Adhyaya 78
Chapter 78 — पवित्रारोहणकथनं (Pavitrārohaṇa: Installing the Sanctifying Thread/Garland)
अध्यायेऽस्मिन् पवित्रारोहणविधिः प्रवर्त्यते—आगमिकः परिपूरणाचारः, येन पूजाप्रतिष्ठयोः लोपाः पूर्यन्ते। भगवान् नित्य-नैमित्तिकभेदं निर्दिश्य आषाढ-भाद्रपदयोः शुक्लकृष्णपक्षयोः चतुर्दशी-अष्टमी-तिथिषु, अथवा कार्त्तिकीव्रते, कालं नियच्छति। द्रव्याणि युगानुसारं सुवर्ण-रजत-ताम्रादीनि, कलौ तु कर्पास-क्षौम-श्रीफलतन्तु-सरोजतन्त्वादीनि; ततः सूत्रसंख्या-ग्रन्थिसंख्या-व्यवधान-प्रमाणानि (अङ्गुल-हस्तादि) तथा ग्रन्थिवर्गाः शक्तिनामभिः—प्रकृतिः, पौरुषी, वीरा, अपराजिता, जया-विजया इत्यादयः—वर्ण्यन्ते। अनन्तरं शुद्ध्यादिक्रमः—देशशुद्धिः, द्वारपूजा-द्वारपालार्चनं कलातत्त्वेन, वास्तु-भूतशुद्धिः, कलश-वर्धनीप्रतिष्ठा, मूलमन्त्रजपसन्ततिः, अस्त्ररक्षणं, होमक्रमः, रुद्र-क्षेत्रपाल-दिक्पालादिभ्यो बलिवितरणं, तथा विधिच्छिद्रपूरणप्रायश्चित्तं। अन्ते सर्वरक्षार्थं पवित्रकसमर्पणं—विशेषतः शिवाय गुरवे च शास्त्राय—नियतो जागरण-शौचाचारः, ईशस्मरणेन विश्रान्तिश्च कथ्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये वास्तुपूजाकथनं नाम सप्तसप्ततितमो ऽध्यायः अथोष्टसप्ततितमो ऽध्यायः पवित्रारोहणकथनं ईश्वर उवाच पवित्रारोहणं वक्ष्ये क्रियार्चादिषु पूरणं नित्यं तन्नित्यमुद्दिष्टं नैमित्तिकमथापरं
इति श्रीमदाग्नेयमहापुराणे वास्तुपूजाकथनं नाम सप्तसप्ततितमोऽध्यायः समाप्तः। अथाष्टसप्ततितमोऽध्यायः पवित्रारोहणकथनम्। ईश्वर उवाच—पवित्रारोहणं वक्ष्ये, यत् क्रियार्चादिषु पूरणं भवति। तद् द्विविधं—नित्यं नित्यकर्मरूपेण निर्दिष्टं, तथा नैमित्तिकमपि।
Verse 2
आषाढादिचतुर्दश्यामथ श्रावणभाद्रयोः सितासितासु कर्तव्यं चतुर्दश्यष्टमीषु तत्
आषाढादिचतुर्दश्यां तथा श्रावणभाद्रयोः। सितासितासु पक्षेषु चतुर्दश्यष्टमीषु च तत् कर्तव्यम्॥
Verse 3
कुर्याद्वा कार्त्तिकीं यावत्तिथौ प्रतिपादिके वह्निब्रह्माम्बिकेभास्यनागस्कन्दार्कशूलिनां
कुर्याद्वा कार्त्तिकीं यावत् तिथौ प्रतिपादिके। वह्निब्रह्माम्बिकेभास्यनागस्कन्दार्कशूलिनाम् पूजनम्॥
Verse 4
दुर्गायमेन्द्रगोविन्दस्मरशम्भुसुधाभुजां सौवर्णं राजतं ताम्रं कृतादिषु यथाक्रमं
दुर्गायामेन्द्रगोविन्दस्मरशम्भुसुधाभुजाम्। सौवर्णं राजतं ताम्रं कृतादिषु यथाक्रमम् प्रतिमां कारयेत्॥
Verse 5
कलौ कार्पासजं चापि पट्टपद्मादिसूत्रकं प्रणवश् चन्द्रमा वह्निर्ब्रह्मा नागो गुहो हरिः
कलौ कार्पासजं चापि पट्टपद्मादिसूत्रकम्। प्रणवश्चन्द्रमा वह्निर्ब्रह्मा नागो गुहो हरिः इति देवसंज्ञाः॥
