Vastu-Pratishtha & Isana-kalpa
Temple Architecture & Sacred Installation
Detailed prescriptions for temple construction (vastu-shastra), deity installation (pratishtha), and the Isana-kalpa rituals for sanctification.
Adhyayas in Vastu-Pratishtha & Isana-kalpa
Adhyaya 43
Chapter 43 — प्रासाददेवतास्थापनम् (Installation of Deities in a Temple)
अग्निर्भगवान् प्रासादस्य विधिवत् देवतास्थापनया प्रतिमासंस्कारैश्च यथार्थं प्राणप्रतिष्ठां निर्दिशति। पञ्चायतनन्यायेन वासुदेवो/नारायणः मध्ये, दिक्षु च देवताविन्यासः—आग्नेये वामनः, नैऋत्ये नृहरिः, वायव्ये हयग्रीवः, ईशाने वराहः; अन्येऽपि विन्यासाः नवधामादयः, लोकपाल-ग्रह-दशावतारसमूहाः, त्रयोदशायतनं च, मध्ये विश्वरूपहरिः। अनन्तरं प्रतिमालक्षणं—मृद्-दारु-लोह-रत्न-शिला-गन्ध-द्रव्य-पुष्पादिषु प्रतिमानिर्माणः, काले पूजिते फलप्राप्तिः। शिलाचयनविधिः वर्णानुसारवर्णैः सह, अनुपलब्धौ सिंहविद्यया प्रायश्चित्त-प्रतिस्थापनं। ततः शिलाकर्मपूर्वसंस्काराः—वनग्रहणं, व्रजयागः, बलिदानं, उपकरणपूजा, अस्त्रमन्त्रप्रोक्षणं, नृसिंहरक्षा, पूर्णाहुतिः, भूतबलिः, देशदेवतादीनां शमन-निर्वासनं, स्वप्नमन्त्रेण परीक्षा, शिल्पिनो विष्णु-विश्वकर्मात्मभावः, शिलाखण्डस्य कार्यशालां नयनं च विधिपूर्वकं पूजनम्।
Adhyaya 44
Vāsudevādi-pratimā-lakṣaṇa-vidhiḥ (Iconographic and Iconometric Procedure for Vāsudeva and the Vyūha Forms)
अध्यायेऽस्मिन् शान्तिकर्मणः परं वासुदेवस्य तथा व्यूहमूर्तीनां प्रतिमालक्षणविज्ञानं भक्त्या सह निरूप्यते। देवालयस्य उत्तरभागे प्रतिमाः स्थापनीयाः, पूर्वाभिमुख्याः उत्तराभिमुख्याश्च, इति वास्तुधर्मेण सह स्थानविधिः कथ्यते। स्थापने बलिदाने च कृत्वा मध्याङ्कनशिलां नवधा विभज्य स्वाङ्गुल-मानं, गोलक/कालनेत्र-मानं, ताल-प्रमाणानि च निर्दिश्यन्ते। ततः मुकुट-मुख-ग्रीवा-वक्षः-उदर-ऊरु-जङ्घा-पादादीनां तथा नेत्र-भ्रू-नासिका-कर्ण-ओष्ठ-शिरोवृत्त-भुज-प्रकोष्ठ-कर-आङ्गुलिपर्व- कटि-ऊरुजङ्घापरिणाहादीनां सूक्ष्ममितयः प्रतिपाद्यन्ते। आभरणविधयः, प्रभा-पीठ-लक्षणं च, अन्ते चिह्ननिर्णयः—दक्षिणे चक्रं पद्मं, वामे शङ्खो गदा—सहचराः श्रीः पुष्टिः विद्याधराश्च इति। एवं यथामाननिर्मिता मूर्तिः सम्यगर्चनाय धर्मस्थितये च साधनीभवति।
Adhyaya 45
Chapter 45 — Piṇḍikā-Lakṣaṇa (Characteristics and Measurements of the Pedestal/Plinth)
भगवान् अग्निः पिण्डिकालक्षणं तन्त्रयुक्तं कर्मकाण्डसमन्वितं च निरूपयति। प्रतिमासमानं पिण्डिकायाः आयामं, प्रतिमार्धं तस्याः उन्नतिं, चतु:षष्टिपुटनिर्माणविधानं च स्थापयति। ततः रिक्तपट्टिकानिर्देशः, कोष्ठकनिर्माण-शोधनं, उभयपार्श्वसमत्वं च—शौचसमत्वविभागेन वास्तुशुभत्वं धैर्यं च सिध्यतीति। अनन्तरं यव-गोल-अंश-कलाताल-अङ्गुलादिमानैर्मुखाङ्गविस्तारादीनां प्रमाणविन्यासः, लक्ष्म्यनुग्रहफलप्रदत्वं च कथ्यते। अन्ते धनदेवतारूपं, चामरधारिण्यः परिचारिकाः, गरुडः, चक्रादिलाञ्छनानि च निर्दिश्य पिण्डिका-प्रतिमा-परिवारसमूहः ईशानकल्पे प्रतिष्ठायोग्यः पवित्रसमुच्चय इति समाप्यते।
Adhyaya 46
Chapter 46 — शालग्रामादिमूर्तिलक्षणकथनं (Exposition of the Characteristics of Śālagrāma and Other Sacred Forms)
वास्तु–प्रतिष्ठा तथा ईशानकल्पप्रसङ्गेऽस्मिन्नध्याये भगवानग्निः शालग्रामादीनां पवित्रशिलामूर्तीनां प्रातिमालक्षणं निरूपयति। एताः मूर्तयः भुक्तिमुक्तिप्रदाः इति प्रतिपाद्य, तेषां सoteriology-संबन्धो दर्श्यते। वासुदेव-सङ्कर्षण-प्रद्युम्न-अनिरुद्ध-नारायण-विष्णु-नरसिंह-वराह-कूर्म-हयग्रीव-वैकुण्ठ-मत्स्य-श्रीधर-वामन-त्रिविक्रम-अनन्त-सुदर्शन-लक्ष्मीनारायण-अच्युत-जनार्दन-पुरुषोत्तमादीनां नाम्नां देवतास्वरूपाणि चक्रसंख्या-वर्ण-रेखा-बिन्दु-छिद्र/शुषिर-आवर्त-गदाद्याकारचिह्नैः सह यथालक्षणं विन्यस्यन्ते। यथार्थपरिज्ञानं यथाविधिपूजां प्रतिष्ठां च साधयति, द्रव्यरूपं पावनमाध्यमं धर्माभिप्रायेण संयोजयति।
Adhyaya 47
Chapter 47 — शालग्रामादिपूजाकथनं (Teaching the Worship of Śālagrāma and Related Sacred Forms)
अत्र भगवानेवाग्निः शालग्रामस्य हरिचक्राङ्कितरूपाणां च पूजाविज्ञानं क्रमशः प्रबोधयति। पूजात्रिविधा—काम्या, अकाम्या, उभयात्मिका—इति विभाग्य, मीनादिरूपवर्गान् फलविशेषैः संयोजयति; चक्रे सूक्ष्मबिन्दुलक्षणं च निर्दिशति, वराह-नरसिंह-वामनसम्बन्धेन मोक्षाभिलाषां च दर्शयति। ततः प्रक्रियाप्रधानं निरूपणम्—चतुरश्रान्तर्गतचक्राब्जमण्डलम्, अनन्तरं षोडशारं अष्टदलयुक्तं च; हृदि प्रणवप्रतिष्ठा, हस्तदेहे षडङ्गन्यासः, मुद्राक्रमश्च। दिग्पूजा परितः रक्षार्थं—गुरु-गण-धातृ-विधातृ/कर्तृ/हर्तृ-विश्वक्सेन-क्षेत्रपालानां पूजनम्; वेदाधाराः, आधारानन्तक-भू-पिठ-पद्मादि लोकस्तराः, सूर्य-चन्द्र-अग्निमण्डलानि च स्थाप्यन्ते। विश्वक्सेन-चक्र-क्षेत्रपालपूर्वकं विना शालग्रामपूजा निष्फला इति, आगमिकशुद्धिः अन्तःकरणभावेन सह सिद्धिधर्मफलप्रदा इति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 48
Chapter 48 — Account of the Hymn to the Twenty-Four Forms (Caturviṁśati-mūrti-stotra-kathana)
वास्तुप्रतिष्ठा-ईशानकल्पप्रसङ्गे भगवदग्निः केशव-नारायणादीनां चतुर्विंशतिवैष्णवमूर्तीनां नामानि क्रमशः कथयति। पद्म-शङ्ख-चक्र-गदादिविभूषणानां नियतक्रमेण प्रत्येकस्य मूर्तेः प्रतीयमानं प्रातिमालक्षणं निर्दिश्यते, क्वचित् शार्ङ्ग-कौमोदकी-निर्देशोऽपि। एतत् स्तोत्रं पूजापरिक्रमण-रक्षाजपादिषु पाठनीयम् इति प्रतिपाद्य, व्यूहसिद्धान्तं (वासुदेवः→सङ्कर्षणः→प्रद्युम्नः→अनिरुद्धः) मन्त्रजपेन सह सृष्ट्युत्पत्तिक्रमं च संयोजयति। अन्ते द्वादशाक्षरसम्बद्धं चतुर्विंशतिमूर्तिमयं स्तोत्रमिदं श्रवण-पाठयोः शुद्धिं सर्वसिद्धिं च ददाति, भुक्तिं च मुक्तिं च प्रदाति इति निगदति।
Adhyaya 49
Chapter 49 — मत्स्यादिलक्षणवर्णनम् (Description of the Characteristics of Matsya and the Other Incarnations)
अस्मिन्नध्याये भगवदग्निः वास्तुप्रतिष्ठा-ईशानकल्पयोः प्रयोज्यानि दाशावतारादिवैष्णवमूर्तीनां प्रतिमालक्षणानि शास्त्रतः निरूपयति। मत्स्यकूर्मयोः देहप्रकारः, वराहस्य धरणी-उद्धरणमुद्रा सह क्ष्मा/धरा-अनन्त-श्रीपरिवारः तथा राज्यलाभः संसारोत्तरणफलञ्च कथ्यते। नरसिंहस्य उग्रकथामुद्रा चतुर्भुजचिह्नयुक्तरूपं च, वामनस्य तथा राम-बलरामयोः बहुविधरूपाणि आयुधस्थापनक्रमेण निर्दिश्यन्ते। बुद्धस्य शान्तभाव-वेषः, कल्केः आयुध-आभरणयुक्तः प्रलयान्तकार्यः वर्ण्यते। अनन्तरं वासुदेवादि नवव्यूहसमूहः तथा ब्रह्मा, गरुडारूढविष्णुः, विश्वरूपः, अश्वशीर्षहरिः (हयग्रीवसदृशः), दत्तात्रेयः, विश्वक्सेनश्च, पाठभेदैः सह, परम्पराशुद्धिं कर्मोपयोगितां च दर्शयन् प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 50
Chapter 50 — देवीप्रतिमालक्षणकथनं (Devi-Pratimā-Lakṣaṇa: Characteristics of the Goddess Image)
अग्निर्देवः सामान्यप्रतिमालक्षणात् प्रवृत्तः वास्तु–प्रतिष्ठा–ईशानकल्पपरिधौ देवीप्रतिमालक्षणं विशेषतः निरूपयति। चण्डी/दुर्गायाः आयुधसमूहाः तथा भुजासंख्याः—विंशति-, अष्टादश-, षोडश-, दश-, अष्टभुज-रूपाणि—विधीयन्ते, नवपद्ममण्डले तत्त्वक्रमेण न्यासस्थानानि च निर्दिश्यन्ते। ततः रुद्रचण्डाद्याः उग्ररूपनामानि, वर्णभेदाः, गत्यादिभेदाः, प्रतिष्ठाफलानि (सन्तान-समृद्ध्यादि) तथा लक्ष्मी-सरस्वती-जाह्नवी-यमुना-मातृकाद्युपदेवताः वर्ण्यन्ते। विनायकस्य प्रमाणविधानं विशेषतः—शुण्डादैर्घ्यं अङ्गुलैः, कलानाडीमानैः—स्कन्दस्य च रूपलक्षणानि कथ्यन्ते। अन्ते चामुण्डाभेदाः, भैरवी, अम्बाष्टकं, घण्टाकर्णः इत्यादयः रक्षादेवतागणाश्च, रूपनिश्चित्या कर्मसिद्धि-रक्षा-सिद्धि-सम्यक्प्रतिष्ठाफलप्राप्तिं बोधयन्ति।
Adhyaya 51
अध्याय ५१: सूर्यादिप्रतिमालक्षणम् (Characteristics of the Images of Sūrya and Others)
