓ ମାଂସଭକ୍ଷୀ ନିଶାଚରମାନଙ୍କ ସଞ୍ଚାର। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କଥନ ଶେଷ ହେଲେ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ଏବଂ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିଶ୍ରାମ ପାଇଁ ଶୟନକୁ ଯାଆନ୍ତି।
Shlokas
Verse 1
कृतोद्वाहे गते तस्मिन् ब्रह्मदत्ते च राघव।अपुत्र: पुत्रलाभाय पौत्रीमिष्टिमकल्पयत्।।।।
ହେ ରାଘବ, ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତଙ୍କ ବିବାହ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ସେ ଚାଲିଗଲା ପରେ, ପୁତ୍ରହୀନ ରାଜା ପୁତ୍ରଲାଭ ପାଇଁ ପୁତ୍ରେଷ୍ଟି ଯଜ୍ଞର ଆୟୋଜନ କଲେ।
Verse 2
इष्ट्यां तु वर्तमानायां कुशनाभं महीपतिम्।उवाच परमोदार: कुशो ब्रह्मसुतस्तदा।।।।
ଯଜ୍ଞକ୍ରିୟା ଚାଲିଥିବାବେଳେ, ପରମ ଉଦାର ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର କୁଶ ସେତେବେଳେ କୁଶନାଭ ମହୀପତିଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।
Verse 3
पुत्रस्ते सदृश: पुत्र भविष्यति सुधार्मिक:।गाधिं प्राप्स्यसि तेन त्वं कीर्तिं लोके च शाश्वतीम्।।।।
‘ତୋ ପୁତ୍ର ତୋ ସଦୃଶ ସ୍ୱଭାବବାନ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧାର୍ମିକ ହେବ; ଗାଧି ନାମକ ପୁତ୍ରକୁ ତୁ ଲାଭ କରିବୁ, ତାହା ଦ୍ୱାରା ଲୋକରେ ଶାଶ୍ୱତ କୀର୍ତ୍ତି ପାଇବୁ।’
Verse 4
एवमुक्त्वा कुशो राम कुशनाभं महीपतिम्।जगामाकाशमाविश्य ब्रह्मलोकं सनातनाम्।।।।
ଏପରି କହି, ହେ ରାମ, କୁଶ କୁଶନାଭ ମହୀପତିଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧିଲେ; ପରେ ଆକାଶରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସନାତନ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 5
कस्य चित्त्वथ कालस्य कुशनाभस्य धीमत:।जज्ञे परमधर्मिष्ठो गाधिरित्येव नामत:।।।।
କିଛି କାଳ ପରେ, ଧୀମାନ କୁଶନାଭ ରାଜାଙ୍କ ଘରେ ପରମଧର୍ମିଷ୍ଠ ଏକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ; ତାଙ୍କ ନାମ ଗାଧି ଥିଲା।
Verse 6
स पिता मम काकुत्स्थ गाधि: परमधार्मिक:।कुशवंशप्रसूतोऽस्मि कौशिको रघुनन्दन ।।।।
ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ସେଇ ପରମଧାର୍ମିକ ଗାଧି ମୋର ପିତା। ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, କୁଶବଂଶରେ ଜନ୍ମିତ ମୁଁ କୌଶିକ ନାମରେ ପରିଚିତ।
Verse 7
पूर्वजा भगिनी चापि मम राघव सुव्रता।नाम्ना सत्यवती नाम ऋचीके प्रतिपादिता।।।।
ହେ ରାଘବ, ମୋର ଏକ ପୂର୍ବଜା ଭଗିନୀ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ—ସୁବ୍ରତା; ନାମରେ ସତ୍ୟବତୀ। ତାଙ୍କୁ ଋଚୀକଙ୍କୁ ବିବାହରେ ଅର୍ପଣ କରାଗଲା।
Verse 8
सशरीरा गता स्वर्गं भर्तारमनुवर्तिनी।कौशिकी परमोदारा प्रवृत्ता च महानदी।।।।
ଭର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ସେ ଦେହସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ; ପରେ ପରମୋଦାରା କୌଶିକୀ ନାମକ ମହାନଦୀ ରୂପେ ପ୍ରବାହିତ ହେଲେ।
Verse 9
दिव्या पुण्योदका रम्या हिमवन्तमुपाश्रिता।लोकस्य हितकामार्थं प्रवृत्ता भगिनी मम।।।।
