Sarga 58

Verse 1

ततस्त्रिशङ्कोर्वचनं श्रुत्वा क्रोधसमन्वितम् ।ऋषिपुत्रशतं राम राजानमिदमब्रवीत्।।।।

ତାପରେ ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କ କ୍ରୋଧସମନ୍ୱିତ ବଚନ ଶୁଣି, ଋଷିଙ୍କ ଶତ ପୁତ୍ର କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ—ହେ ରାମ—ରାଜାଙ୍କୁ ଏହିପରି କହିଲେ।

Verse 2

प्रत्याख्यातो हि दुर्बुद्धे गुरुणा सत्यवादिना।तं कथं समतिक्रम्य शाखान्तरमुपेयिवान्।।।।

ହେ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି! ସତ୍ୟବାଦୀ ଗୁରୁ ଯେତେବେଳେ ତୁମକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିଛନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି କିପରି ଅନ୍ୟ ଶାଖାକୁ—ସେଇ ପରମ୍ପରାର ଉପଶାଖାକୁ—ଯାଇପାରିଲ?

Verse 3

इक्ष्वाकूणां हि सर्वेषां पुरोधा: परमो गुरु:।न चातिक्रमितुं शक्यं वचनं सत्यवादिन:।।।।

ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ପୁରୋହିତ ହିଁ ପରମ ଗୁରୁ; ସତ୍ୟବାଦୀଙ୍କ ବଚନ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ॥

Verse 4

अशक्यमिति चोवाच वसिष्ठो भगवानृषि:।तं वयं वै समाहर्तुं क्रतुं शक्ता:कथं तव।।।।

ଭଗବାନ ଋଷି ବଶିଷ୍ଠ ଯେତେବେଳେ ‘ଏହା ଅଶକ୍ୟ’ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି, ତେବେ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ସେହି ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପାଦନ କରିବାକୁ ଆମେ କିପରି ସମର୍ଥ ହେବୁ?॥

Verse 5

बालिशस्त्वं नरश्रेष्ठ गम्यतां स्वपुरं पुन:।याजने भगवाञ्छक्तस्त्रैलोक्यस्यापि पार्थिव।।।।अवमानं च तत्कर्तुं तस्य शक्ष्यामहे कथम्।

ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ବାଳିଶ ଭାବେ ଆଚରଣ କରୁଛ; ପୁନଃ ନିଜ ପୁରକୁ ଫେରିଯାଅ। ହେ ରାଜନ୍, ସେ ଭଗବଦ୍‌ସ୍ୱରୂପ ମହର୍ଷି ତ୍ରିଲୋକ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଯଜ୍ଞ କରାଇବାରେ ସମର୍ଥ; ଏମିତି ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ଅବମାନ କରିବାକୁ ଆମେ କିପରି ପାରିବୁ?

Verse 6

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा क्रोधपर्याकुलाक्षरम्।।।।स राजा पुनरेवैतानिदं वचनमब्रवीत्।

କ୍ରୋଧର ଉତ୍କଳାହଳରେ ଅକ୍ଷରମାନେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇଥିବା ସେମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେ ରାଜା ପୁନର୍ବାର ଏମିତି କହିଲେ।

Verse 7

प्रत्याख्यातोऽस्मि गुरुणा गुरुपुत्रैस्तथैव च।।।।अन्यां गतिं गमिष्यामि स्वस्ति वोऽस्तु तपोधना:।

ଗୁରୁ ମୋତେ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିଛନ୍ତି, ଗୁରୁପୁତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି। ଏବେ ମୁଁ ଅନ୍ୟ ଗତି ଧରିବି। ହେ ତପୋଧନ ତପସ୍ବୀମାନେ, ତୁମମାନଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ।

Verse 8

ऋषिपुत्रास्तु तच्छ्रुत्वा वाक्यं घोराभिसंहितम्।।।।शेपु: परमसङ्कृद्धाश्चण्डालत्वं गमिष्यसि।

ସେ ଘୋର ଅଭିସନ୍ଧିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶୁଣି, ଋଷିପୁତ୍ରମାନେ ପରମ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଶାପ ଦେଲେ: “ତୁମେ ଚଣ୍ଡାଳତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ।”