देवीप्रतिमालक्षणानन्तरं भगवानग्निः सूर्यादिदेवतानां प्रतिष्ठायाम् आवरणविन्यासे च प्रयोज्यानि प्रतिमालक्षणानि वर्णयति। प्रथमं सूर्यस्य रथरूपं विधीयते—सप्ताश्वयुक्तः एकचक्रः, पद्मचिह्नैः सह, आयुधोपकरणैश्च; द्वारपार्श्वसेवकाः पिङ्गलः दण्डधारी, चामरधारिणश्च, तथा ‘निष्प्रभा’ इति निर्दिष्टा सहधर्मिणी। अन्यथा अश्वारूढः सूर्यः वरदहस्तः पद्मधारी च कल्प्यते। ततः दिक्पालाः उपदिक्देवताश्च पद्मे निर्दिष्टदलरचनायां क्रमशः स्थाप्यन्ते, स्वस्वायुधलक्षणैः सहिताः। सूर्यस्य नामरूपभेदाः, राशिमासस्थानानि, वर्णभेदाश्च मन्त्रन्यासयुक्त्या रूपेण सह संयोज्यन्ते। अनन्तरं नवग्रहप्रतिमालक्षणं (चन्द्रादिकेतुपर्यन्तम्), नागनामावलिः, तथा किन्नरविद्याधरपिशाचवेतालक्षेत्रपालप्रेतादयः रक्षार्थं सीमास्थाः प्रकीर्तिताः, येन पवित्रस्थानं हितनियामकापत्रोपायिकदेवतावर्गैः परिपूर्णं भवति।
Adhyaya 52
Chapter 52: देवीप्रतिमालक्षणं (Devī-pratimā-lakṣaṇa) — Characteristics of Goddess Images
प्रatimā-lakṣaṇa-क्रमेऽस्मिन्नध्याये भगवानग्निः योगिनীগणानां व्यवस्थितं निरूपणं प्रतिजानाति—ऐन्द्र्यादि-समारभ्य शान्ता-पर्यन्तं ‘अष्टाष्टक’ (अष्टौ च अष्टौ) श्रेणीम्। ततः योगिन्यादि-देव्याः बहूनि नामानि शक्तिनामानि च निर्दिश्य, आयुध-लक्षणेषु पाठभेदपरम्परां रक्षति। अनन्तरं सूचीभ्यः विधौ प्रवृत्तिः—परिचारिका-देव्यः चतुर्भुजा अष्टभुजा वा, स्वेष्टायुधधारिण्यः सिद्धिप्रदाः कार्याः। भैरवस्य मूर्तिलक्षणं विस्तरेण—उग्रभावः, जटाजूटे चन्द्रचिह्नम्, खड्गाङ्कुश-परशु-धनु-त्रिशूल-खट्वाङ्ग-पाशादि-समग्रायुधसम्पत्तिः, वरदमुद्रा च। ततः अविलोमक्रमेण अग्निपर्यन्तं विन्यासः, मन्त्रविभागः, षडङ्गन्यासश्च विधीयते। अन्ते वीरभद्रस्य, गौरी/ललितायाः, तथा सिंहवाहना चण्डिकायाः—त्रिशूलेन महिषं निघ्नन्त्याः—विशिष्टानि प्रतिमानिर्देशाः प्रदत्ताः; एवं तत्त्वं शिल्पं प्रतिष्ठाविधिश्चैकत्र आगमिकरूपेण संगृह्यते।
Adhyaya 53
Chapter 53 — Liṅga-lakṣaṇa (Characteristics and Proportions of the Śiva-liṅga and Piṇḍikā)
अस्मिन्नध्याये भगवानेव पद्मजं ब्रह्माणं वास्तु-प्रतिष्ठायाम् ईशानकल्पे च शिवलिङ्गस्य पिण्डिकायाḥ (पीठस्य) च निर्माणे आवश्यकं मान-रेखा-विभागरूपं तन्त्रं उपदिशति। आयाम-विस्तारयोः निर्दिष्टभाग-विभागः क्रमश्चोक्तः; चतुरश्राधारात् बहुकोण-फलकृत्याः (८, १६, ३२, ६४) रूपभेदाः क्रमात् परिशुद्धवृत्तपर्यन्तं नीयन्ते। लिङ्गशीर्षस्य छत्राकार-रेखा, ऊर्ध्व-व्यासनुपातः, मध्यसूत्रे ब्रह्म-रुद्र-क्षेत्रविभागश्च निरूप्यते। साधारणलक्षणानन्तरं पीठोन्नतिः, खाता (मध्यगर्तः), मेखला-बन्धः, विकाराङ्गालङ्काराः, उत्तरदिशि प्रणाल्याः स्थापने च सार्वत्रिकविधानं प्रदर्श्यते; पाठान्तराणि च निर्दिश्यन्ते। एवं सूक्ष्मवास्तुशास्त्रं धर्मकर्मरूपेण प्रतिष्ठां स्थिरपूजां च साधयति।
Adhyaya 54
Liṅga-māna-ādi-kathana (Measurements and Related Particulars of the Liṅga)
अग्निर्देवः प्रतिष्ठाविषये लिङ्गलक्षणस्य सामान्यकथनात् परं द्रव्य–मान–विधीनां तन्त्रं निरूपयति। वस्त्र-मृल्लिङ्गयोः (पक्तमृदः प्रशस्तता) आरभ्य दारु-शैल-लौह-हिरण्यादि रत्नमाध्यमपर्यन्तं द्रव्यक्रमं दर्शयन् केषाञ्चित् द्रव्याणां भुक्ति-मुक्तिफलसम्बन्धं सूचयति; रजत-ताम्र-पित्तल-वङ्ग-रस-लिङ्गादीनामपि निर्देशः। ततः स्थापने देश-नियमः, मान-कल्पना च—गृह्यलिङ्गानां १–५ अङ्गुलमानम्, देवालये द्वार-गर्भगृह-प्रमाणानुगताः अनुपाताः; ३६×३ मानभेदाः तेषां संयोगेन १०८ इति मान-तन्त्रं। चललिङ्गवर्गाः (१–५, ६–१०, ११–१५ अङ्गुलाः), सूत्र-प्रणाली, हस्त-प्रसारश्च कथ्यते। उत्तरार्धे प्रतिमामितीय-रेखागणितं, शेषाङ्गुल-शकुननिर्णयः, ध्वज/सिंह/वृष-वर्गाः, स्वर-शुभाशुभविचारः; रूपभेदाः, ब्रह्मा–विष्णु–शिव-विभागतत्त्वं, तथा मुखलिङ्ग-शिरोभेदाः, मुखाङ्ग-प्रक्षेपादीनां प्रमाणनिर्देशश्च समाप्यते।
Adhyaya 55
Chapter 55 — Piṇḍikā-lakṣaṇa-kathana (Defining Features of the Pedestal/Base for Icons)
वास्तु–प्रतिष्ठा तथा ईशानकल्प-प्रसङ्गेऽग्निर्देवः पूर्वाध्याये व्यक्ताव्यक्त-विचारात् प्रतिमास्थापन-शिल्पविधिं प्रति प्रवर्तते। स प्रतिमायाः प्रमाणानुसारं पिण्डिकायाः (आधारस्य) दीर्घ्यं नियच्छति, विस्तारं मेखलादि-बन्धनं च भिन्नांश-मानैः निर्दिशति। ततः खननकूपस्य परिमाणं, उत्तराभिमुखं किंचित् ढालं, प्राणालस्य (जलनिर्गमस्य) निर्गमनस्थानं च विधत्ते, येन जलव्यवस्थया शौचं रक्ष्यते। षोडशांश-विभागेन ऊर्ध्वमान-स्तरक्रमं, अधो-मध्य-कण्ठभागानां खण्डविभागं च मानकीकरोति। सामान्यप्रतिमासु अपि एतद्विधानं प्रवर्तते; देवालयद्वारस्य प्रमाणं मन्दिरद्वारमानानुगुणं कथ्यते; प्रतिमाप्रभायां गज-व्यालक-चिह्नालङ्कारोऽपि निर्दिश्यते। अन्ते सर्वत्र प्रमाणैक्यं स्थापयति—पुंदेवताः शिष्णु/हरि-मानानुसाराः, देव्यो लक्ष्मी-मानानुसाराः—इति शोभा धर्म्यावश्यकता इति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 56
Chapter 56 — दिक्पालयागकथनम् (Account of the Worship of the Guardians of the Directions)
भगवान् दिक्पालयागस्य प्रसङ्गे प्रतिष्ठापञ्चकं त्रिधा व्याचष्टे—प्रतिमा पुरुषेण प्राणिता, पिण्डिका प्रकृतिस्वरूपा, लक्ष्मीः प्रतिष्ठाकर्मणः स्थैर्यकारिणी; एषां संयोगो योगक इति। इष्टफलसिद्ध्यर्थं विधिः आरभ्यते—गर्भसूत्ररेखानिर्गमनं, मण्डपभेदमाननिर्णयः, स्नान-कलशकार्यविन्यासः, यागद्रव्यसज्जा च। वेदी तृतीयांशार्धमित्या प्रमाणिता, कलश-घटिका-छत्रादिभिरलङ्कृता, सर्वद्रव्याणि पञ्चगव्येन शोध्यन्ते। गुरुर्विष्णुध्यानपूर्वकं स्वात्मानं यज्ञाधिष्ठानरूपेण पूजयति, प्रत्येककुण्डे योग्याः मूर्तिपाः स्थाप्यन्ते। तोरण-स्तम्भादीनां दिगनुसारं काष्ठविशेषाः, “स्योना पृथिवी” इत्यादिमन्त्रपूजा, स्तम्भमूले अङ्कुरारोपणं, सुदर्शनचिह्नं, ध्वजविधानं, बहुकलशस्थापनं च। अन्ते कलशेषु दिक्पालान् आवाह्य क्रमशः पूजयति—पूर्वे इन्द्रः, आग्नेये अग्निः, दक्षिणे यमः, नैऋत्ये नैऋतः, पश्चिमे वरुणः, वायव्ये वायुः, उत्तरे सोमः/कुबेरः, ईशान्ये ईशानः, ऊर्ध्वे ब्रह्मा, अधः अनन्तः—प्रत्येकं द्वार-दिग्रक्षणाय नियोज्य यागक्षेत्रं रक्षितं विश्वमण्डलरूपं करोति।
Adhyaya 57
Chapter 57 — कुम्भाधिवासविधिः (Kumbhādhivāsa-vidhi: Rite of Installing/Consecrating the Ritual Jar)
अग्निर्देवः वास्तुप्रतिष्ठायां अभिषेकाय प्रयुज्यमानानां कलशानां कुम्भाधिवासविधिं क्रमशः कथयति। प्रथमं भूमिपरिग्रहः, तण्डुलसर्षपप्रकीर्णनं रक्षणार्थं, नारसिंहमन्त्रेण राक्षोघ्नशुद्धिः पञ्चगव्यप्रोक्षणेन च। ततः भूमेः आरभ्य कुम्भपर्यन्तं पूजनं, हरिपूजनं अङ्गकर्मभिः, सहायकपात्राणां च अस्त्रमन्त्रेण संस्कारः; अचिन्नधारया परिभ्रमणेन च अभिषेकप्रवाहः स्थाप्यते। मण्डले “योगे योगे” मन्त्रेण शय्या स्थाप्यते; स्नानमण्डपे दिक्प्रतिदिकं विष्णुरूपाणां विन्यासः, ईशानस्य विशेषस्थानं च। स्नानानुलेपनार्थं बहवः कुम्भाः स्थाप्यन्ते; पत्रकाष्ठमृत्तिकौषधिधान्यधातुरत्नजलदीपादीनां विस्तीर्णः समाहारः दिशानुसारं विन्यस्यते, अर्घ्यपाद्याचमननीराजनाद्युपचारार्थम्। एवं मन्त्रद्रव्यदेशक्रमसंयोजनेन दिव्यसन्निधिः स्थिरीक्रियते—इति आग्नेयी विद्या यज्ञयन्त्रवत् प्रदर्श्यते।
Adhyaya 58
Chapter 58 — स्नानादिविधिः (Snānādi-vidhiḥ): Rules for Ritual Bathing and Related Consecration Rites
कलशाधिवासानन्तरं वास्तु–प्रतिष्ठाक्रमेऽग्निर्देवः स्नानादिविधिं निरूपयति, येन शिल्पिनिर्मितं बिम्बं जाग्रत्-शुद्धं लोकपूज्यं भवति। आचार्यः ईशानदिशि वैष्णवाग्निं स्थापयित्वा घनं गायत्रीहोमं करोति, सम्पातेन कलशान् अभिमन्त्र्य प्रतिष्ठापयति। कार्यशाला यजमानादयश्च शुद्ध्यन्ते; वाद्यघोषेण दक्षिणहस्ते (देशिकस्यापि) रक्षाकौतुकबन्धनं विधीयते। बिम्बं संस्थाप्य स्तुत्वा शिल्पिदोषविनाशं याचते, ततः स्नानमण्डपे नयति; नेत्रोन्मीलनं मन्त्रैर्हविर्भिश्च क्रियते। अभ्यङ्ग-उद्वर्तन-उष्णोदकप्रक्षालन-प्रोक्षणादि सहितं स्नपनं, तीर्थनदीजलैः सुगन्धिद्रव्यैः औषधिभिः पञ्चगव्येन च बहुमन्त्रपुटैः, बहुकलशैर्विष्ण्वावाहनपर्यन्तं विस्तरेण कथ्यते। अनन्तरं कौतुकमोचनं मधुपर्कः पवित्रकनिर्माणं धूपाञ्जनतिलकस्रगादिराजचिह्नोपचाराश्च; शोभायात्रा अष्टमङ्गलविन्यासश्च, अन्यदेवतासु हरादिष्वपि सामान्यः; ‘निद्रा’कलशस्य शिरोदेशे स्थापनं निर्दिश्यते।
Adhyaya 59
Chapter 59 — अधिवासनकथनं (Adhivāsana: The Rite of Inviting and Stabilizing Hari’s Presence)