ମୋର ଭଗିନୀ—ଦିବ୍ୟା, ରମଣୀୟା, ପୁଣ୍ୟଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣା—ହିମବାନକୁ ଆଶ୍ରୟ କଲା; ଲୋକହିତ ଓ ସୁଖକାମନାର୍ଥେ ସେ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇ ଆଗେଇଲା।
Verse 10
ततोऽहं हिमवत्पार्श्वे वसामि निरतस्सुखम्।भगिन्यां स्नेहसंयुक्त: कौशिक्यां रघुनन्दन।।।।
ସେଠାରୁ, ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ମୁଁ ହିମବତ୍ର ଢାଳରେ ସୁଖରେ ବସୁଛି, ମୋ ଭଗିନୀ କୌଶିକୀ ପ୍ରତି ସ୍ନେହରେ ବନ୍ଧିତ ହୋଇ।
Verse 11
सा तु सत्यवती पुण्या सत्ये धर्मे प्रतिष्ठिता।पतिव्रता महाभागा कौशिकी सरितां वरा।।।।
ସେ ପୁଣ୍ୟଶୀଳା ସତ୍ୟବତୀ ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଥିଲେ। ପତିବ୍ରତା, ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ ହୋଇ ସେ କୌଶିକୀ ନାମରେ—ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ।।
Verse 12
अहं हि नियमाद्राम हित्वा तां समुपागत:।सिद्धाश्रममनुप्राप्य सिद्धोऽस्मि तव तेजसा।।।।
ହେ ରାମ, ନିୟମାନୁଷ୍ଠାନର ନିମିତ୍ତେ ମୁଁ ତାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଏଠାକୁ ଆସିଛି। ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ତୁମ ତେଜ ଓ ପରାକ୍ରମରେ ମୁଁ କୃତାର୍ଥ ହୋଇଛି।।
Verse 13
एषा राम ममोत्पत्तिस्स्वस्य वंशस्य कीर्तिता।देशस्य च महाबाहो यन्मां त्वं परिपृच्छसि।।।।
ହେ ରାମ, ମହାବାହୋ! ତୁମେ ମୋତେ ପଚାରିଥିବାରୁ ମୁଁ ମୋର ଉତ୍ପତ୍ତି, ନିଜ ବଂଶର କୀର୍ତ୍ତି, ଏବଂ ଏହି ଦେଶର ଇତିହାସ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି।।
Verse 14
गतोऽर्धरात्र: काकुत्स्थ कथा: कथयतो मम।निद्रामभ्येहि भद्रं ते मा भूद्विघ्नोऽध्वनीह न:।।।।
ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ମୁଁ କଥା କହୁଥିବାବେଳେ ଅର୍ଧରାତ୍ରି ଅତିକ୍ରମ ହୋଇଗଲା। ଏବେ ତୁମେ ନିଦ୍ରା ଗ୍ରହଣ କର; ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ଆଗାମୀ ପଥରେ ଆମ ପାଇଁ କୌଣସି ବିଘ୍ନ ନ ହେଉ।।
Verse 15
निष्पन्दास्तरवस्सर्वे निलीनमृगपक्षिण:।नैशेन तमसा व्याप्ता दिशश्च रघुनन्दन।।।।
ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ସମସ୍ତ ଗଛ ନିଷ୍ପନ୍ଦ ହୋଇ ଦଢ଼ିଥିଲେ; ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ନିର୍ବିଘ୍ନେ ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇଥିଲେ; ରାତ୍ରିର ଅନ୍ଧକାର ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ବ୍ୟାପିଥିଲା।।
Verse 16
शनैर्वियुज्यते सन्ध्या नभो नेत्रैरिवावृतम् ।नक्षत्रतारागहनं ज्योतिर्भिरिव भासते।।।।
ସନ୍ଧ୍ୟା ଧୀରେ ଧୀରେ ଅପସରିଗଲା; ଆକାଶ ଯେନ ନେତ୍ରଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ନକ୍ଷତ୍ର-ତାରାର ଘନ ଗହନରେ ଜ୍ୟୋତିମୟ କ୍ଷେତ୍ର ପରି ଭାସିଲା।
Verse 17
उत्तिष्ठति च शीतांशुश्शशी लोकतमोनुद:।ह्लादयन् प्राणिनां लोके मनांसि प्रभया विभो।।।।
ହେ ବିଭୋ! ଶୀତ କିରଣଧାରୀ, ଲୋକର ତମ ନାଶକ ଶଶୀ ଉଦିତ ହେଲା; ନିଜ ପ୍ରଭାରେ ଜଗତର ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମନକୁ ହ୍ଲାଦିତ କଲା।