Verse 6
सर्वेशः सर्वदेवाः स्युः क्रमेण नवतन्तुषु अष्टोत्तरशतान्यर्धं तदर्धं चोत्तमादिकं
नवतन्त्रेषु क्रमेण सर्वेशः सर्वदेवाश्च विन्यस्यन्ते। तेषां संख्या अष्टोत्तरशतस्यार्धं, तदर्धं पुनरुत्तमादिके परमे वर्गे भवति।
Verse 7
एकाशीत्याथवा सूत्रैस्त्रिंशताप्पष्टयुक्तया शरीरोन्मादवायव इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः स्वधाभुजामिति ख, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः गुहो रविरिति ख, ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकचतुष्टयपाठः सदेश इति ख, ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पञ्चाशता वा कर्तव्यं तुल्यग्रन्थ्यन्तरालकं
एकाशीतिः सूत्राणि स्युः, अथवा त्रिंशत् सूत्राणि पञ्चषष्ट्या सह। चिह्नितपुस्तके ‘शरीरोन्मादवायव’ इति (घ) पाठः; त्रिचिह्नितपुस्तकेषु ‘स्वधाभुजाम्’ (ख, घ, ङ) पाठः; चतुश्चिह्नितपुस्तकेषु ‘गुहो रविः’ (ख, ग, घ, ङ) पाठः; तथा चिह्नितपुस्तके ‘सदेशः’ (ख, ग, घ, ङ) पाठः। अथवा पञ्चाशता विभागैः समग्रन्थ्यन्तरालं कर्तव्यम्।
Verse 8
द्वादशाङ्गुलमानानि व्यासादष्टाङ्गुलानि च लिङ्गविस्तारमानानि चतुरङ्गुलकानि वा
द्वादशाङ्गुलमानानि स्युः; व्यासोऽपि अष्टाङ्गुलः। लिङ्गस्य विस्तारमानं चतुरङ्गुलं वा विधीयते।
Verse 9
तथैव पिण्डिकास्पर्शं चतुर्थं सर्वदैवतं गङ्गावतारकं कार्यं सुजातेन सुधौतकं
तथैव पिण्डिकास्पर्शं कुर्यात्; चतुर्थं कर्म सर्वदैवतं समर्पयेत्। गङ्गावतारकं च कार्यं, सुजातेन पात्रेण/द्रव्येण सुधौतेन विशुद्धेन।
Verse 10
ग्रन्थिं कुर्याच्च वामेन अघोरणाथ शोधयेत् रञ्जयेत् पुरुषेणैव रक्तचन्दनकुङ्कुमैः
ग्रन्थिं वामेन कुर्यात्; अघोरेण तां शोधयेत्। ततः पुरुषमन्त्रेण रक्तचन्दनकुङ्कुमैः रञ्जयेत् संस्कुर्यात्।
Verse 11
कस्तूरीरोचनाचन्द्रैर् हरिद्रागैर् इकादिभिः ग्रन्थयो दश कर्तव्या अथवा तन्तुसङ्ख्यया
कस्तूरी-रोचना-चन्द्र-हरिद्रा-आदिभिः द्रव्यैः दश ग्रन्थयः (गुटिकाः/गाठाः) कर्तव्याः; अथवा तन्तुसङ्ख्यया प्रमाणतः कर्तव्याः।
Verse 12
अन्तरं वा यथाशोभमेकद्विचतुरङ्गुलं प्रकृतिः पौरुषी वीरा चतुर्थी त्वपराजिता
अन्तरं यथाशोभं एक-द्वि-चतुरङ्गुलं कर्तव्यम्। प्रथमं ‘प्रकृतिः’, द्वितीयं ‘पौरुषी’, तृतीयं ‘वीरा’, चतुर्थी ‘अपराजिता’ इति।
Verse 13
जयान्या विजया षष्ठी अजिता च सदाशिवा मनोन्मनी सर्वमुखी ग्रन्थयो ऽभ्यधिकाः शुभाः
जया-न्या, विजया, षष्ठी, अजिता, सदाशिवा, मनोन्मनी, सर्वमुखी—इत्येताः संज्ञाः। एते ग्रन्थयः अभ्यधिकाः शुभाः (अतिशय-मङ्गलप्रदाः) स्मृताः।
