Sukta 103
Sukta 7.103
Vasiṣṭha (traditional attribution for the Maṇḍūka-sūkta cluster in RV 7)
Parjanya (as awakener) with Maṇḍūkas as emblematic speakers
Gāyatrī
ऋग्वेदस्य ७.१०३ (माण्डूकसूक्ते) माण्डूकाः व्रतधारिणो “ब्राह्मणाः” इव ग्रीष्मे शुष्ककाले दीर्घं मौनं धारयन्ति; अथ पर्जन्यस्य वर्षाभिः प्रबुद्धाः नानास्वरैः सहसा वाचं विसृजन्ति इति चित्रं निरूप्यते। अनेन प्रावृषि-दृश्येन सूक्तं वर्षस्य प्राणदायिनीं शक्तिं स्तौति, माण्डूकानां कोलाहलं च यज्ञीयपाठेन सोमाभिषवेन च संबध्नाति, धनं दीर्घायुष्यम् च प्रार्थयते।
Mantras
Mantra 1
संवत्सरं शशयाना ब्राह्मणा व्रतचारिणः । वाचं पर्जन्यजिन्वितां प्र मण्डूका अवादिषुः ॥
संवत्सरं यावत् ब्राह्मणाः व्रतचारिणः शशयानाः निःशब्दाः आसन्; ततः पर्जन्यप्रेरिताः मण्डूकाः वाचं प्रावादिषुः।
Mantra 2
दिव्या आपो अभि यदेनमायन्दृतिं न शुष्कं सरसी शयानम् । गवामह न मायुर्वत्सिनीनां मण्डूकानां वग्नुरत्रा समेति ॥
यदा दिव्याः आपः एनम् अभ्यायन्—सरसि शयानं शुष्कदृतिं इव—तदा मण्डूकानां वग्नुः अत्र समेति; वत्सिनीनां गवामिव रम्भणं, सुप्तान् प्राणान् समगत्यै प्रबोधयति।
Mantra 3
यदीमेनाँ उशतो अभ्यवर्षीत्तृष्यावतः प्रावृष्यागतायाम् । अख्खलीकृत्या पितरं न पुत्रो अन्यो अन्यमुप वदन्तमेति ॥
यदा प्रावृषि आगतायां तृष्यावतां एतेषां उपरि वर्षा अभ्यवर्षीत्, तदा अख्खलीकृत्य वदन् अन्यः अन्यं उपैति—यथा पुत्रः पितरम्; पुनरुत्थिता वाक् स्वं स्रोतः अन्वेष्टे, पुनश्च छन्दोलयम् अधिगच्छति।
Mantra 4
अन्यो अन्यमनु गृभ्णात्येनोरपां प्रसर्गे यदमन्दिषाताम् । मण्डूको यदभिवृष्टः कनिष्कन्पृश्निः सम्पृङ्क्ते हरितेन वाचम् ॥
अन्योऽन्यमनु गृभ्णात्येनोरपां प्रसर्गे यदमन्दिषाताम् । मण्डूको यदभिवृष्टः कनिष्कन्पृश्निः सम्पृङ्क्ते हरितेन वाचम् ॥
Mantra 5
यदेषामन्यो अन्यस्य वाचं शाक्तस्येव वदति शिक्षमाणः । सर्वं तदेषां समृधेव पर्व यत्सुवाचो वदथनाध्यप्सु ॥
यदेषामन्यो अन्यस्य वाचं शाक्तस्येव वदति शिक्षमाणः । सर्वं तदेषां समृधेेव पर्व यत्सुवाचो वदथनाध्यप्सु ॥
Mantra 6
गोमायुरेको अजमायुरेकः पृश्निरेको हरित एक एषाम् । समानं नाम बिभ्रतो विरूपाः पुरुत्रा वाचं पिपिशुर्वदन्तः ॥
गोमायुरेको अजमायुरेकः पृश्निरेको हरित एक एषाम् । समानं नाम बिभ्रतो विरूपाः पुरुत्रा वाचं पिपिशुर्वदन्तः ॥
Mantra 7
ब्राह्मणासो अतिरात्रे न सोमे सरो न पूर्णमभितो वदन्तः । संवत्सरस्य तदहः परि ष्ठ यन्मण्डूकाः प्रावृषीणं बभूव ॥
अतिरात्रे सोमे ब्राह्मणाः इव, पूर्णं सरः इव, अभितो वदन्तः। तत् अहः संवत्सरस्य परि-ष्ठा—यदा मण्डूकाः प्रावृषीणं बभूवुः; कालस्य यज्ञद्वारं पुनर् विवृणोति, वाक् च स्वपरिधौ पुनर् प्रविशति।
Mantra 8
ब्राह्मणासः सोमिनो वाचमक्रत ब्रह्म कृण्वन्तः परिवत्सरीणम् । अध्वर्यवो घर्मिणः सिष्विदाना आविर्भवन्ति गुह्या न के चित् ॥
सोमिनो ब्राह्मणाः वाचम् अक्रत; परिवत्सरीणं ब्रह्म कृण्वन्तः—संवत्सरपरिवर्तनसम्बद्धम्। अध्वर्यवो घर्मिणः, सिष्विदानाः, ये पूर्वं गुह्याः आसन्, तेऽधुना आविर्भवन्ति; प्रेरणर्तौ आगते गुह्याः शक्तयः प्रकाशं यान्ति।
Mantra 9
देवहितिं जुगुपुर्द्वादशस्य ऋतुं नरो न प्र मिनन्त्येते । संवत्सरे प्रावृष्यागतायां तप्ता घर्मा अश्नुवते विसर्गम् ॥
देवहितिं द्वादशस्य चक्रस्य ऋतुम् एते जुगुपुः; नरा इव न प्र मिनन्ति—ऋतुम् नातिक्रामन्ति। संवत्सरे प्रावृषि आगतायां तप्ता घर्माः विसर्गम् अश्नुवते; संचिताः शक्तयः कालेन सम्यक् विमुच्यन्ते।
Mantra 10
गोमायुरदादजमायुरदात्पृश्निरदाद्धरितो नो वसूनि । गवां मण्डूका ददतः शतानि सहस्रसावे प्र तिरन्त आयुः ॥
गोमायुरदादजमायुरदात् पृश्निरदाद्धरितो नो वसूनि । गवां मण्डूका ददतः शतानि सहस्रसावे प्र तिरन्त आयुः ॥
Frequently Asked Questions
Because they keep a long “vow” of silence through the dry season and then, when the rains come, they burst into sound—like disciplined reciters who speak at the right ritual moment.
Parjanya is the rain-awakener: his coming revives the land and also “awakens speech,” making the frogs’ chorus a sign of renewed life and ritual activity.
The hymn uses them to teach that one power can appear in many forms: diverse voices and styles can still carry a single shared purpose—prayer, praise, and blessing.
Ask anything about Sukta 103 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.