Adhyaya 62
Vastu-Pratishtha & Isana-kalpaAdhyaya 6213 Verses

Adhyaya 62

Chapter 62 — Lakṣmīpratiṣṭhāvidhiḥ (The Procedure for Installing Lakṣmī)

अग्निर्वसिष्ठं समुदायेन देवताप्रतिष्ठाक्रमं शिक्षयति—लक्ष्म्याः आरभ्य सर्वदेवीसमूहपर्यन्तम्। पूर्वोक्तमण्डपस्नानादिपूर्वकर्मानन्तरं श्रीं भद्रासनस्थां स्थापयित्वा अष्टकलशान् प्रतिष्ठापयति। अभ्यङ्गः पञ्चगव्यस्नानं नेत्रोन्मीलनं मधुरत्रयादिनैवेद्यं च; केषुचित् मन्त्रपाठेषु स्थानेषु च पाठभेदाः निर्दिश्यन्ते। दिग्व्याप्तिसिञ्चनं पृथक् मन्त्रैः, अन्ते ईशानदिशि शिरःस्नानं एकाशीतिघटपरिमितं कृत्वा जलं भूमौ विसृज्यते। गन्धपुष्पसंस्कारः, तन्मयावह-समावेशः, ‘आनन्द’ऋचः जपश्च; शायन्तीयन्यासेन शय्यायां स्थैर्यं, श्रीसूक्तेन सान्निध्यं, लक्ष्मीबीजेन चिच्छक्तेः प्रबोधनम्। ततः पद्म-करवीरादिभिः नियतसंख्यया होमः; उपकरण-मन्दिरसंस्कारः, पिण्डिकानिर्माणं, श्रीसूक्तस्य पदपदपाठः, गुरुब्राह्मणदानेन समापनं, स्वर्गादिफलध्यानं च—मङ्गलधर्मसाधनरूपा विधिशुद्धिः प्रदर्श्यते।

Shlokas

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये ध्वजारोहणं नाम एकषष्टितमो ऽध्यायः अथ द्विषष्टितमो ऽध्यायः लक्ष्मीप्रतिष्ठाविधिः भगवानुवाच समुदायेन देवादेः प्रतिष्ठां प्रवदामि ते लक्ष्म्याः प्रतिष्ठा प्रथमं तथा देवीगणस्य च

इत्यादिमहापुराणेऽाग्नेये ध्वजारोहणं नामैकषष्टितमोऽध्यायः। अथ द्विषष्टितमोऽध्यायः लक्ष्मीप्रतिष्ठाविधिः। भगवानुवाच—समुदायेन देवादेः प्रतिष्ठां प्रवदामि ते; लक्ष्म्याः प्रतिष्ठा प्रथमं तथा देवीगणस्य च॥

Verse 2

पूर्ववत् सकलं कुर्यान्मण्डपस्नपनादिकं भद्रपीठे श्रियं न्यस्य स्थापयेदष्ट वै घटान्

पूर्ववत् सकलं कुर्यान्मण्डपस्नपनादिकम्। भद्रपीठे श्रियं न्यस्य स्थापयेदष्ट वै घटान्॥

Verse 3

घृतेनाभ्यज्य मूलेन स्नपयेत् पञ्चगव्यकैः हिरण्यवर्णा हरिणी नेत्रे चोन्मीलयेच्छ्रियाः

घृतेन मूलभागमभ्यज्य पञ्चगव्यैः स्नापयेत्। ततः श्रियै हिरण्यवर्णां हरिणीं ध्यायन् नेत्रोन्मीलनं कुर्यात्॥

Verse 4

मण्डलस्नपनादिकमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः स्थापयेद्वरुणे घटानिति घ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः तन्म आवह इत्य् एवं प्रदद्यान्मधुरत्रयम् अश्वपूर्वेति पूर्वेण तां कुम्भेनाभिषेचयेत्

“मण्डलस्नपनादिकम्” इति ङ-चिह्नितपुस्तके पाठः। “वरुणे घटान् स्थापयेत्” इति घ-ङ-चिह्नितपुस्तकपाठः। ततः “तन्म आवह” इत्येवं जपन् मधुरत्रयं प्रदद्यात्। अनन्तरं “अश्वपूर्वेति” पूर्वमन्त्रेण कुम्भेनाभिषेचयेत्॥

Verse 5

कामोस्मितेति याम्येन पश्चिमेनाभिषेचयेत् चन्द्रं प्रभासामुच्चार्यादित्यवर्णेति चोत्तरात्

“कामोस्मि” इति मन्त्रं जपन् याम्यपश्चिमयोर्दिशोः प्रोक्षयेत्। “चन्द्रं प्रभासाम्” इत्युच्चार्य “आदित्यवर्ण” इति चोत्तरतो प्रोक्षयेत्॥

Verse 6

उपैतु मेति चाग्नेयात् क्षुत्पिपासेति नैरृतात् गन्धद्वारेति वायव्यां मनसः काममाकृतिम्

आग्नेयाद् “उपैतु मे” इति जपेत्, नैरृताद् “क्षुत्पिपासे” इति। वायव्यां “गन्धद्वारे” इति च; एवं मनसः काममाकृतिं साधयेत्॥