अध्यायः ५९ अधिवासनं नाम हरिप्रतिष्ठायां तस्य सन्निधेः आवाहन-स्थिरीकरण-क्रियाविधिं निरूपयति। अग्निर्देवः प्रथमं अन्तरङ्गसाधनां वदति—यजमानः/आचार्यः ओंकारे चेतनां योजयित्वा चित्तं पुनः केन्द्रयति, ततः लयक्रमेण भूत-इन्द्रियादीनां प्रत्याहारं करोति—पृथिवीं वायौ, वायुमाकाशे, आकाशं मनसि, मनोऽहङ्कारे, अहङ्कारं महति, महत् अव्यक्ते लीयते; अव्यक्तं वासुदेवाख्यं शुद्धज्ञानरूपं निर्दिश्यते। अनन्तरं सृष्ट्यनुक्रमेण (व्यूह-कोस्मोजेनेसिस) तन्मात्राणि, ज्ञानेन्द्रियाणि, कर्मेन्द्रियाणि, स्थूलशरीरं च गणयित्वा साधकः देहं विश्वरूपं संस्कृतदेहवत् पुनर्निर्माति। ततः बीजाक्षरैः तत्त्वेषु देहदेशेषु च मन्त्रन्यासः, वैष्णवनामन्यासः (केशव-दमोदरपर्यन्तः) तथा षडङ्गन्यासः विधीयते। द्वादशारचक्रमण्डल-योजना, सौर-सोम्यकलानां पूजनं, परिवारार्चनं च कृत्वा प्रतिमायां हरिं प्रतिष्ठापयति; वैष्णवाग्निं प्रज्वाल्य होम-शान्तिकर्माणि, तीर्थनदीप्रतिष्ठां, ब्राह्मणभोजनं, दिक्पतिभ्यो बलिदानं, रात्रौ जागरणं पवित्रपाठेन सह च विधाय सर्वकर्माङ्गानि अधिवासनेन संस्करोति।
Adhyaya 60
Chapter 60 — वासुदेवप्रतिष्ठादिविधिः (Procedure for the Installation of Vāsudeva and Related Rites)
अग्निर्देवो वासुदेवहरिप्रतिष्ठायाः क्रमिकं प्रतिष्टाविधानं निरूपयति। गर्भगृहं सप्तभागैर्विभज्य ब्रह्मभागे बिम्बं स्थापयेत्, देवमानवभूतभागविभागं च रक्षेत्। ततः पिण्डिकास्थापनं, आवश्यकतया रत्नन्यासः, नरसिंहाहुतिसंबन्धः, वर्णन्यासः, इन्द्रादिमन्त्रैर्नवदिक्कुण्डेषु तण्डुलरत्नत्रिधातुलोहचन्दनादीनां निक्षेपः, गुग्गुलुपरिवेष्टनं च। खण्डिलहविर्वेदिं कृत्वा अष्टदिक्षु कलशान् स्थापयेत्; अष्टाक्षरेण वह्निमावाह्य गायत्रीपुरःसरैर्होमैः पूर्णाहुतिं कृत्वा शान्त्युदकेन देवशिरसि अभिषेकः। अनन्तरं ब्रह्मयानेन बिम्बं नीत्वा गीतवाद्यवैदिकध्वनिसहितं मन्दिरं प्रविश्य, अष्टमङ्गलकलशैः स्नापयित्वा शुभलग्ने पीठे प्रतिष्ठापयेत्, त्रिविक्रमनमस्कारेण स्थिरीकरोति। जिवावाहनं सान्निध्यकरणं च चेतनावतरणं बिम्बे प्रतिपादयतः; परिकरदेवताः, दिक्पालाः, गरुडः, विश्वक्सेनः स्थाप्यन्ते, भूतबलिश्च दत्तः, दक्षिणाविधिश्च निर्दिष्टः। मूलमन्त्राः देवतानुसारं भिद्यन्ते, शेषः क्रियाक्रमः सर्वप्रतिष्ठासु समान इति नियमः।
Adhyaya 61
Chapter 61 — द्वारप्रतिष्ठाध्वजारोहाणादिविधिः (Gateway Installation, Flag Hoisting, and Allied Rites)
अध्यायेऽस्मिन् मन्दिरनिर्माणं जीवित-यागशक्त्या संयोजयन् अग्नेयविद्याविधिक्रमः निरूप्यते। प्रथमं अवभृथस्नानान्ते एकाशीतिपदेṣu कुम्भानां जालविन्यासः कृत्वा हरिप्रतिष्ठायाः पूर्वं सम्पूर्णमण्डलीकरणं दर्श्यते। ततः द्वारप्रतिष्ठा—हविर्दानं, बलिः, गुरुपूजनं, देहलीतले सुवर्णनिक्षेपः, नियतहोमः; चण्ड–प्रचण्डयोः तथा श्रीलक्ष्म्याः स्थापनेन सह श्रीसूक्तार्चना दक्षिणादानं च। अनन्तरं हृत्प्रतिष्ठा—अष्टरत्नौषधिधातुबीजायसजलसम्पन्नः संस्कृतकुम्भः, नरसिंहमन्त्रसम्पातः, नारायणतत्त्वन्यासश्च प्राणरूपेण निक्षेपं चेतयति। वास्तुशास्त्रसिद्धान्तः—प्रासादः पुरुष इति, द्वारं मुखं, शुकनासा नासिका, प्रणालः अधोमार्गाः, सुधा त्वक्, कलशः केशशिखा इति अङ्गाङ्गिसम्बन्धः। अन्ते ध्वजारोहणविधिः—प्रमाणनिर्णयः, ईशान/वायव्यस्थापनम्, पताकाद्रव्यालङ्काराः, चक्रनिर्माणं (अष्ट/द्वादशारम्), दण्डे सूत्रात्मनः पताकायां निष्कलस्य न्यासः; प्रदक्षिणा मन्त्रजपः दानानि च, ध्वजदानस्य राजसदृशं पुण्यं च प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 62
Chapter 62 — Lakṣmīpratiṣṭhāvidhiḥ (The Procedure for Installing Lakṣmī)
अग्निर्वसिष्ठं समुदायेन देवताप्रतिष्ठाक्रमं शिक्षयति—लक्ष्म्याः आरभ्य सर्वदेवीसमूहपर्यन्तम्। पूर्वोक्तमण्डपस्नानादिपूर्वकर्मानन्तरं श्रीं भद्रासनस्थां स्थापयित्वा अष्टकलशान् प्रतिष्ठापयति। अभ्यङ्गः पञ्चगव्यस्नानं नेत्रोन्मीलनं मधुरत्रयादिनैवेद्यं च; केषुचित् मन्त्रपाठेषु स्थानेषु च पाठभेदाः निर्दिश्यन्ते। दिग्व्याप्तिसिञ्चनं पृथक् मन्त्रैः, अन्ते ईशानदिशि शिरःस्नानं एकाशीतिघटपरिमितं कृत्वा जलं भूमौ विसृज्यते। गन्धपुष्पसंस्कारः, तन्मयावह-समावेशः, ‘आनन्द’ऋचः जपश्च; शायन्तीयन्यासेन शय्यायां स्थैर्यं, श्रीसूक्तेन सान्निध्यं, लक्ष्मीबीजेन चिच्छक्तेः प्रबोधनम्। ततः पद्म-करवीरादिभिः नियतसंख्यया होमः; उपकरण-मन्दिरसंस्कारः, पिण्डिकानिर्माणं, श्रीसूक्तस्य पदपदपाठः, गुरुब्राह्मणदानेन समापनं, स्वर्गादिफलध्यानं च—मङ्गलधर्मसाधनरूपा विधिशुद्धिः प्रदर्श्यते।
Adhyaya 63
Chapter 63 — सुदर्शनचक्रादिप्रतिष्ठाकथनं (Procedure for Consecrating the Sudarśana Discus and Other Divine Emblems)
अस्मिन्नध्याये भगवानेवाग्निर्विष्णुप्रतिष्ठाविधिं तदनुगतानां देवमूर्तीनां चिह्नानां च—तार्क्ष्यस्य (गरुडस्य), सुदर्शनस्य, ब्रह्मणः, नरसिंहस्य—विस्तारयति। ‘विष्णोः प्रकरणवत्’ सर्वत्र प्रतिष्ठा, किन्तु स्वस्वमन्त्रेणैव प्रबोधनमिति प्रतिपाद्यते। प्रथमं रक्षार्थं रणार्थं च तीव्रः सुदर्शनमन्त्रः प्रदीयते; चक्रं धर्मिष्ठेषु शान्तं, दुष्टेषु भयङ्करं, भूतप्रेतादिशत्रून् दहन्तं परमन्त्रान् प्रतिहन्ति च। ततः ‘पाताल’नाम्नी नरसिंहविद्या निरूप्यते, या पातालासुरबलं निगृह्णाति, संशयं विपदं च हरते। अनन्तरं त्रैलोक्यमोहनमूर्तेः लक्षणं मन्त्रैश्च प्रतिष्ठा—गदाधरत्वं, द्विभुजत्वं चतुर्भुजत्वं वा—तथा चक्रपाञ्चजन्यादिसहितं, श्री–पुष्ट्यौ, बल–भद्रयोश्च समवायः कथ्यते। पश्चात् नानाविष्णुरूपावताराणां, तथा शैवशाक्तसमन्वितानां—रुद्रमूर्तिलिङ्गस्य, अर्धनारीश्वरस्य, हरिशङ्करस्य, मातृकाणां—सूर्यग्रहदेवताविनायकादीनां च प्रतिष्ठा वर्ण्यते। उत्तरार्धे विशेषतः पुस्तकप्रतिष्ठा विस्तरेणोच्यते—स्वस्तिकमण्डले पूजनं, लेखनसाधनपुस्तकमाननं, नागरीलिपेः विधानं, रत्नलेखनीपेटिकाविधिः, ईशानदिशि आसनं, दर्पणदर्शनं, प्रोक्षणं, नेत्रोन्मीलनं, पौरुषसूक्तन्यासः, सजीवीकरणं, होमः, प्रदक्षिणायात्रा, पाठारम्भान्ते नित्यपूजा च। अन्ते विद्यादानं—पुस्तकदानं—अक्षयपुण्यहेतुरिति, सरस्वतीदानस्य श्रेष्ठत्वं, पत्राक्षरपरिमाणानुसारं पुण्यवृद्धिश्च प्रतिपाद्यते; एवं प्रतिष्ठातन्त्रं, मूर्तिलक्षणं, ग्रन्थपरम्परा च एकस्मिन् धर्मार्थे संयोज्यते।
Adhyaya 64
Chapter 64 — कूपादिप्रतिष्ठाकथनं (The Account of the Consecration of Wells and Other Water-Works)
अग्निर्वसिष्ठं प्रति जलाशयादीनां—कूपानां वापीनां तडागानां सरसां च—वारुणीं प्रतिष्ठां उपदिशति। जलं हरि-सोम-वरुणस्वरूपं जीवत्प्रतिष्ठितं मन्यते। आदौ सुवर्ण-रजत-मणिमयस्य वरुणप्रतिमायाः विधानं, तस्य ध्यानलक्षणं च—द्विभुजं हंसासनस्थं, अभयमुद्राधरं, नागपाशधारिणं—निरूप्यते। ततः मण्डप-वेदी-कुण्ड-तोरण-वाऽरुणकुम्भादि-रचनाविधिः। अनन्तरं अष्टकुम्भव्यवस्था—दिक्षु भिन्नभिन्नजलस्रोतविनियोगः (समुद्रजलम्, गङ्गाजलम्, वृष्टिजलम्, प्रस्रवणजलम्, नदीजलम्, वनस्पतिजलम्, तीर्थजलम् इत्यादि) तथा अभावे विकल्पनियमाः मन्त्राभिमन्त्रणं च। शोधनं, नेत्रोन्मीलनम्, अभिषेकः, मधुपर्क-वस्त्र-पवित्राद्युपहाराः, अधिवासः, सजीवकरणं च होमक्रमैः, दशदिक्बलिभिः, शान्तितोयेन च समर्थ्यते। अन्ते जलाशये मध्ययूप-चिह्नस्थापनं भिन्नभाण्डागाराणां प्रमाणैः सह, ततः जगच्छान्तिः, दक्षिणा, ब्राह्मणभोजनं, तथा निरवरोधजलदानधर्मः—यस्य पुण्यं महायागात् अपि अधिकं प्रशस्यते।
Adhyaya 65
Chapter 65 — सभास्थापनकथनं (Account of Establishing an Assembly-hall)
अग्निर्देवः सभास्थापनविधिं प्रवर्तयन् निर्माणस्य वैधतां कर्मकाण्डेन संयोजयति—भूमिपरीक्षां कृत्वा यजमानो वास्तुयागं कुर्यात्, ततोऽनन्तरं लोकव्यवहारः प्रवर्तते। सभा ग्रामस्य चतुष्पथसन्धौ वा ग्रामान्ते स्थापनीया, निर्जने न; यथा जनजीवनं सुलभं रक्षितं च भवेत्। सामर्थ्यानुसारं निर्माणं प्रशस्यते, परन्तु स्वशक्त्यतिक्रान्तव्ययः दोषः; चतुःशाला दोषरहिता, त्रिशाला-द्विशाला-एकशालाः दिशानिषेधादिभिः सापेक्षं विचार्याः। ‘करराशि’गणना, अष्टविभागः, गर्गशास्त्रानुसारव्याख्या, ध्वज-धूम-सिंहादिशकुनविचारश्च दिशानुसारं निर्दिश्यते। अन्ते निवासप्रवेशे सामूहिकानुज्ञा, प्रातः औषधस्नानशुद्धिः, ब्राह्मणभोजनं, मङ्गलालङ्काराः, तथा नन्दा-वाशिष्ठी-जया-पूर्णा-भद्रा-काश्यपी-भार्गवी-इष्टकानाम्ना समृद्धिमन्त्रः—धन-जन-पशुवृद्धिं, गृहस्य इष्टकायाश्च सफलां प्रतिष्ठां स्थैर्यं च याचते।