Verse 14
कार्या वा चन्द्रवह्न्यर्कपवित्रं शिववद्धृदि एकैकं निजमूर्तौ वा पुप्तके गुरुके गणे
चन्द्र-वह्नि-अर्क-आकृत्या पवित्रकं कार्यम्; शिववद् हृदि न्यास्यं च। अथवा एकैकं स्वमूर्तौ, पुस्तके, गुरौ, गणे च क्रमशः स्थापयेत्।
Verse 15
स्यादेकैकं तथा द्वारदिक्पालकलशादिषु हस्तादिनवहस्तान्तं लिङ्गानां स्यात्पवित्रकं
तथा द्वारे, दिक्पाल-कलश-आदिषु च एकैकं पवित्रकं स्यात्। लिङ्गानां पवित्रकं हस्त-प्रमाणात् नवहस्तान्तं प्रमाणतः स्यात्।
Verse 16
अष्टाविंशतितो युद्धं दशभिर्दशभिः क्रमात् द्व्यङ्गुलाभ्यन्तरास्तत्र क्रमादेकाङ्गुलान्तराः
अष्टाविंशतितः परं युद्धव्यूहः क्रमशो दशदशभिः विन्यसेत्। तत्र द्व्यङ्गुलाभ्यन्तरं, ततः क्रमादेकाङ्गुलान्तरं भवेत्॥
Verse 17
ग्रन्थयो मानमप्येषां लिङ्गविस्तारसस्मितं सप्तम्यां वा त्रयोदश्यां कृतनित्यक्रियः शुचिः
एषां ग्रन्थयो मानमपि ज्ञेयम्; लिङ्गं निर्दिष्टप्रमाणविस्तारयुक्तं कारयेत्। सप्तम्यां वा त्रयोदश्यां कृतनित्यक्रियः शुचिः स्यात्॥
Verse 18
भूषयेत् पुष्पवस्त्राद्यैः सायाह्ने यागमन्दिरं चण्डवह्न्यर्कपवित्रमिति ख, ग, ङ चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः पुस्तके गुरवे गणो इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः कृत्वा नैमित्तिकीं सन्ध्यां विशेषेण च तर्पणं
सायाह्ने पुष्पवस्त्राद्यैः यागमन्दिरं भूषयेत्। नैमित्तिकीं सन्ध्यां कृत्वा विशेषेण च तर्पणं कुर्यात्॥ (चण्डवह्न्यर्कपवित्रादि पाठभेदाः)
Verse 19
परिगृहीते भूभागे पवित्रे सूर्यमर्चयेत् आचम्य सकलीकृत्य प्रणवार्घ्यकरो गुरुः
परिगृहीते पवित्रे भूभागे सूर्यमर्चयेत्। आचम्य सकलीकृत्य प्रणवार्घ्यकरो गुरुः॥
Verse 20
द्वाराण्यस्त्रेण सम्प्रोक्ष्य पूर्वादिक्रमतो ऽर्चयेत् हां शान्तिकलाद्वाराय तथा विद्याकलात्मने
द्वाराण्यस्त्रेण सम्प्रोक्ष्य पूर्वादिक्रमतोऽर्चयेत्। ‘हां’ शान्तिकलाद्वाराय तथा विद्याकलात्मने॥
Verse 21
निवृत्तिकलाद्वाराय प्रतिष्ठाख्यकलात्मने तच्छाखयोः प्रतिद्वारं द्वौ द्वौ द्वाराधिपौ यजेत्
निवृत्तिकलाद्वारे प्रतिष्ठाख्यकलात्मने च द्वारं पूजयेत्। तयोः शाखाद्वयोः प्रतिद्वारं द्वौ द्वौ द्वाराधिपौ यजेत्॥
Verse 22
नन्दिने महाकालाय भृङ्गिणे ऽथ गणाय च वृषभाय च स्कन्दाय देव्यै चण्डाय च क्रमात्
नन्दिने महाकालाय भृङ्गिणेऽथ गणाय च। वृषभाय च स्कन्दाय देव्यै चण्डाय च क्रमात्॥
Verse 23
नित्यं च द्वारपालादीन् प्रविश्य द्वारपश्चिमे इष्ट्वा वास्तुं भूतशुद्धिं विशेषार्घ्यकरः शिवः