Verse 7

ईशानकलशेनैव शिरः सौवर्णकर्दमात् एकाशीतिघटैः स्नानं मन्त्रेणापः सृजन् क्षितिम्

ईशानकलशेनैव शिरः स्नापयेत्, सौवर्णकर्दमात् एकाशीतिघटपरिमितैः। मन्त्रं जपन् आपः सृजन् क्षितौ विसर्जयेत्॥

Verse 8

आर्द्रां पुष्करिणीं गन्धैर् आर्द्रामित्यादिपुष्पकैः तन्मयावह मन्त्रेण य आनन्द ऋचाखिलं

गन्धैः पुष्करिणीं आर्द्रां कुर्यात्, ‘आर्द्राम्…’ इत्यादि-मन्त्राभिमन्त्रितैः पुष्पकैः सह। ‘तन्मयावह’ मन्त्रेण देवतात्मैक्यं साधयेत्; एवं ‘आनन्द’ ऋगखिलं विनियोज्यम्।

Verse 9

शायन्तीयेन शय्यायां श्रीसूक्तेन च सन्निधिम् लक्ष्मीवीजेन चिच्छक्तिं विन्यस्याभ्यर्चयेत् पुनः

शायन्तीयेन मन्त्रेण शय्यायां विन्यासं कुर्यात्; श्रीसूक्तेन देवतासन्निधिं स्थापयेत्; लक्ष्मीबीजेन चिच्छक्तिं विन्यस्य। एवं विन्यस्य पुनरभ्यर्चयेत्।

Verse 10

श्रीसूक्तेन मण्डपेथ कुण्डेष्वब्जानि होमयेत् करवीराणि वा हुत्वा सहस्रं शतमेव वा

श्रीसूक्तं जपन् मण्डपे कुण्डेषु अब्जानि होमयेत्; अथवा करवीरपुष्पाणि हुत्वा सहस्रं शतमेव वा।

Verse 11

गृहोपकरणान्तादि श्रीसूक्तेनैव चार्पयेत् ततः प्रासादसंस्कारं सर्वं कृत्वा तु पूर्ववत्

गृहोपकरणादीनि सर्वाणि श्रीसूक्तेनैव समर्पयेत्। ततः पूर्ववत् सर्वं प्रासादसंस्कारं कृत्वा।

Verse 12

मन्त्रेण पिण्डिकां कृत्वा प्रतिष्ठानं ततः श्रियः श्रीसूक्तेन च सान्निध्यं पूर्ववत् प्रत्यृचं जपेत्

मन्त्रेण पिण्डिकां कृत्वा ततः श्रियः प्रतिष्ठां कुर्यात्। अनन्तरं श्रीसूक्तेन सान्निध्यं पूर्ववत् प्रत्यृचं जपेत्।

Verse 13

चिच्छक्तिं बोधयित्वा तु मालात् सान्निध्यकं चरेत् तकपाठः मन्त्रेण चासृजत् क्षितिमिति ख, चिह्नतपुस्तकपाठः य आनन्देति वाससमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः मन्त्रेण पिण्डिकां कृत्वा प्रतिमां स्थापयन् श्रिय इति ङ, चिह्न्तपुस्तकपाठः प्रत्यृचं यजेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः भूस्वर्णवस्त्रगोन्नादि गुरवे ब्रह्मणेर्पयेत् एवं देव्यो ऽखिलाः स्थाप्यावाह्य स्वर्गादि भावयेत्

चिच्छक्तिं प्रबोध्य प्रथमं मालया सान्निध्यकविधिं चरेत्। मन्त्रेण (केषुचित् पाठेषु ‘क्षितिमसृजत्’ इति) तथा वाससे ‘य आनन्द’ इति, पिण्डिकां कृत्वा प्रतिमां स्थापयन् ‘श्रियः’ इति, प्रत्यृचं यजेदिति च केषुचित्। गुरवे ब्राह्मणाय च भूमिसुवर्णवस्त्रगोधान्यादि समर्पयेत्। एवं सर्वा देव्यो स्थाप्यावाह्य स्वर्गादिफलभावनां कुर्यात्।

Frequently Asked Questions

A stepwise Lakṣmī-pratiṣṭhā protocol: maṇḍapa/snāpana preliminaries, bhadrapīṭha placement, kalaśa arrangement, pañcagavya purification, netronmīlana, quarter-wise abhiṣeka mantras, Īśāna-kalaśa head-bath (81 pitchers), Śrī-sūkta-based sānnidhya, and homa with specified floral offerings.

It treats consecration as a dhārmic technology of presence: precise materials, directions, mantra-nyāsa, and homa cultivate auspicious order (bhukti) while aligning mind and intention toward sacrality and higher fruits (mukti-oriented discipline).

Śrī-sūkta for sānnidhya and worship/homa, Lakṣmī-bīja for cicchakti installation, Śāyantīya for bed-nyāsa, and additional abhiṣeka/directional mantras including tanmayāvaha and the ‘Ānanda’ ṛk.

The chapter records marked readings that adjust specific ritual instructions (e.g., phrasing of snāpana lines, attribution of pots to Varuṇa, and placement of ‘ya ānanda…’ for garments), indicating a living ritual tradition with localized recensional differences.