Adhyaya 66
Chapter 66: साधारणप्रतिष्ठाविधानम् (The Procedure for General Consecration)
अत्र भगवान् अग्निः सर्वदेवतायतनादिषु साधारणं प्रतिष्ठाविधानं निरूपयति—एकैकस्यापि समूहार्चनस्यापि वासुदेवमोडेलानुसारं। आदित्य-वसु-रुद्र-साध्य-विश्वेदेव-अश्वि-ऋष्यादीनां आवाहनक्रमः, ततः देवतानाम्नः मात्राविभागदीर्घांशग्रहणेन बीजनिर्माणं, बिन्दु-प्रणव-नमःसमापनं च। मासिकद्वादश्यां उपवासः, आधार-कलशस्थापनं, कपिलागोक्षीरयुक्तयवचरुपाकः ‘तद्विष्णोः’जपेन, ओंकारेणाभिषेकः। व्याहृतिभिः गायत्र्या च होमः, सूर्य-प्रजापति-अन्तरिक्ष-द्यौः-ब्रह्मा-पृथिवी-सोम-इन्द्रादिदेवताभ्यः हविः। ग्रह-लोकपाल-गिरि-नदी-सागरादिकॉस्मिकशक्तीनां पूजनं, पूर्णाहुत्या व्रतविमोचनं, दक्षिणा, ब्राह्मणभोजनं च। मठ-प्रपा-गृह-मार्ग-सेतुदानादीनां स्वर्गफलप्रशंसा, वास्तु-यज्ञ-धर्मसमन्वयश्च दर्श्यते।
Adhyaya 67
Jīrṇoddhāra-vidhāna (Procedure for Renovation / Replacement of Dilapidated Installations)
पूर्वोक्तसामूहिकप्रतिष्ठानन्तरं भगवानग्निर्वसिष्ठं जीर्णोद्धारविधिं शिक्षयति—जीर्णदोषभिन्नप्रतिमादीनां यथोचितं व्यवहारः। अलङ्कृतप्रतिमायाः स्नापनं कृत्वा स्थिरा सेव्या चेत् धार्यते, अतिजीर्णा चेत् त्याज्या। प्रतिस्थापने आचार्यः पूर्ववत् नूतनं स्थापयित्वा संहारविधिना पुरातनरूपात् तत्त्वान्युद्धृत्य स्वयोनौ लीनयति। द्रव्यभेदेन विसर्जनम्—काष्ठं छित्त्वा दह्यते, शिलारूपं जले निक्षिप्यते, धातु-मणिरूपं वस्त्रावृतं यानेन सादरं नीयते। अन्ते नारसिंह-मन्त्रेण होमः, जलार्घ्ये वाद्यसहितं, गुरवे दक्षिणा; मापन-द्रव्यनिर्णयः तस्मिन्नेव दिने कर्तव्यः। कूप-तडाग-सरःप्रभृतिसार्वजनिकजलाशयजीर्णोद्धारः महापुण्यफलदः इति विशेषतः कथ्यते।
Adhyaya 68
Chapter 68 — यात्रोत्सवविधिकथनं (Account of the Procedure for the Processional Festival / Yātrā-Utsava Vidhi)
अग्निर्वसिष्ठं प्रति वदति—देवताप्रतिष्ठा उत्सवविना न परिपूर्णा; अतः प्रतिष्ठानन्तरं शीघ्रं यात्रोत्सवः कर्तव्यः—एकरात्रं त्रिरात्रं वा अष्टारात्रं वा, तथा अयन-सङ्क्रान्ति-विषुवादि कालसन्धिषु। प्रथमं मङ्गलपूर्वकर्माणि—धान्य-शिम्बीधान्यैः पात्रेष्वङ्कुरारोपणं, दिक्पालानां बलिदानं, दीपैः सह रात्रौ नगरपरिक्रमणं च, येन देवालयपवित्रता नगरं व्याप्नोति। ततः गुरुः तीर्थयात्रारम्भाय देवतामनुज्ञां याचते; चतुस्तम्भमण्डपे स्वस्तिके प्रतिमां स्थापयित्वा अधिवासनं करोति, रात्रौ घृताभिषेकधारा, नीराजनं, गीतवाद्यपूजा, पवित्रचूर्णमुकुटार्पणादि मङ्गलसेवाः च। उत्सवमूर्तिं रथे स्थापयित्वा राजचिह्नैः सह नयति; सिद्धवेद्यां संस्थाप्य होमं करोति, वैदिकजलमन्त्रैस्तीर्थान्याह्वयति। अघामर्षण-शुद्ध्यादि स्नानकर्मानन्तरं देवतासन्निधिं पुनर्मन्दिरे प्रवेशयति; सम्यगुत्सवकर्त्ता गुरुः भुक्तिं मुक्तिं च ददाति इति प्रशस्यते।
Adhyaya 69
Chapter 69 — स्नानविधानम् (Rules for Ritual Bathing / Snapanotsava-vidhi)
अग्निर्भगवान् स्नपनोत्सवविधिं उपदिशति—मन्दिराग्रे प्रतिष्ठोत्सवचक्रेषु विधीयमानं महत् स्नानकर्म। ध्यानेनार्चनहविर्भिः हरिपूजनं कृत्वा पूर्णाहुत्या समाप्यते। मण्डपे मण्डलं कृत्वा सूत्रमालाभिः संस्कृतान् कलशान् स्थापयेत्; चतुरश्रावरणे रुद्रभागविभक्तेषु विन्यस्य दिशानुसारं धान्यबीजानि, तीर्थोदकानि, फलपुष्पाणि, औषधयः, गन्धान्, रत्नधात्वादीनि च वितरति। मध्ये घृतकलशः (इन्द्रसमूहः), मधुकलशः (आग्नेयसमूहः), तैलकलशः (याम्ये दक्षिणे), क्षीरकलशः (नैरृत्ये), दधिकलशः (सौम्ये पूर्वे) इति नवकविन्यासः। कषायाः, मृत्तिकाः, शङ्खनादादि मङ्गलध्वनयश्च पूरयन्ति। मूलमन्त्रेण स्नापनं कृत्वा वह्निपूजा, सर्वभूतबलिः, भोज्यदानं दक्षिणा च; पूर्णस्नपनोत्सवे १००८ कलशाः स्युः। अन्योत्सवानां (गौरी–लक्ष्मीविवाहादीनाम्) पूर्वकर्मत्वेन शुद्धिप्रतिष्ठासहितं उत्सवविधानं दर्श्यते।
Adhyaya 70
Chapter 70 — वृक्षादिप्रतिष्ठाकथनम् (Consecration of Trees and Related Objects)
अस्मिन्नध्याये भगवता वृक्ष-वनस्पतीनां उद्यान-प्रदेशानां च प्रतिष्ठाविधिः क्रमशः प्रदर्श्यते, यस्य फलम् भुक्तिः मुक्तिश्च इति प्रतिज्ञायते। औषधिसंयुक्तेन जलेन अभ्यङ्गः, माल्य-वस्त्रालङ्कारः, सुवर्णसूच्याः कर्णवेधः, सुवर्णोपकरणेन अञ्जनलेपनं च विधीयते। वेद्यां सप्तफलानामधिवासः, प्रत्येकघटस्य बलिदानं, इन्द्रादिदेवानामधिवासः, वनस्पतये होमश्च। ततः वृक्षमध्ये गोविमोचनं विशेषकर्म, अनन्तरं निर्दिष्टाभिषेकमन्त्रैः अभिषेकः। ऋग्यजुःसाममन्त्रैः, वरुणमन्त्रैः, मङ्गलध्वनिभिः, काष्ठवेदिकायां विन्यस्तकुम्भैश्च स्नापनं क्रियते। यजमानस्य साहाय्यं, दक्षिणा—गावः भूमिराभरणानि वस्त्राणि, चतुर्दिनं क्षीराहारः, तिलैः पलाशसमिधा च होमः, आचार्याय द्विगुणा दक्षिणा च निर्दिश्यते। वृक्षवाटिकाप्रतिष्ठा पापनाशिनी सिद्धिदा इति उपसंहृत्य हरिपरिवारप्रतिष्ठासु प्रवृत्तिः सूच्यते।
Adhyaya 71
Gaṇeśa-pūjā-vidhiḥ (The Procedure for Worship of Gaṇeśa)
वास्तु-प्रतिष्ठायाम् ईशानकल्पे च ईश्वरः महाकर्मारम्भे निर्विघ्नतासिद्ध्यर्थं गणेशपूजाविधिं निरूपयति। आदौ मन्त्रन्यासः—गणपतेः विशेषणानि हृदय-शिरः-शिखा-वर्म-नेत्र-अस्त्रेषु विन्यस्य साधकदेहं यज्ञोपकरणं पवित्रीकरोति। ततः मण्डलकेन्द्रितपूजाक्रमः—गणाः, गुरु-पादुका, शक्तिः, अनन्तः, धर्मः, तथा यन्त्रस्य स्तराः (अस्थिचक्रं, ऊर्ध्व-अधः आवरणानि च) इत्यादिभिः परम्परा-शक्ति-विश्वाधार-नियमाः समन्वीयन्ते। पद्मकर्णिका-बीजा, ज्वालिनी, नन्दया, सूर्येशा, कामरूपा, उदया, कामवर्तिनी इत्याद्याः देवीरूपाः आवाह्यन्ते; पाठभेदसूचनाः तथा बीजवर्णानां भूतकार्य-न्यासः संक्षेपेण प्रदर्श्यते। अन्ते गणपति-गायत्री तथा नामावलिः, प्रतिष्ठासिद्ध्यर्थं विघ्ननाशकत्वं च प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 72
Chapter 72 — स्नानविशेषादिकथनम् (Special Rules of Bathing, Mantra-Purification, and Sandhyā)
अस्मिन्नध्याये वास्तुप्रतिष्ठा–ईशानकल्पप्रसङ्गे पूजाप्रतिष्ठयोः मूलभूतं शौचविधानं निरूप्यते। भगवान् स्कन्दं प्रति नित्यनैमित्तिकस्नानं कथयति—मृद्ग्रहणं तस्यास्त्र-मन्त्रेण शोधनं, कुशविभागैः शरीरप्रक्षालनं, प्राणायामः निमज्जनं, हृद्यास्त्रस्मरणं, स्नानोत्तरशुद्धिः, अस्त्रसन्ध्या च विधिस्नानं च। ततः मुद्रानियोजितकर्माणि (अङ्कुश, संहार), दिग्विन्यासेन मन्त्रप्रक्षेपः, शिवकेन्द्रिताः शीतल-मङ्गलजपाः शिरःपादपर्यन्तं, इन्द्रियच्छिद्राणां सम्मुखीकरणं च। आग्नेय-माहेन्द्र-मन्त्रस्नान-मानसस्नानादि विशेषस्नानानि, निद्राभोजनस्पर्शाद्यनन्तरशौचानि च निर्दिश्यन्ते। अनन्तरं सन्ध्याविधिः—आचमनं, प्राणायामः, मानसजपः, प्रातर्मध्याह्नसायंसन्ध्यासु देवताध्यानानि, ज्ञातॄणां चतुर्थी ‘साक्षी’ सन्ध्या तथा गुह्याऽन्तःसन्ध्या। अन्ते हस्ततीर्थानि, मार्जनं अघमर्षणं, अर्घ्यं गायत्रीजपः, देवर्षिपितृदिक्पालरक्षोभ्यः क्रमबद्धं तर्पणं च, येन प्रतिष्ट्हा-ईशानोपासनायाः द्वारं शुद्धिः प्रतिष्ठाप्यते।
Adhyaya 73
अध्याय ७३: सूर्यपूजाविधिः (Sūrya-pūjā-vidhi — The Procedure for Sun-Worship)
अध्यायेऽस्मिन् ईशानकल्परीत्या सुव्यवस्थितं सूर्योपासनाविधानं निरूप्यते। न्यासः, बीजमन्त्रविन्यासः, मुद्राकर्म, रक्षावगुण्ठनादि च प्रमुखम्। कराङ्गन्यासपूर्वकं “अहं सूर्यः तेजोमयः” इति भावनया आरभ्य मुख्यतया अर्घ्यदानं विधीयते। रक्तचिह्न/रेखामण्डलं कृत्वा तत्र पूजनं, द्रव्यप्रोक्षणं, पूर्वाभिमुखपूजा च। देशरक्षायां गणेशपूजा निर्दिष्टस्थानेषु, अग्नौ गुरुपूजनं, सूर्यरूपाय मध्यपीठासनस्थापनं च। पद्ममण्डले रां रीं रं रूं रें रैं रों रौं इत्यादि सौरबीजानि शक्तयश्च विन्यस्य, षडक्षरसूर्यरूपं अर्कासनस्थापनं समाप्यते। “ह्रां ह्रीं सः” इत्याद्याह्वानमन्त्रैः विम्ब-पद्म-बिल्वमुद्राः, हृदय-शिरः-शिखा-कवच-नेत्र-अस्त्राङ्गन्यासः दिक्विन्याससहितः। सोम-बुध-बृहस्पति-शुक्रादीनां तथा भौम-शनैश्चर-राहु-केतूनां बीजपूजा द्वारा ग्रहप्रणामः। अन्ते जपः, अर्घ्यं, स्तुतिः, क्षमायाचनं, संहारीणी उपसंस्कृत्या सूक्ष्मसंहारः; रविणा जपध्यानहोमानां सिद्धिर्भवतीति फलश्रुतिः।
Adhyaya 75
Agnisthāpana-vidhi (Procedure for Establishing the Sacred Fire) and Protective Īśāna-kalpa Homa Sequences