नित्यं द्वारपालादीन् प्रविश्य द्वारपश्चिमे। इष्ट्वा वास्तुं भूतशुद्धिं विशेषार्घ्यकरः शिवः॥
Verse 24
प्रोक्षणाद्यं विधायाथ यज्ञसम्भारकृन्नरः मन्त्रयेद्दर्भदूर्वाद्यैः पुष्पाद्यैश् च हृदादिभिः
प्रोक्षणाद्यं विधायाथ यज्ञसम्भारकृन्नरः। मन्त्रयेद्दर्भदूर्वाद्यैः पुष्पाद्यैश्च हृदादिभिः॥
Verse 25
शिवहस्तं विधायेत्थं स्वशिरस्यधिरोपयेत् शिवो ऽहमादिः सर्वज्ञो मम यज्ञप्रधानता
शिवहस्तं विधायेत्थं स्वशिरस्यधिरोपयेत्। ‘शिवोऽहमादिः सर्वज्ञो मम यज्ञप्रधानता’॥
Verse 26
अत्यर्थं भावयेद्देवं ज्ञानखद्गकरो गुरुः नैरृतीं दिशमासाद्य प्रक्षिपेदुदगाननः
उदगाननः गुरुः ज्ञानखड्गकरः सन् देवं अत्यर्थं भावयेत्; ततः नैरृतीं दिशम् आसाद्य तत्र विधिप्रक्षेपं प्रक्षिपेत्।
Verse 27
अर्घ्याम्बु पञ्चगव्यञ्च समस्तान् मखमण्डपे चतुष्पथान्तसंस्कारैर् वीक्षणाद्यैः सुसंस्कृतैः
मखमण्डपे समस्तान् अर्घ्याम्भसा पञ्चगव्येन च चतुष्पथान्तसंस्कारैः, वीक्षणादिभिः सुसंस्कृतैः, सम्यक् संस्कारयेत्।
Verse 28
विक्षिप्य विकिरांस्तत्र कुशकूर्चोपसंहरेत् ए सूर्यमर्चयेदिति ख, ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकचतुष्टयपाठः प्रोक्षणच्चेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः विधायैकमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ब्राह्मणाद्यैर् इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः दशकूर्ञ्चोपसंहरेदिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः तानीशदिशि वर्धन्यामासनायोपकल्पयेत्
तत्र विकिरान् विक्षिप्य कुशकूर्चेन उपसंहरेत्; ततः ईशदिशि वर्धन्याम् तानि पूजासनाय उपकल्पयेत्।
Verse 29
नैरृते वास्तुगीर्वाणा द्वारे लक्ष्मीं प्रपूजयेत् पश्चिमाभिमुखं कुम्भं सर्वधान्योपरि स्थितं
नैरृते द्वारे वास्तुगीर्वाण! लक्ष्मीं प्रपूजयेत्; पश्चिमाभिमुखं कुम्भं सर्वधान्योपरि स्थितं स्थापयेत्।
Verse 30
प्रणवेन वृषारूढं सिंहस्थां वर्धनीन्ततः कुम्भे साङ्गं शिवन्देवं वर्धन्यामर्चयेत्
प्रणवेन वृषारूढं सिंहस्थं च शिवं देवं साङ्गं कुम्भे वर्धन्यां च ततोऽर्चयेत्।
Verse 31
दिक्षु शक्रादिदिक्पालान् विष्णुब्रह्मशिवादिकान् वर्धनीं सम्यगादाय घटपृष्टानुगामिनीं
दिक्षु शक्रादिदिक्पालान् विष्णुब्रह्मशिवादिकांश्च सम्यगावाह्य, घटपृष्ठानुगामिनीं वर्धनीं सम्यगादाय कर्म समाचरेत्।
Verse 32
शिवाज्ञां श्रावयेन्मन्त्री पूर्वादीशानगोचरं अविच्छिन्नपयोधारां मूलमन्त्रमुदीरयेत्
मन्त्री शिवाज्ञां श्रावयेत्, पूर्वाद् ईशानगोचरं स्थित्वा, अविच्छिन्नपयोधारावत् मूलमन्त्रं समुच्चरेत्।
Verse 33