Verse 9

एवमुक्त्वा महात्मनो विविशुस्ते स्वमाश्रमम्।।।।अथ रात्र्यां व्यतीतायां राजा चण्डालतां गत:।

ଏପରି କହି ସେ ମହାତ୍ମାମାନେ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଏବଂ ରାତି ବିତିଗଲା ପରେ ରାଜା ଚଣ୍ଡାଳତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।

Verse 10

नीलवस्त्रधरो नील: पुरुषो ध्वस्तमूर्धज:।।।।चित्यमाल्यानुलेपश्च आयसाभरणोऽभवत्।

ସେ ନୀଳ ବସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ନୀଳବର୍ଣ୍ଣ ଓ ମଲିନ ପୁରୁଷ ହେଲା; କେଶ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇଗଲା; ଚିତାଭୂମିର ମାଳା ଓ ଲେପରେ ଲିପ୍ତ ହୋଇ, ଲୋହାର ଆଭୂଷଣ ପିନ୍ଧିଲା।

Verse 11

तं दृष्टवा मन्त्रिणस्सर्वे त्यज्य चण्डालरूपिणम्।।।।प्राद्रवन् सहिता राम पौरा येऽस्यानुगामिन:।

ତାକୁ ଚଣ୍ଡାଳରୂପରେ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ତାକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ; ଏବଂ ହେ ରାମ, ତାଙ୍କ ସହ ଅନୁଗାମୀ ଥିବା ପୌରଜନମାନେ ମଧ୍ୟ ପଳାଇଗଲେ।

Verse 12

एको हि राजा काकुत्स्थ जगाम परमात्मवान्।।।।दह्यमानो दिवारात्रं विश्वामित्रं तपोनिधिम्।

ଏକାକୀ ରାଜା—ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ—ପରମାତ୍ମବଳରେ ଦୃଢ଼ଚିତ୍ତ ହୋଇ, ଦିନରାତି ଦୁଃଖରେ ଦହିଯାଇ, ତପୋନିଧି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।

Verse 13

विश्वामित्रस्तु तं दृष्ट्वा राजानं विफलीकृतम्।चण्डालरूपिणं राम मुनि: कारुण्यमागत:।।।।

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମୁନି ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାଗ୍ରସ୍ତ ଓ ଚାଣ୍ଡାଳରୂପେ ପରିଣତ ଦେଖି, ହେ ରାମ, କରୁଣାରେ ଦ୍ରବିତ ହେଲେ।

Verse 14

कारुण्यात्स महातेजा वाक्यं परमधार्मिक:।इदं जगाद भद्रं ते राजानं घोररूपिणम्।।।।

କରୁଣାବଶେ ସେ ମହାତେଜସ୍ବୀ, ପରମଧାର୍ମିକ ମୁନି ଘୋରରୂପେ ଦିଶୁଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଏହି ବଚନ କହିଲେ: “ଭଦ୍ରଂ ତେ—ତୁମର କଲ୍ୟାଣ ହେଉ।”

Verse 15

किमागमनकार्यं ते राजपुत्र महाबल।अयोध्याधिपते वीर शापाच्चण्डालतां गत:।।।।

“ମହାବଳ ରାଜପୁତ୍ର! ଅୟୋଧ୍ୟାଧିପତି ହେ ବୀର! ଶାପବଶେ ଚାଣ୍ଡାଳତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିବାବେଳେ ତୁମ ଆଗମନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କ’ଣ?”

Verse 16

अथ तद्वाक्यमाज्ञाय राजा चण्डालतां गत:।अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम्।।।।

ସେହି ବଚନ ବୁଝି, ଚାଣ୍ଡାଳତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିବା ରାଜା ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଞ୍ଜଲି ହୋଇ, ବାକ୍ୟନିପୁଣ ମୁନିଙ୍କୁ—ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଯଥୋଚିତ ବଚନଜ୍ଞ ହୋଇ—ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ କହିଲେ।

Verse 17

प्रत्याख्यातोऽस्मि गुरुणा गुरुपुत्रैस्तथैव च।अनवाप्यैव तं कामं मया प्राप्तो विपर्यय:।।।।