अस्मिन्नध्याये नियतयज्ञवेष्टने यागाग्नेः स्थापने प्रबोधनं च क्रमशः निरूप्यते। ऋत्विजोऽर्घ्यपात्रं गृहीत्वा अग्न्यागारं गच्छति, उत्तराभिमुखं कुण्डं निरीक्ष्य प्रोक्षण-कुशताडन-अस्त्रमन्त्र-वरमकवचैः रक्षणं विधत्ते। कुण्डस्य खननमलापाकरणं पूरणं समतलीकरणं लेपनं रेखाङ्कनं च क्रियते; अन्तःकरणे न्यासो बीजध्यानं वागीश्वर्याः ईशायाश्च आवाहनं च। नित्याग्नितः अग्निः समानीय संस्कृतः शुद्धीकृतः अनलत्रयरूपेण एकीकृतः, धेनुमुद्रया प्रदक्षिणया च मुद्रितः। ततः गृह्यसंस्कारसहायार्थं गर्भाधान-पुंसवन-सीमन्तोन्नयन-जाता कर्मादिषु निर्दिष्टाहुतयः, पञ्चब्रह्म (सद्योजात-ईशान) क्रमाः, वक्रोद्धाटनं वक्रैक्यकरणं च (पञ्चवक्त्रैक्यं) वर्ण्यते। अन्ते होमप्रकाराः, यागाग्नेः शिवेन सह नाडीसमन्वयः, तथा रुद्र-मातृका-गण-यक्ष-नाग-ग्रह-राक्षस-क्षेत्रपालादिभ्यः बहिर्बल्यान्तर्बलयः; संहारमुद्रया संहृत्य क्षमाप्रार्थनया विधिः समाप्यते।
Adhyaya 76
Chapter 76 — चण्डपूजाकथनम् (Narration of the Worship of Caṇḍa/Caṇḍeśa)
अध्यायेऽस्मिन् ईशानकल्पानुगुणः शैवागमिकः चण्ड/चण्डेशपूजाविधिः निरूप्यते। साधकः शिवं समुपगम्य पूजां होमं च विधाय कर्मफलस्वीकारं याचते। उद्भवमुद्रया अर्घ्यदानं, हृद्बीजपूर्वक-मूलमन्त्रक्रमः, स्तुति-प्रणामौ, तथा विमुखीभूय क्षमायाचनपूर्वकं विशेषार्घ्यप्रदानं—दोषस्वीकाररूपा विनयभावना—वर्ण्यते। ततः नाराचमुद्रया फट्-पर्यन्तेनास्त्रमन्त्रेण अन्तःशक्तिसंहृतिः, मूर्तिमन्त्रेण लिङ्गशक्त्यभिषेकः। चण्डस्य आवाहनं, हृदय-शिरः-शिखा-कवच-अस्त्राङ्गन्यासमन्त्राः, ध्यानं च—रुद्राग्निसम्भवः, कृष्णवर्णः, त्रिशूल-टङ्कधारी, अक्षसूत्र-कमण्डलुधरः—प्रदर्श्यते। मन्त्रपाठभेदाः पाण्डुलिपिषु निर्दिष्टाः, जपमानं (अङ्गानां दशमांशः) नियोज्यते, केषाञ्चित् द्रव्यदाननिषेधः, शिवाज्ञया नर्माल्य-भुक्तशेषप्रदानप्रवर्तनं च। अन्ते संहारमुद्रया संहारमन्त्रेण लयकर्म, गोमयजलैः क्षेपस्थानशुद्धिः, शेषविसर्जनम्, आचमनं, शिष्टकर्मानुवृत्तिश्च कथ्यते।
Adhyaya 77
Kapilādipūjāvidhāna — Procedure for Worship Beginning with Kapilā
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः गृह्यकर्मक्रमं उपदिशति, यत्र वास्तुप्रतिष्ठासंवेदना ईशानकल्पशौचाचारैः सह संयोज्यते। आदौ कपिलापूजा विशेषमन्त्रैः प्रायश्चित्तस्वीकारवाक्यैश्च, तां जगन्मातरं पापनाशिनीं च स्थापयति। ततः मध्यान्हे अष्टपुष्पिकाविधिना शिवोपासना—पीठरूपेण शिवाङ्गविभागेन च—विधीयते। पक्तान्नं मृत्युञ्जयमन्त्रजपेन दर्भसंस्कृतजलेन प्रोक्षणेन च पवित्रीक्रियते। कूल्लिकाहोमः नाभ्यग्नि-प्रतीकं, रेचकं, वह्निबीजं, वर्णस्थानगतिं च अन्तःसंन्यास्य निर्दिश्यते; अन्ते आहुतयः, क्षमा, विसर्जनं च। गृहवास्तुबलीनां न्यासाः द्वारे, उलूखल-मुसले, मार्जनीस्थान, शयनगृहे, मध्यस्तम्भे च; तत्र विघ्नराजः, कामः, स्कन्दः इत्यादिदेवताः नियोज्यन्ते। शुद्धपात्रे मौनेन भोजनं, वर्ज्यानि, प्राणोपचाराः, उपवायुभ्यः बलयः, भोजनानन्तरं आचमनं च; पाठभेदसूचनाभिः जीवदाचारपरम्परा रक्ष्यते।
Adhyaya 78
Chapter 78 — पवित्रारोहणकथनं (Pavitrārohaṇa: Installing the Sanctifying Thread/Garland)
अध्यायेऽस्मिन् पवित्रारोहणविधिः प्रवर्त्यते—आगमिकः परिपूरणाचारः, येन पूजाप्रतिष्ठयोः लोपाः पूर्यन्ते। भगवान् नित्य-नैमित्तिकभेदं निर्दिश्य आषाढ-भाद्रपदयोः शुक्लकृष्णपक्षयोः चतुर्दशी-अष्टमी-तिथिषु, अथवा कार्त्तिकीव्रते, कालं नियच्छति। द्रव्याणि युगानुसारं सुवर्ण-रजत-ताम्रादीनि, कलौ तु कर्पास-क्षौम-श्रीफलतन्तु-सरोजतन्त्वादीनि; ततः सूत्रसंख्या-ग्रन्थिसंख्या-व्यवधान-प्रमाणानि (अङ्गुल-हस्तादि) तथा ग्रन्थिवर्गाः शक्तिनामभिः—प्रकृतिः, पौरुषी, वीरा, अपराजिता, जया-विजया इत्यादयः—वर्ण्यन्ते। अनन्तरं शुद्ध्यादिक्रमः—देशशुद्धिः, द्वारपूजा-द्वारपालार्चनं कलातत्त्वेन, वास्तु-भूतशुद्धिः, कलश-वर्धनीप्रतिष्ठा, मूलमन्त्रजपसन्ततिः, अस्त्ररक्षणं, होमक्रमः, रुद्र-क्षेत्रपाल-दिक्पालादिभ्यो बलिवितरणं, तथा विधिच्छिद्रपूरणप्रायश्चित्तं। अन्ते सर्वरक्षार्थं पवित्रकसमर्पणं—विशेषतः शिवाय गुरवे च शास्त्राय—नियतो जागरण-शौचाचारः, ईशस्मरणेन विश्रान्तिश्च कथ्यते।
Adhyaya 79
पवित्रारोहणविधिः (The Rite of Raising/Placing the Pavitra)
अध्यायेऽस्मिन् वास्तुप्रतिष्ठायाम् ईशानकल्पे च पूर्त्यर्थं दोषपरिहारार्थं च पवित्रारोहणविधिः निरूप्यते। यजमानः प्रातःस्नानसन्ध्यादिभिः शुद्धिं कृत्वा मण्डपं प्रविश्य ईशानदिशि शुचिपात्रे पवित्राणि स्थापयति, आवाहितदेवतां न विसर्जयन्। ततः औपचारिकविसर्जनशुद्ध्यनन्तरं सूर्यभान्वादित्यपूजा, द्वारदेवताः, दिक्पालाः, कुम्भेश/ईशानः, शिवः, अग्निश्च नैमित्तिकपूजया समाराध्यन्ते; मन्त्रतर्पणं प्रायश्चित्तहोमः, १०८ आहुतयः, पूर्णाहुतिश्च क्रियते। मन्त्रक्रीयाद्रव्येषु न्यूनतादोषस्वीकारः, पूर्तिप्रार्थना, ‘गङ्गावतारक’ अवतरणप्रार्थना च मुख्योऽर्थः—सर्वापराधान् एकसूत्रे दैवाज्ञया समन्वयति। अनन्तरं चतुर्विधहोमाः (व्याहृत्यादि, अग्नि/सोमक्रमाः), पवित्रसहितं दिक्पालेभ्यो बलिदानम्, गुरुपूजा शिवपूजारूपा, द्विजभोजनम्, नाडीयोगेन अन्तःसंहारसहितं विसर्जनम्, चण्डेश्वरपूजा च; दूरस्थेऽपि गुरुसन्निधिः पवित्रकर्मणि आवश्यक इति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 80
दमनकारोहणविधिः (Dāmanaka-ārohaṇa-vidhi) — Procedure for Raising/Placing the Dāmanaka Garland
अध्यायेऽस्मिन् वास्तुप्रतिष्ठायां दमनकारोहणस्य ईशानमुखो विधिः प्रतिपाद्यते। हरक्रोधसमुद्भवो भैरवो देवान् निगृह्य, शिववचनात् अस्य पूजायाः अव्यभिचारि फलम् इति मिथ्याधिकारः प्रदर्श्यते। साधकः शुभतिथीः (सप्तमीं वा त्रयोदशीं) गृह्णीयात्; शैवोच्चारणेन पवित्रवृक्षं पूजयित्वा ‘प्रबोध्य’ आवाहयेत्, अपराह्णे च अधिवासनं कुर्यात्। ततः सूर्यशङ्करपावकान् पूजयित्वा मूल-शिरः-काण्ड-पत्र-पुष्प-फलादीनि देवतायाः परितः दिक्षु नियतस्थानेषु स्थापयेत्, विशेषतः ईशाने शिवपूजनं कुर्यात्। प्रातः स्नानानन्तरं जगन्नाथपूजा, दमनार्पणं, अञ्जलिमन्त्रजपः (आत्मविद्या-शिवात्म-मूलादि ईश्वरान्तमन्त्राः) च; अन्ते न्यूनाधिकदोषशमनप्रार्थना, चैत्रमासपुण्येन स्वर्गप्राप्तिश्चोच्यते।
Adhyaya 81
Chapter 81 — समयदीक्षाविधानम् (Procedure for Samaya Initiation)
अध्यायेऽस्मिन् समयदीक्षाविधानं निरूप्यते। सा शिष्ये ज्ञानजननी, भुक्तिमुक्तिप्रदा, मलमायाबन्धच्छेदिनी च। कलाभेदेन देहावस्थाः (प्रलयाकलः, सकलः) विविच्यन्ते; दीक्षा च निराधारा (तीव्रशक्तिनिपातजा) तथा साधारा (विधिसहिता) इति, पुनः समयाचारयोग्यताभ्यां सवीजा निर्वीजा च भेद्यते। अनन्तरं शैवागमिकः क्रमः—विघ्ननाशनं, भूतशुद्धिः, विशेषार्घ्यं, पञ्चगव्यं, अस्त्रकवचप्रयोगाः, सृष्ट्यादि-तादात्म्यन्यासाः, ‘शिवोऽहम्’ इति निश्चयपर्यन्तम्। शिवः मण्डले कलशे वह्नौ शिष्ये च प्रतिष्ठाप्यते, यतो बहिःप्रतिष्ठा अन्तर्मोक्षश्च साध्यते। ततः होमविधिः—आहुतिद्रव्यसंख्या, दीपनतर्पणं, चरुपाकः, पूर्णाहुतिः। पश्चात् भुक्तिमुक्त्यनुसारिणी शिष्यनियमाः, मन्त्रजलभस्मशुद्धिः, पाशभेदचिह्नार्थः, अन्ते शिवहस्तप्रदानं येन भावपूजाधिकारः सिध्यति। उपसंहारे समयदीक्षा शैवार्चनाय योग्यता ददाति।
Adhyaya 82
अध्याय 82 — संस्कारदीक्षाकथनम् (Saṃskāra-Dīkṣā: Consecratory Initiation)
अध्यायोऽयं समायदীক্ষावृत्तान्तस्य समापनं कृत्वा तत्क्षणमेव संस्कारदीक्षां प्रवर्तयति, या अधिकं रूपान्तरकारिणी दीक्षा कथ्यते। आगमिकविधिना होमाग्नौ महेशस्य आवाहनं, हृदयस्थन्यासः, देवसन्निधिस्थैर्यार्थं संख्यापूर्वकं पञ्चाहुतिक्रमश्च निर्दिश्यते। अन्तरङ्गकर्मणि अस्त्रमन्त्रसंस्कारः, शिशोर्हृदये ताडनं, तारकासदृशचैतन्यस्फुरणस्य ध्यानं च। रेचकपूरककुम्भकैः प्राणनिग्रहः, ‘हुं’ बीजजपः, संहार-उद्भवमुद्राभ्यां मन्त्रशक्तेः संहृत्य स्थाप्य सीलनं, ततः शिष्यस्य हृदयकमलस्य कर्णिकायां प्रतिष्ठापनं च। होमलक्षणानि—दीप्तो धूमरहितोऽग्निः सिद्धेः, मन्दो धूमयुक्तो विफलतायाः; शुभाग्निनिमित्तान्यपि गणितानि। अनन्तरं व्रतानि—निन्दावर्जनं, शास्त्रनिरमाल्ययोः सम्मानः, शिवाग्निगुरूणां आजीवनपूजनं, यथाशक्ति दयादानं च। अन्ते दीक्षया शिष्यः होमविद्यायाम् आगमिकज्ञानयोग्यः, शुद्धः, वास्तुप्रतिष्ठा-ईशानकल्पादिषु कर्मसु समर्थश्च भवतीति।