समन्ताद् भ्रामयेदेनां रक्षार्थं शस्त्ररूपिणीं पूर्वं कलशमारोप्य शस्त्रार्थन्तस्य वामतः
रक्षार्थं शस्त्ररूपिणीमेनां समन्ताद् भ्रामयेत्; पूर्वं कलशमारोप्य, तस्य वामतः शस्त्रार्थं स्थापयेत्।
Verse 34
समग्रासनके कुम्भे यजेद्देवं स्थिरासने वर्धन्यां प्रणवस्थायामायुधन्तदनु द्वयोः
समग्रासनके कुम्भे स्थिरासने देवं यजेत्; प्रणवस्थायां वर्धन्यां तदनु द्वयोः आयुधं स्थापयेत्।
Verse 35
भगलिङ्गसमायोगं विदध्याल्लिङ्गमुद्रया कुम्भे निवेद्य बोधासिं मूलमन्त्रजपन्तथा
भगलिङ्गसमायोगं लिङ्गमुद्रया विदध्यात्; कुम्भे बोधासिं निवेद्य, मूलमन्त्रजपं तथा कुर्यात्।
Verse 36
तद्दशांशेन वर्धन्यां रक्षां विज्ञापयेदपि गणेशं वायवे ऽभ्यर्च्य हरं पञ्चामृतादिभिः
तस्य दानस्य दशांशेन वर्धन्यां शुभकर्मणि रक्षां विज्ञापयेदपि। गणेशं वायुमभ्यर्च्य हरं पञ्चामृतादिभिः सम्यगर्चयेत्॥
Verse 37
स्नापयेत् पूर्ववत् प्रार्च्य कुण्डे च शिवपावकं ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः रक्षां च कारयेत् सदेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः पूर्ववत् स्नापयेत् प्रार्चेदिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः स्थापयेत् पूर्ववच्चाग्निमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः कुम्भे वा शिवमर्चयेदिति ग, चिह्नितस्पुस्तकपाठः विधिवच्च चरुं कृत्वा सम्पाताहुतिशोधितं
पूर्ववत् प्रार्च्य स्नापयेत्; कुण्डे च शिवपावकं सम्यगर्चयेत्। रक्षां च कारयेत्; अथवा पूर्ववदग्निं स्थापयेत्, कुम्भे वा शिवमर्चयेत्। विधिवच्च चरुं कृत्वा सम्पाताहुतिशोधितं॥
Verse 38
देवाग्र्यात्मविभेदेन दर्ष्या तं विभजेत् त्रिधा दत्वा भागौ शिवाग्निभ्यां संरक्षेद्भागमात्मनि
देवाग्र्य-शिव-वह्नीनां स्वस्वभागविभेदतः दृष्यं तं त्रिधा विभजेत्। भागौ शिवाग्निभ्यां दत्त्वा भागमेकं स्वात्मनि संरक्षेत्॥
Verse 39
शरेण चर्मणा देयं पूर्वतो दन्तधावनं तस्माद्घोरशिखाभ्यां वा दक्षिणे पश्चिमे मृदं
पूर्वतो मुखं कृत्वा शरेण चर्मणा च दन्तधावनं दद्यात्। ततः घोरशिखाभ्यां वा मृदं गृह्णीयाद् दक्षिणे पश्चिमे वा यथाविधि॥
Verse 40
साद्योजातेन च हृदा चोत्तरे वामनीकृतं जलं वामेन शिरसा ईशे गन्धान्वितं जलं
साद्योजातेन मन्त्रेण हृदा चोत्तरे जलं वामनीकृतं स्थापयेत्। वामेन शिरसा ईशेन गन्धान्वितं जलं प्रयोजयेत्॥
Verse 41
पञ्चगव्यं पलाशादिपुटकं वै समन्ततः ऐशान्यां कुसुमं दद्यादाग्नेय्यां दिशि रोचनां
पञ्चगव्यं पलाशादिपुटकं च सर्वतः समन्ततः विन्यसेत्। ऐशान्यां दिशि कुसुमानि दद्यात्, आग्नेय्यां दिशि रोचनां स्थापयेत्॥