“ଗୁରୁ ମୋତେ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିଛନ୍ତି, ଗୁରୁପୁତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି; ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ନ ପାଇ, ମୋ ପାଖକୁ ବିପର୍ୟୟ—ଅପତ୍ତି—ଆସିପଡ଼ିଛି।”

Verse 18

सशरीरो दिवं यायामिति मे सौम्यदर्शनम्।मया चेष्टं क्रतुशतं तच्च नाऽवाप्यते फलम्।।।।

ହେ ସୌମ୍ୟ, ମୋର ନିଶ୍ଚୟ ଏହି—‘ଏହି ଶରୀର ସହିତେ ମୁଁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଉ।’ ମୁଁ ଶତ କ୍ରତୁ (ଯଜ୍ଞ) କରିଛି, ତଥାପି ସେ ପ୍ରୟାସର ଫଳ ମୋତେ ମିଳୁନାହିଁ।

Verse 19

अनृतं नोक्तपूर्वं मे न च वक्ष्ये कदाचन।कृच्छ्रेष्वपि गत स्सौम्य क्षत्रधर्मेण ते शपे।।।।

ହେ ସୌମ୍ୟ, ମୁଁ ପୂର୍ବେ କେବେ ଅନୃତ କହିନାହିଁ, ନା କେବେ କହିବି—କଷ୍ଟକର ସଙ୍କଟରେ ପଡିଲେ ମଧ୍ୟ। କ୍ଷତ୍ରଧର୍ମରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଶପଥ କରୁଛି।

Verse 20

यज्ञैर्बहुविधैरिष्टं प्रजा धर्मेण पालिता:।।।।गुरवश्च महात्मान श्शीलवृत्तेन तोषिता:।

ମୁଁ ବହୁପ୍ରକାର ଯଜ୍ଞଦ୍ୱାରା ଇଷ୍ଟି କରିଛି; ଧର୍ମାନୁସାରେ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ପାଳନ କରିଛି; ଏବଂ ମହାତ୍ମା ଗୁରୁଜନମାନଙ୍କୁ ମୋର ଶୀଳ ଓ ଆଚରଣରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିଛି।

Verse 21

धर्मे प्रयतमानस्य यज्ञं चाहर्तुमिच्छत:।।।।परितोषं न गच्छन्ति गुरवो मुनिपुङ्गव ।

ହେ ମୁନିପୁଙ୍ଗବ, ମୁଁ ଧର୍ମରେ ପ୍ରୟତ୍ନଶୀଳ ହୋଇ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋର ଗୁରୁମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଉନାହାନ୍ତି—ସେମାନେ ଅନୁମୋଦନ କରୁନାହାନ୍ତି।

Verse 22

दैवमेव परं मन्ये पौरुषं तु निरर्थकम्।।।।दैवेनाक्रम्यते सर्वं दैवं हि परमा गति:।

ମୁଁ ଦୈବକୁ ହିଁ ପରମ ବୋଲି ମନେ କରେ; ପୁରୁଷକାର ତ ନିରର୍ଥକ ଲାଗେ। ସବୁକିଛି ଦୈବ ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରାନ୍ତ—ଦୈବ ହିଁ ପରମ ଗତି॥

Verse 23

तस्य मे परमार्तस्य प्रसादमभिकाङ्क्षत:।।।।कर्तुमर्हसि भद्रं ते दैवोपहतकर्मण:।

ଏହେତୁ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆର୍ତ୍ତ ମୋତେ—ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରସାଦ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିବା—ଦୈବଦ୍ୱାରା ହତ କର୍ମବାନ ମୋ ପ୍ରତି କୃପା କରିବା ଆପଣଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ; ଆପଣଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ॥

Verse 24

नान्यां गतिं गमिष्यामि नान्यश्शरणमस्ति मे।।।।दैवं पुरुषकारेण निवर्तयितुमर्हसि।।

ମୁଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଗତିକୁ ଯିବି ନାହିଁ; ମୋ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶରଣ ନାହିଁ। ପୁରୁଷକାର ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦୈବକୁ ନିବାରଣ କରିବାକୁ ଆପଣ ସମର୍ଥ॥