Adhyaya 83
Chapter 83 — निर्वाणदीक्षाकथनम् (Description of the Nirvāṇa Initiation)
अध्यायेऽस्मिन् समयदीक्षातो निर्वाणदीक्षायाः प्रवृत्तिः, ईशानकल्पप्रयोगे मोक्षाभिमुखस्य दीक्षाविधानस्य निरूपणं च। मूलमन्त्रस्य मन्त्रदीपनं, हृदय-शिरो-मुखेष्वङ्गन्यासः, तथा होमक्रमाः—एकत्रित्र्याहुतयः, वषट्/वौषट्-प्रत्ययाः, ध्रुवा-मन्त्राः—उग्र-शान्ति-पुष्टिकर्मसु यथायोग्यं निर्दिश्यन्ते। मुख्यं तन्त्रं संस्कृतसूत्रं सुषुम्णारूपेण ध्यायित्वा संहारमुद्रादिभिः नाडीक्रियाभिः अवगुण्ठनरक्षया च प्रतिष्ठापनम्; त्र्याहुतिभिः हृदयमन्त्रेण च सन्निधिस्थापनं पुनःपुनः। अनन्तरं कलापाश-शोधनबन्धनं, ग्रहण-बन्धनं, तत्त्वदर्शन-कल्पनाः, शान्त्यतीत-ध्यानं च। अन्ते प्रायश्चित्तहोमाः, शिष्यस्य व्यवस्थापनं (दिक्-नियमनं, स्नानं, आहारनियमाः), विसर्जनं चण्डेशपूजा च, तथा दीक्षाधिवासन-समापनं—सर्वं मोक्षलक्ष्येण समन्वितम्।
Adhyaya 84
अधिवासनं नाम निर्वाणदीक्षायाम् (Adhivāsana in the Nirvāṇa-dīkṣā)
अध्यायोऽयं निर्वाणदीक्षायाः पूर्वसज्जारूपम् अधिवासनं निरूपयति। दीक्षासिद्ध्यर्थं यागपरिसरस्य शुद्धिं गुरोः शौचाचारं च पूर्वापेक्षां स्थापयति। गुरुर्ब्रह्ममुहूर्ते उत्थाय स्नानादि नित्यशौचानि कृत्वा आहारविहारे सात्त्विकनियमं पालयेत्—दधि, आममांसं, मद्यादि मलिनद्रव्याणि वर्जयेत्। शुभाशुभस्वप्नलक्षणानि सूक्ष्मावस्थासूचकानि; अशुभानि घोरमन्त्राधिष्ठितेन शान्तिहोमेन प्रशम्यन्ते। एवं बाह्याचारं, अन्तःसज्जतां, निमित्तशास्त्रं, मन्त्रकर्म च एकत्र संयोज्य दीक्षां मोक्षलक्ष्ये समन्वयति; अनन्तरं यागालयप्रवेशः, शुद्धिविध्या, साधकस्य फलसमन्वयश्च सूचितः।
Adhyaya 85
Pratiṣṭhā-Kalaśa-Śodhana-Ukti (Instruction on Purifying the Consecration Pitcher) — Chapter 85
अध्यायोऽयं निवृत्तिकलाशुद्ध्यनन्तरं प्रवर्तते, यत्र ईशानकल्पविधिना प्रतिष्ठाकलशस्य शोधनं प्रबोधनं च निरूप्यते। ईश्वरः ह्रस्वदीर्घनियमैः, नाद-अनाद-नादान्तभेदैश्च, शुद्धाशुद्धतत्त्वानां सन्धानं दर्शयन् मन्त्रध्वनिशास्त्रं तत्त्वशुद्ध्या सह योजयति। प्रतिष्ठामण्डले पञ्चविंशतितत्त्वानि—चतुर्विंशतितमः पुरुषः सहितानि—अक्षरक्रमेण सह न्यस्य ध्यायन्ते। ततः रुद्ररूपाणां लोकानां च दीर्घा गणना रक्षात्मक-तत्त्वजालरूपेण प्रतिष्ठां परिपालयति। अनन्तरं दीक्षारूपे विधिः—यज्ञोपवीतस्य देहे प्रवेशः, पाशशक्तेः पृथक्करणं प्राणायाममुद्राभ्यां कुम्भे निक्षेपः, तथा विष्णोः अधिकारभृतः आवाहनं—उपदिश्यते। अन्ते प्रायश्चित्तजपः, बन्धच्छेदकास्त्र-मन्त्राः, होमसंख्याः, अधिकारत्यागः, पूर्णाहुत्या च शुद्धिः; इति प्रतिष्ठा ‘शुद्धा’ इति घोषिते।
Adhyaya 86
Vidyā-viśodhana-vidhāna (Procedure for Purifying Mantra-Vidyā)
अग्निर् ईश्वरः पूर्वोक्त-प्रतिष्ठा-कलश-शोधनानन्तरं निर्वाणदीक्षायां मन्त्रविद्याशोधनविधानं प्रवर्तयति। बीजचिह्नैः सह सन्धानं निर्दिश्य रागः शुद्धविद्या नियतिः (कलासहितम्) कालः माया अविद्या इति सप्ततत्त्वानां गणनया कर्मणः तत्त्वमानचित्रे प्रतिष्ठां करोति। प्रणवप्रमुखानि पदानि, वर्णसमूहाश्च, तथा पाठभेदाः प्रदर्श्य बहुपरम्परापाठसंरक्षणं सूचयति। ततः रुद्र-विश्वविन्यासे वामदेवः प्रथमः रुद्रः, नामक्रमेण पञ्चविंशतिसंख्यापर्यन्तं निरूप्यते। अनन्तरं द्वे बीजे, नाड्यः, वायवश्च, इन्द्रियविषय-गुणानां संक्षिप्तसम्बन्धश्च कथ्यते। साधकः हृदयदेशात् ताडन-छेदन-प्रवेश-योजन-आकर्षणग्रहणानि कृत्वा कलां कुण्डे निक्षिप्य रुद्रं कारणरूपेण आवाह्य दीक्षिते (बालके) सन्निधिं प्रतिष्ठापयति। अन्ते शताहुतिहोमः, रुद्राणीपूजा, पाशसूत्रे चैतन्यप्रतिष्ठा, पूर्णाहुतिः, स्वबीजेनैव विद्याशोधननियमश्च—इति विद्याविशोधनं समाप्यते।
Adhyaya 87
Śānti-Śodhana-Kathana (Instruction on the Purification of Śānti) — Agni Purāṇa, Adhyāya 87
निर्वाणदीक्षाक्रमे ईश्वरः विध्याः शान्त्या सह विधिवत् संयोजनं शिक्षयति, शान्त्यवस्थायां भावेश्वर-सदाशिवयोर्द्वैतविलयं दर्शयन्। ततः ह-क्श-वर्णयोः तथा भुवन-तत्त्वानां सम्बन्धन्यासं, शान्तिकर्मणि प्रतिष्ठितानां रुद्ररूपाणां गणनां च करोति। द्वादशपादपुरुषविधानं शिवस्य सर्वव्याप्तेः स्तुतिरूपेण, कवच-मन्त्रयुगलानि, बीजानि, नाडी-वायु-संकेताः, इन्द्रिय-विषयसम्बन्धाश्च निर्दिश्यन्ते। साधकः ताडन-भेद-प्रवेश-वियोजनक्रियाः, अन्तःकरणीकरणं, कलायाः कुण्डे निक्षेपं च करोति; विज्ञापनां, चैतन्यप्रतिष्ठां, देव्यां गर्भन्यासं, देहजनन-शोधनार्थं न्यासप्रयोगांश्च। जप-होमैः पाशशैथिल्यच्छेदः, अस्त्रमन्त्राः, बुद्ध्यहङ्काररूपशुल्कार्पणं, अमृतबिन्दुदानं, पूर्णाहुत्या समापनं च—अक्लेशेन सिद्धा शुद्धिः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 88
Adhyāya 88 — निर्वाणदीक्षाकथनं (Teaching of the Nirvāṇa-Initiation)
अध्यायोऽयं शान्तिकर्मशुद्ध्यनन्तरं ईशान-शैवप्रसङ्गे निर्वाणदीक्षां निरूपयति। भगवता सन्धानानि, शक्तिशिवतत्त्वाभिमुखता, अकारादिविसर्गान्ताः षोडश वर्णाः, सूक्ष्मदेहसम्बन्धाश्च (कुहू-शङ्खिनी नाड्यौ; देवदत्त-धनञ्जय वायू) कथ्यन्ते। शान्त्यतीतक्रियासु कलापाशताडन-भेदनं, फड्/नमो-समाप्तिमन्त्रैः प्रवेश-विभागः, मुद्राप्राणायामसमन्वयेन (पूरक-कुम्भक-रेचक) पाशोर्ध्वाकर्षणं कुण्डे वह्निप्रतिष्ठा च विधीयते। सदाशिवाह्वानपूजनानन्तरं शिष्यस्य चैतन्यविभागः, देवीगर्भचिह्नन्यासः, जपेन निश्चितसंख्याहुतिभिः (विशेषतः २५, ततः ५, ८) मोक्षणं च। अन्ते सदाशिवे अधिकारसमर्पणं, द्वादशान्तपर्यन्तं लयाभ्यासः, षड्गुणापदानं, अमृतबिन्दुभिः शमनं, आशीर्वादः, मखसमापनं च।
Adhyaya 89
Teaching of the One-Principle (Ekatattva) Initiation (एकतत्त्वदीक्षाकथनम्)
अग्निर्वसिष्ठं प्रति एकतत्त्वदीक्षां संक्षेपेण कथयति, या ईशानकल्पे प्रतिष्ठाविधौ च सुगमोपायः। साधकः स्वयमेव क्रमशः सूत्रबन्धादि पूर्वकर्माणि समाप्य, कालाग्नितत्त्वादारभ्य शिवतत्त्वपर्यन्तं सर्वं तत्त्वक्रमं समेके सत्ये अन्तर्निवेशयेत्—यथा एकसूत्रेण मणयः संगृहीताः। शिवतत्त्वादिदेवतामावाह्य, पूर्वोक्तानुसारं गर्भाधानादि संस्कारान् मूलमन्त्रबलात् निर्वर्तयेत्, तथा शुल्कादिसर्वदक्षिणाप्रदानं पूर्णतायै विधीयते। अन्ते तत्त्ववातयुक्तां पूर्णां दीक्षां दत्त्वा, एकेनैव विधिना शिष्यस्य निर्वाणसिद्धिं प्रतिपादयति। उपसंहारे योजना-स्थिरत्वार्थं निर्दिष्टकुम्भैः शिवकुम्भाभिषेकः क्रियते।
Adhyaya 90
Abhiṣeka-Ādi-Kathana (Consecratory Bathing and Related Rites)
अध्यायः पूर्वोक्तदीक्षाविषयात् प्रवर्त्य शैवशक्त्यभिवृद्ध्यर्थं शिष्यस्य सौभाग्यसमृद्ध्यर्थं च अभिषेकविधिं निरूपयति। प्रथमं शिवपूजा, ततः ईशानादारभ्य नवकुम्भानां क्रमस्थापनं, लवणोदक-दुग्ध-दधि-घृत-इक्षुरस-कादम्बरी-मधुरोदक-तक्रादिरूपैः ‘समुद्रैः’ संबन्धः। अनन्तरं स्नानमण्डपे यागालयरूपे मध्यदेशे शिव-समुद्र-शिवमन्त्रस्थापनं, अष्टविद्येश्वराणां रुद्ररूपाणां च प्रतिष्ठा (शिखण्डिन्, श्रीकण्ठ, त्रिमूर्त, एकनेत्र, सूक्ष्मनाम, अनन्त इत्यादयः)। शिष्यः पूर्वाभिमुखः उपवेश्य निर्दिष्टद्रव्यैः निर्माञ्चनशुद्धिं प्राप्य कुम्भोदकेन स्नाप्यते, व्रतानुष्ठानं च रक्ष्यते; श्वेतवस्त्रधारणं, पागडी-योगपट्ट-किरीटाद्यधिकारचिह्नैः सम्मानः। अन्ते उपदेशः, विघ्ननिवारणप्रार्थना, पञ्चपञ्चाहुतिसमूहैः मन्त्रचक्रपूजा, तिलकादिलक्षणं, राजगृहस्थयोः प्रयोज्यं रक्षात्मकं राजाभिषेकमन्त्रं च—इति वास्तु-यागविन्यासस्य मोक्षशासनस्य च समन्वयः प्रदर्श्यते।
Adhyaya 91
Chapter 91 — विविधमन्त्रादिकथनम् (Teaching of Various Mantras and Related Matters)
पूर्वाभिषेकविधेः समाप्तौ अयं अध्यायः प्रतिष्ठां नित्यपूजया सह संयोजयति। मङ्गलवाद्यनिनादमध्ये साधकः पञ्चगव्येन देवतां स्नापयित्वा शिव-विष्णु-सूर्यादिदेवतानां पूजां करोति। ततः विधेः परं विद्यायां प्रवर्तते—चिह्नित/व्याख्यातग्रन्थस्य साक्षात् अध्ययन-सेवनात् पुण्यं, घृत-चन्दनादिद्रव्याणि शोधन-उन्नयनहेतवः इति। अनन्तरं त्रय-चतुष्टयसंख्याभिः जीव-मूलधातु-ज्ञानभेदानां निरूपणं, अन्त-मध्यस्थानैः शुभाशुभफलनिर्णयः, संख्यासमूहाः, भूर्जपत्रलेख्याः देवतामन्त्रलिपयः च निर्दिश्यन्ते। रेखाङ्कनक्रमः, मरुत्/व्योमवर्गैः सह चतुःषष्टिविधयोजना, छन्दोविभागः—समा, हीना, विषमा—इति च कथ्यते। उपसंहारे मन्त्रशास्त्रं—स्वर-कवर्गाक्षरसम्भूताः त्रिपुरानाममन्त्राः, प्रमुखदेवताबीजाक्षराणि, तथा रवि-ईश-देवी-विष्णोः ३६०संख्यकजप-मण्डलचक्रविधानं, ध्यान-गुरुदीक्षासहितं, वास्तुप्रतिष्ठाधिकारं ईशानकल्पमन्त्रप्रयोगेन एकीकृत्य प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 92