Verse 18
नैशानि सर्वभूतानि प्रचरन्ति ततस्तत:।यक्षराक्षससङ्घाश्च रौद्राश्च पिशिताशना:।।।।
ତାପରେ ନିଶାଚର ସମସ୍ତ ଭୂତମାନେ ଏଠି ସେଠି ପ୍ରଚରିଲେ; ଯକ୍ଷ-ରାକ୍ଷସ ସଂଘମାନେ, ରୌଦ୍ର ଭୟଙ୍କର, ମାଂସଭୋଜୀ ପିଶିତାଶନମାନେ ମଧ୍ୟ।
Verse 19
एवमुक्त्वा महातेजा विरराम महामुनि:।साधु साध्विति तं सर्वे ऋषयो ह्यभ्यपूजयन्।।।।
ଏପରି କହି ମହାତେଜସ୍ବୀ ମହାମୁନି ବିରତ ହେଲେ; ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ‘ସାଧୁ, ସାଧୁ’ ବୋଲି କହି ତାଙ୍କୁ ଆଦରେ ପୂଜିଲେ।
Verse 20
कुशिकानामयं वंशो महान् धर्मपरस्सदा।ब्रह्मोपमा महात्मान: कुशवंश्या नरोत्तमा:।।।।
ଏହା କୁଶିକମାନଙ୍କର ମହାନ ବଂଶ; ସଦା ଧର୍ମପରାୟଣ। କୁଶବଂଶୀ ମହାତ୍ମାମାନେ—ବ୍ରହ୍ମାସମ ମହିମାଯୁକ୍ତ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନରୋତ୍ତମ।
Verse 21
विशेषेण भवानेव विश्वामित्रो महायशा:।कौशिकी सरितां श्रेष्ठा कुलोद्योतकरी तव।।।।
ବିଶେଷତଃ ଆପଣ ନିଜେ, ମହାୟଶସ୍ବୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର; ଆପଣଙ୍କ କୌଶିକୀ ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠା, ଆପଣଙ୍କ କୁଳକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରୁଥିବା ଶୋଭାରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ।
Verse 22
इति तैर्मुनिशार्दूलै: प्रशस्त: कुशिकात्मज: ।निद्रामुपागमच्छ्रीमान् अस्तंगत इवांशुमान्।।।।
ସେହି ମୁନିଶାର୍ଦ୍ଦୂଳମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ ହୋଇ କୁଶିକାତ୍ମଜ ଶ୍ରୀମାନ୍ ନିଦ୍ରାକୁ ଗଲେ—ଅସ୍ତଙ୍ଗତ ଦୀପ୍ତିମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି।
Verse 23
रामोऽपि सहसौमित्रि: किञ्चिदागतविस्मय:।प्रशस्य मुनिशार्दूलं निद्रां समुपसेवते।।।।
ରାମ ମଧ୍ୟ ସୌମିତ୍ରି (ଲକ୍ଷ୍ମଣ) ସହ, କିଛି ବିସ୍ମୟଭରା ହୋଇ, ସେହି ମୁନିଶାର୍ଦ୍ଦୂଳଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ପରେ ନିଦ୍ରାକୁ ଆଶ୍ରୟ କଲେ।
Frequently Asked Questions
The sarga centers on dharmic action through sanctioned means: Kuśanābha’s performance of putreṣṭi to secure legitimate succession, and Satyavatī’s pativratā commitment—following her husband—culminating in her sacral transformation into the Kausikī, linking personal virtue to public welfare.
Moral authority is shown as traceable: lineage (वंश), vow (व्रत), and disciplined observance (नियम) generate credibility for speech and action. The text frames geography itself as ethical memory—rivers and āśramas become living archives of virtue and sacrifice.
Key landmarks include Himavat as the river-source and sacred boundary, Siddhāśrama as the ascetic site of observance, and the Kausikī river as a sanctified cultural marker; the nocturnal cosmography (stars, moonlight) functions as an atmospheric “map layer” indicating time, travel, and liminal danger.