Chapter 92 — प्रतिष्ठाविधिकथनम् (Narration of the Consecration / Installation Procedure)
ईश्वरः गुहं प्रति देवालय-प्रतिष्ठायाः तत्त्वं निरूपयति—पीठं शक्तिरूपं, लिङ्गं शिवरूपं, तयोः शिवाणु-शक्तिभिः संयोगेन चैतन्यावाहनमेव प्रतिष्ठेति। प्रतिष्ठायाः पञ्चविधाः प्रकाराः कथ्यन्ते; ब्रह्मशिलायाः विशेषः, तथा स्थापने, स्थित-स्थापने, उद्धारानन्तर-उत्थापने च विधयः स्पष्ट्यन्ते। अनन्तरं वास्तुशास्त्रानुसारं भूमेः पञ्चधा परीक्षा, वर्णानुसार-भूमिगुणाः, दिग्विशेष-प्राधान्यं, दूषित-भूमेः शोधनं, तथा खनन-गोवास-हलकरणादिभिः भूमेः पुनःपुनः संस्कारः निर्दिश्यते। मण्डपकर्म, अघोरास्त्र-रक्षा, शुभद्रव्यैः रेखाङ्कनं, ईशानकोष्ठे शिवपूजा, उपकरण-प्रतिष्ठा, सीमाङ्कनं, अर्घ्यं, परिग्रहश्च क्रमेणोक्तः। शल्यदोष-परिक्षा निमित्तैः, पशु-शब्दैः, मातृका-वर्णसमूहानां दिग्विन्यासेन च प्रदर्श्यते। अन्ते शिलानिर्णयः, नवशिला-समूहः, स्नान-अनुलेपनादि, तथा शिव-विद्या-आत्मतत्त्वानां देवता-लोकपाल-बीज-कुम्भ-प्राकाररक्षा-होम-अस्त्राहुतिभिः सह विस्तीर्णं तत्त्वन्यासः, दोषनिवारणं वास्तुभूमिशुद्धिश्च प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 93
Chapter 93 — वास्तुपूजादिविधानम् (Procedure for Vāstu-worship and Related Rites)
अग्निर्भगवान् ईशानकल्पानुगुणं वास्तुप्रतिष्ठाविधानं प्रवर्तयति। देवालययोजनां कृत्वा समतले वेदिसदृशे बहुभुजे स्थले वास्तुमण्डपं/मण्डलं स्थापयेत्, ततः प्रमाणितपदविभागं करोति—विशेषतः चतुःषष्टिपदविन्यासं, तथा गृह-नगर-वेदीप्रसङ्गेषु एकाशीतिशतपञ्चविंशतिषोडशनवपदविधानान्यपि। वेणुदण्ड-रज्ज्वादिप्रमाणोपकरणानि, दिग्विन्यासः कर्णरेखाः च, तथा उत्तराभिमुखं शयितं असुराकारं वास्तुपुरुषं ध्यायित्वा स्थापत्यविन्यासः कथ्यते। ततः देवतानां वास्तुदेहे पदेषु च न्यासः, कोणाधिपतयः, एक-द्वि-षट्-नवपदभोगिनः निर्दिश्यन्ते; स्वस्तिक-वज्र-त्रिशूलादिचिह्नितेषु मर्मस्थानेषु निर्माणं निषिध्यते। दिग्देवताभ्यः सहचरभूतपदेभ्यश्च (चरकी, विदारी, पूतना इत्यादि) विशिष्टनैवेद्यद्रव्यैः दीर्घा बलिक्रमविधिः प्रदर्श्यते। अन्ते पञ्चहस्तप्रमाणमितिमानं पुनरुक्त्वा प्रतिष्ठायां मधुपायसादिमधुरान्नबलिं विधत्ते, शिल्पसूक्ष्मतां धर्म्याभिषेकेन संयोजयन्।
Adhyaya 94
Chapter 94 — शिलाविन्यासविधानम् (The Procedure for Laying the Foundation Stones)
ईश्वरः पूर्वोक्तवास्तुपूजाक्रममनुसृत्य शिलाविन्यासविधानं क्रमशः निरूपयति। प्रथमं बहिर् ईशस्य तथा चरक्यादिदेवगणस्य पूजनं कृत्वा प्रत्येकं त्रयोऽग्निहोमाः प्रदीयन्ते। शुभलग्ने भूतबलिं दत्त्वा भूतादिलिमिनशक्तीनां शमनं कृत्वा मध्यसूत्रे शक्तिं कुम्भेनानन्तेन च स्थापयेत्। “न”बीजसम्बद्धमन्त्र-मूलेन कुम्भस्थां शिलां स्थिरीकृत्य पूर्वादिदिशासु सबद्रा/सुभद्राद्यष्टकुम्भान् विन्यसेत्। लोकपालांशैः न्यासः, कूपेषु शक्तिस्थापनं, पाठभेदेनान्ते समीपे वा अनन्तनियोजनं; नन्दादिशक्तयः शिलासु प्रतिष्ठाप्यन्ते। शम्बररज्जुभिः भित्तिमध्येषु अधिदेवतानां स्थाननिर्णयः, धर्मादीनां कोणेभ्यः कोणेषु विभागः। ध्यानान्ते ब्रह्मा ऊर्ध्वे, महेश्वरः सर्वव्यापी; व्योमप्रासादे आधानं। बल्यस्त्रमन्त्राभ्यां विघ्ननाशः, मध्ये पूर्णशिलास्थापनं; व्योमध्यानं, तत्त्वत्रयन्यासः, प्रायश्चित्ताहुतिḥ, यागविसर्जनं च।
Adhyaya 95
Pratiṣṭhā-sāmagrī-vidhāna — Prescription of Materials and Conditions for Consecration
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः मन्दिरे लिङ्गस्य प्रतिष्ठां भोगमोक्षप्रदां विधत्ते, दिव्ये शुभदिने अनुकूलज्योतिषस्थितिषु च कर्तव्यमिति। प्रथमं कालनिर्णयः—माघादिपञ्चमासपर्यन्तं (चैत्रवर्जितं) मासाः, योग्यतिथयः, वर्ज्यनियमाः, प्रियाणि नक्षत्राणि लग्नानि च। ततः ग्रहस्थानदृष्टिभावफलानां विवेचनं, ज्योतिषनिदानैः कर्मसिद्धेः समन्वयः। अनन्तरं देशविन्यासः—सहायकभूमिविभागः, मण्डपविन्यासः, चतुरश्रवेदी स्तम्भयुक्ता, कुण्डमेखलानां संख्या-स्थान-आकृति-प्रमाणानि, योनिरूपं तस्य दिग्विन्यासश्च। अन्ते प्रतिष्ठासामग्री—तोरणध्वजदण्डाः, पवित्रमृत्तिकाः, कषायाः, जलानि, औषधिमूलानि, रक्षाशोधनद्रव्याणि, कुम्भव्यवस्था, होमोपकरणानि, हविर्दानानि, आचार्यदक्षिणा, रत्नधातुखनिजधान्यादीनां गणना—इति ब्रह्माण्ड-स्थल-द्रव्यसमन्वितं पावनतन्त्रं निरूप्यते।
Adhyaya 96
Adhivāsana-vidhi (Procedure for Preliminary Consecration in Vāstu–Pratiṣṭhā / Īśāna-kalpa)
अध्यायः ९६ अधिवासनविधिं प्रतिपादयति। स्नाननित्यकर्मशुद्धो गुरुḥ सहायैः ऋत्विग्भिः सह यज्ञमण्डपे प्रविश्य रक्षां क्रमं च देवसन्निधिं स्थापयति। तोरणपूजा, द्वारपालानां रक्षोपकरणानां च नियोजनेन विघ्ननिवारणं क्रतुरक्षणं च क्रियते। ध्वजदेवताः, क्षेत्रपालाः, लोकपालाः कलशेषु, मन्त्रहोमोपहारध्यानैः दिक्-सीमान्तररक्षा दृढीभवति। ततः भूतशुद्धिः, अन्तర్యागः, मन्त्रद्रव्यशोधनं, बहुस्तरीय-न्यासः, अन्ते सर्वव्यापिनो निष्कलस्य शिवस्य लिङ्गे प्रतिष्ठापनं च। होमकर्म, शाखानुसारं वेदपाठविनियोगः, अभिषेकक्रमाः—पञ्चगव्यपञ्चामृततीर्थौषधिधाराभिः—प्रतिमासंस्कारशयनं लक्ष्मी-अवतरण-चिह्ननं प्रमाणमानैः सह वर्ण्यते। अधिवासः रात्रौ नियतवासः (अथवा संक्षिप्तविकल्पाः) इति निर्दिश्य, संक्षेपेऽपि फलप्रदत्वं प्रतिपाद्य, धर्मसिद्धेः शिवसाक्षात्कारस्य च सेतुत्वेन विधिं समापयति।
Adhyaya 97
Śiva-pratiṣṭhā-kathana — Account of Installing Śiva (Liṅga-Pratiṣṭhā within Vāstu-Pratiṣṭhā & Īśāna-kalpa)
अध्यायेऽस्मिन् पूर्वाधिवासनकर्मणः परं शैवप्रतिष्ठाविधिः विस्तरेण निरूप्यते। दिवसे नित्यकर्म-द्वारपालपूजाभ्यां पात्रतां स्थापयित्वा गर्भगृहप्रवेशः; ततः दिक्पाल-शिवकुम्भ-वर्धनीपूजा, अस्त्रमन्त्रैः विशेषतः “हुं फट्” इत्यादिभिः विघ्ननिष्कासनं च। वास्तुनिर्देशः—लिङ्गं न मध्यबिन्दौ स्थापनीयम्, बेधदोषपरिहारार्थं यवमात्रेण किंचित् अपसारणीयम्। ईशानदिगनुगुणं पीठाधारं पवित्रीकृत्य सर्वाधारत्वेन अनन्तास्थापनं, सृष्टियोग/आसनमन्त्रैः स्थैर्यमुद्राभिश्च। धातु-रत्न-औषध-धान्यनिक्षेपाः, चतुर्दिक्गर्तविन्यासः, द्वारविधानं, पीठबन्धनं, त्रितत्त्व-षडर्चा-न्यासक्रमः, पञ्चामृताभिषेकश्च कथ्यते। दोषशान्त्युपायाः—शिवशान्तिः, मृत्युञ्जयजपः, पूर्णाहुत्यादि-प्रार्थनाः; प्रतिष्ठोत्तरं उत्सव-दानविधानं, सामान्य-विशेषलिङ्गभेदाः, केषाञ्चित् लिङ्गेषु चण्डाध्वर्युनिषेधः, स्थापकदक्षिणा, चललिङ्गेषु तथा अन्यदेवताप्रतिष्ठासु अपि विस्तारः—इति मन्त्रतन्त्र-वास्तुशास्त्र-भक्त्यर्थानां समन्वयः प्रदर्श्यते।
Adhyaya 98
Chapter 98 — गौरीप्रतिष्ठाकथनम् (Gaurī-Pratiṣṭhā: Installation and Worship of Gaurī; Īśāna-kalpa Elements)
अध्यायः ९८ आरभ्यते लघु-पाठभेद-सूचनया, ततः गौरीप्रतिष्ठावर्णनं प्रवर्तते। ईश्वरः विधिं निर्दिशति—प्रथमं मण्डप-निर्माणं पूर्वाङ्ग-सम्पादनं च, अनन्तरं प्रतिष्ठास्थानस्य उन्नयनं स्थापनेन सह। साधकः मूर्तिमन्त्रेभ्यः आरभ्य शय्यामन्त्रपर्यन्तं क्रमशो न्यासं करोति; गुहामन्त्रं च, आत्मविद्यादि-क्रमं शिवपर्यन्तं, अन्ते ईशाननिवेशनं च। पराशक्तेः न्यासेन प्रतिष्ठा, पूर्वोक्तविधिना होम-जपौ, आहूतशक्तीनां संयोगः, क्रियाशक्त्यात्मिका पिण्डी-निर्माणश्च। देवी सर्वत्र व्यापिनीति ध्यायते, रत्नोपहारादयः स्थाप्यन्ते, ततः प्रतिमायां/आसने नियोज्यते। अन्ते क्रियाशक्तिः पीठे, ज्ञानशक्तिः विग्रहे विन्यस्य, अम्बिका-शिवां सादरं स्पृष्ट्वा समग्रैः उपचारैः पूजयति।
Adhyaya 99
Sūrya-pratiṣṭhā-kathana (Account of Installing Sūrya)
अस्मिन्नध्याये भगवान् वास्तु–प्रतिष्ठा तथा ईशानकल्पसन्दर्भे सूर्यप्रतिष्ठाविधिं निरूपयति। विधिः बीजवर्णसमूहैः आरभ्य पूर्वोक्तरीत्या मण्डपनिर्माणादि, स्नान-शुद्ध्यादि पूर्वकर्म च प्रवर्तते। विद्यासने/शय्यायां ऋत्विक् भास्करस्य अङ्गन्यासं कृत्वा त्रितत्त्वं स्थापयति, ततः स्वरैः सह खादीपञ्चकं न्यस्य मन्त्र-तत्त्व-रूपाणां स्तरितस्थापनं दर्शयति। पुनः पिण्डीशुद्धिं कृत्वा तत्त्वपञ्चकेन निर्दिष्टसदेशपदपर्यन्तं न्यासं विस्तारयति। गुरुः सर्वतोमुखीं शक्तिं प्रतिष्ठाप्य स्वहस्तेन शक्तियुक्तं सूर्यं स्थापयति। अन्ते ‘स्वामिन्’ इत्यन्तनामविधानं तथा पूर्वोक्तसूर्यमन्त्राणां प्रामाण्यं प्रतिष्ठायै पुनः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 100
Chapter 100 — द्वारप्रतिष्ठाकथनम् (Dvāra-pratiṣṭhā-kathana: Procedure for Door Consecration)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः द्वारप्रतिष्ठाविधिं विशदं वदति। द्वाराङ्गानि कषायादिशुद्धिद्रव्यैः संस्कृत्य शयने स्थाप्यन्ते। मूल–मध्य–अग्रभागेषु त्रिविधन्यासः क्रियते—आत्मतत्त्वादारभ्य मध्यतत्त्वान् अतिक्रम्य ईश्वरपर्यन्तं क्रमः; ततः सन्निवेशः, होमः, जपश्च यथारूपसिद्ध्यर्थम्। द्वारे वास্তুपूजा अनन्तमन्त्ररक्षणेन, रत्नपञ्चकस्थापनं, विघ्नशान्त्यर्थं शान्तिहोमश्च। रक्षार्थं औषधि-धान्यादिद्रव्याणि निर्दिश्यन्ते; प्रणवोच्चारणेन उदुम्बराधारे रक्षापोटली बध्यते। देशविन्यासः—किञ्चित् उत्तराभिमुखता; अधः आत्मतत्त्वन्यासः, पार्श्वाङ्गेषु विद्यात्मतत्त्वन्यासः, आकाशप्रदेशे शिवन्यासः; अन्ते मूलमन्त्रेण प्रतिष्ठा। द्वारपालदेवताभ्यः तथा तल्पाद्युपस्करेभ्यः यथाशक्ति बल्यादि, न्यूनताप्रायश्चित्ताहुतयः, दिक्बलिः, यथोचितदक्षिणा च निर्दिष्टा।
Adhyaya 101
Chapter 101 — प्रासादप्रतिष्ठा (Prāsāda-pratiṣṭhā): Consecration and Installation of the Temple
अस्मिन्नध्याये भगवानग्निः प्रासादप्रतिष्ठाक्रमं वदति, यत्र वास्तुविन्यासः तान्त्रागमिकान्तःकरणीकरणेन सह संयुज्यते। प्रतिष्ठास्थानं शुकनास्याः अन्ते, पूर्ववेद्याः मध्यस्थिते वेदिकापीठे निर्दिश्यते, येन प्रासादस्य प्राणशक्तेः देशव्याकरणं सिद्ध्यति। आधारशक्त्यादारभ्य पद्मासनं स्थाप्य प्रणवेन मुद्र्यते; ततः सुवर्णादौ अधिष्ठानं कृत्वा पञ्चगव्यादिभिः पवित्रद्रव्यैः संस्कारः क्रियते। मधुक्षीरयुक्तः कुम्भः स्थाप्यते, पञ्चविधरत्ननिक्षेपैः पूर्यते, वस्त्र-माल्य-गन्ध-पुष्प-धूपैः अलङ्क्रियते; सहायकयागोपकरणानि आम्रपल्लवाश्च विन्यस्यन्ते। अनन्तरं प्राणायामेन (पूरक-रेचकाभ्याम्) न्यासेन च गुरुः शम्भुं प्रबोधयति, द्वादशान्तात् वह्निसदृशं स्फुलिङ्गं आकृष्य कुम्भे निवेशयति, तन्त्रमार्गेण सन्निधिप्रवाहाय। ततः आयुध-कलाः, क्षान्तिः, वागीश्वरः, नाडी-प्राणजालं, इन्द्रियाणि तद्देवताश्च, सर्वव्यापी शिवश्च मुद्रया मन्त्रेण होमेन प्रोक्षणेन स्पर्शेन जपेन च एकीकृत्य देवतारूपं परिपूर्यते; अन्ते कुम्भस्य त्रिभागविभागेन स्थिरं दिव्यावासं साध्यते।
Adhyaya 102
Chapter 102 — ध्वजारोपणं (Dhvajāropaṇa: Raising/Installing the Temple Flag)
अस्मिन्नध्याये वास्तु–प्रतिष्ठाक्रमः ईशानकल्पे शैवागमिकविधिना प्रवर्तते। चूलकस्य (शिखराग्रभागस्य), ध्वजदण्डस्य, ध्वजस्य च संस्कारः स्थापनेन सह निर्दिश्यते। कुम्भे वैष्णवचिह्नानि, अग्रचूलसंज्ञा, लिङ्गे ईशशूलचूलक इत्यादि लक्षणानि कथ्यन्ते; ध्वजारोपणे भङ्गः राज्ञो यजमानस्य वा अशुभफलदः इति निमित्तशास्त्रं च। शान्तिकर्म, द्वारपालपूजा, मन्त्रदेवताभ्यस्तर्पणं, अस्त्रमन्त्रेण स्नापन-प्रोक्षणं, ततः न्यासः अङ्गपूजा च विधीयते। शिवः सर्वतत्त्वमयः व्यापकश्च ध्येयः; अनन्तः कालरुद्रः लोकपालाः भुवनानि रुद्रगणाश्च ब्रह्माण्डरचनायां कल्प्यन्ते। ध्वजः ऊर्ध्वकौस्मोग्रामरूपः—तत्त्वानि शक्तयः (कुण्डलिनीसहिताः), नादः रक्षाप्रतिष्ठाश्च विन्यस्यन्ते। अन्ते प्रदक्षिणा, पाशुपतचिन्तया रक्षाविधानं, दोषप्रायश्चित्तं, दक्षिणा, तथा प्रतिमा-लिङ्ग-वेदिनिर्मातॄणां दीर्घकालपुण्यप्रतिज्ञा च निरूप्यते।
Adhyaya 103
जीर्णोद्धारः (Jīrṇoddhāra) — Renovation and Ritual Handling of Defective Liṅgas and Old Shrines
ध्वजारोहणकर्मसमाप्त्यनन्तरं अयं अध्यायः जीर्णोद्धारविधिं प्रवर्तयति। ईश्वरः शिवलिङ्गस्य दोषान् निर्दिशति—शुभहानिः, भङ्गः, श्वयथु/स्थूलता, वज्राघातः, आवरणम्, विदारणम्, विकृतिः, अस्थैर्यम्, विसंयोजनम्, दिग्भ्रमः, पतनं च। तेषां शमनाय पिण्डी-वृषचिह्नाद्युपकरणैः सह मण्डप-निर्माणं, द्वारपूजा, स्थण्डिल-कल्पना, मन्त्रतोषणं, वास्तुदेवपूजा, दिग्बलिः च क्रमशः विधीयते। आचार्यः शम्भुं प्रार्थयित्वा निर्दिष्टद्रव्यसंख्याभिः शान्तिहोमं करोति, अङ्गमन्त्रैः अस्त्रमन्त्रेण च संस्कारं, कोपलिङ्गसम्बद्धान् विघ्नभूतान् विसृज्य, प्रोक्षणं कुशस्पर्शं जपं च तथा तत्त्वाधिपेभ्यः प्रतिलोमार्घ्यं निवेदयति। ततः लिङ्गं बन्धयित्वा नयति, निमज्जयति, अनन्तरं पुष्टिहोम-रक्षाकर्माणि च। मुख्यनियमः पुनः—प्रतिष्ठितलिङ्गं जीर्णभिन्नदेवालयं वा न स्थानान्तरयेत्; जीर्णोद्धारे पावनता रक्ष्या। अन्ते गर्भगृहविन्यासे चेतावनी—अतिसङ्कोचः मृत्युसूचकः, अतिविस्तारः धनहानिकरः।
Adhyaya 104
Prāsāda-Lakṣaṇa (Characteristics of Temples): Site Division, Proportions, Doorways, Deity-Placement, and Bedha-Doṣa
अस्मिन्नध्याये भगवान् ईश्वरः शिखध्वजं प्रति प्रासादस्य सामान्यलक्षणानि उपदिशति। प्रथमं भूमेः शुद्धं विन्यास-विभाजनं, तथा गर्भस्य (गर्भगृहस्य), पिण्डिकायाः, अन्तराल-शून्यस्य, भित्ति-पट्टस्य च प्रमाणानुपात-न्यायः कथ्यते। चतुर्विभाग-पञ्चविभाग-षोडशविभागादि भिन्नपाठाः स्मार्यन्ते, तथापि प्रमाणस्य प्राधान्यं रक्ष्यते। ततः जगती-नेमि-परिकरादि, परिधि-विभागः, रथक-प्रक्षेपाः चोन्नतिविन्यासे निर्दिश्यन्ते। दिक्प्रतिष्ठायां पूर्वे आदित्याः, यमादयः स्वस्वदिक्षु, वायुदिग्भागे स्कन्दाग्न्यादयः स्थाप्यन्ते, बहिः प्रदक्षिणा विधीयते। प्रासाद-मेरु-मन्दर-विमानादीनां, बलभी-गृहराज-शालागृहादीनां च रूपभेदाः, चतुरस्र-वृत्त-दीर्घ-अष्टास्रादि-आकृत्युत्पन्ना नवधा विभागाश्च निरूप्यन्ते। अन्ते द्वारविधानं—विदिशाद्वारनिषेधः, अङ्गुलमानैः परिमाण-क्रमः, शाखासङ्ख्या, द्वारपाल-स्थापनं, बिद्ध/बेधदोष-निमित्तानि, तथा येषु सीमालङ्घनदोषो न जायते तानि च नियमाः—सम्यगुक्तम्।
Adhyaya 105
नगरादिवास्तुकथनं (Discourse on Vāstu for Cities and Related Settlements)
अस्मिन्नध्याये भगवान् ईश्वरः नगर-ग्राम-दुर्गादिषु समृद्ध्यर्थं वास्तुपूजाविधानं निरूपयति। ८१-पद (९×९) मण्डलेन वास्तुप्रतिष्ठा, पूर्वदिक्-नाडी-नामानि, पदानां पाद-सम्बद्धानि नामानि, दिक्-विदिक्-कोण-उपविभागेषु देवतानां शक्तीनां च विन्यासः (माया, आपवत्स, सविता/सावित्री/विवस्वान्, विष्णु, मित्रादयः) कथ्यते। ततः एकाशीपद-देवालयः, शताङ्घ्रिक-मण्डपः इत्यादि योजनाभेदाः, कक्ष-विन्यासः, भित्ति-प्रमाणानि, वीथ्युपवीथी-मार्गाः, भद्रा-श्रीजयादि विन्यासाः निर्दिश्यन्ते। गृहभेदाः (एक-द्वि-त्रि-चतु-आष्टशाला) तथा दिशादोष-लक्षणानि, शूल-त्रिशूल-त्रिशाला-चिह्नैः शकुननिर्णयः, दिगनुसारं शयन-आयुध-धन-गो-दीक्षास्थान-विभागः, शेष-गणनया गृहजातिनिर्णयः, द्वारफलानि च विस्तरेणोक्तानि—देवताक्रमसमन्वितं वास्तुशास्त्रं धर्मविद्येति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 106
Chapter 106 — नगरादिवास्तुः (Vāstu Concerning Towns and Related Settlements)
अग्निरीश्वरः वसिष्ठं प्रति राज्यवृद्ध्यर्थं नगरादिवास्तुशास्त्रं उपदिशति। प्रथमं योजनमानैः भूमेः परीक्षां कृत्वा, वास्तुदेवतानां पूजनं बलिदानं च कृत्वा प्रतिष्ठापूर्वकर्म निर्दिशति। ततः त्रिंशत्पदवास्तुमण्डलं, तथा द्वारविन्यासं—पूर्वे सूर्यपदे, दक्षिणे गन्धर्वपदे, पश्चिमे वरुणपदे, उत्तरे सौम्यपदे—वदति। गजगमनयोग्यं द्वारप्रमाणं, अशुभद्वाररूपनिषेधं, तथा शान्तिकृत्-रक्षाविन्यासान् च निर्दिशति। चतुर्दिक्षु कर्म-प्रशासनविभागः—शिल्पिनः, नटाः, मन्त्रिणः, न्यायाधिकारिणः, वणिजः, वैद्याः, अश्वारूढाः—तथा श्मशानं, गोष्ठं, कृषकस्थानं च नियोज्यते। देवप्रतिष्ठारहितं नगरं ‘निर्दैवतं’ इति, तदुपद्रवग्रस्तं भवति; देवसंरक्षितं तु जयभोगमोक्षप्रदं। अन्ते गृहान्तर्विभागः—पाकशाला, कोशः, धान्यागारः, देवगृहं—तथा गृहभेदाः—चतुःशाला, त्रिशाला, द्विशाला, एकशाला; आलिन्द-दलिन्दादयः—इति धर्म्यराजधर्मेण सह नगरव्यवस्थां संयोजयति।