Verse 42
अगुरुं निरृताशायां वायव्यां च चतुःसमं होमद्रव्याणि सर्वाणि सद्योजातैः कुशैः सह
निरृताशायामगुरुं स्थापयेत्, वायव्यां च चतुःसमं सममात्रं दद्यात्। होमद्रव्याणि सर्वाणि सद्योजातसम्बद्धैर्नवकुशैः सह विन्यसेत्॥
Verse 43
दण्डाक्षसूत्रकौपीनभिक्षापात्राणि रूपिणे कज्जलं कुङ्कुमन्तैलं शलाकां केशशोधनीं
रूपिणे दण्डाक्षसूत्रकौपीनभिक्षापात्राणि दद्यात्। कज्जलं कुङ्कुमं तैलं शलाकां केशशोधनीं च समर्पयेत्॥
Verse 44
ताम्बूलं दर्पणं दद्यादुत्तरे रोचनामपि आसनं पादुके पात्रं योगपट्टातपत्रकं
उत्तरे ताम्बूलं दर्पणं च दद्यात्, रोचनामपि समर्पयेत्। आसनं पादुके पात्रं योगपट्टातपत्रकं च दद्यात्॥
Verse 45
ऐशान्यामीशमन्त्रेण दद्यादीशानतुष्टये पूर्वस्याञ्चरुकं साज्यं दद्याद्गन्धादिकं नवे
ऐशान्यां दिशि ईशमन्त्रेण दद्याद् ईशानतुष्टये। पूर्वस्यां चरुकं साज्यं दद्याद्, नवमे गन्धादिकं समर्पयेत्॥
Verse 46
पूर्वित्राणि समादाय प्रोक्षितान्यर्घ्यवारिणा संहितामन्त्रपूतानि नीत्वा पावकसन्निधिं
पूर्वनिर्मितानि कर्मोपकरणानि, अर्घ्यवारिणा प्रोक्षितानि संहितामन्त्रैः पूतानि च, समादाय पावकसन्निधिं नयेत्।
Verse 47
कृष्णाजिनादिनाअच्छाद्य स्मरन् संवत्सरात्मकं साक्षिणं सर्वकृत्यानां गोप्तारं शिवमव्ययं
कृष्णाजिनादिभिराच्छाद्य, सर्वकृत्यानां साक्षिणं संवत्सरात्मकं गोप्तारं शिवमव्ययं स्मरेत्।
Verse 48
सद्योजातेन च हृदा चोत्तरे वामनीयकमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः सद्योजातेन च हृदा चोत्तरे धाम निष्फलमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः फलमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः दण्डाक्षसूत्रकौपानतीर्थपात्राणि इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः स्वेति हेति प्रयोगेण मन्त्रसंहितया पुनः शोधयेच्च पवित्राणि वाराणामेकविंशतिं
सद्योजातादिमन्त्रैः तथा हृदयमन्त्रेण, अनन्तरशोधनसूत्रैश्च मन्त्रसंहितया पुनः शोधयेत्—दण्डाक्षसूत्रकौपानतीर्थपात्रादीनि पवित्राणि च वाराणामेकविंशतिम्।
Verse 49
गृहादि वेष्टयेत्सूत्रैर् गन्धाद्यं रवये ददेत् पूजिताय समाचम्य कृतन्यासः कृतार्घ्यकः
गृहादीन् सूत्रैर्वेष्टयेत्, गन्धाद्यं रवये ददेत्; पूजिताय समाचम्य, कृतन्यासः कृतार्घ्यकः स्यात्।
Verse 50
नन्द्यादिभ्यो ऽथ गन्धाख्यं वास्तोश्चाथ प्रविश्य च शस्त्रेभ्यो लोकपालेभ्यः स्वनाम्ना शिवकुम्भके
अथ नन्द्यादिभ्यः प्रारभ्य गन्धाख्यं न्यसेत्; वास्तौ प्रविश्य च शस्त्राणि लोकपालांश्च स्वस्वनाम्ना शिवकुम्भके न्यसेत्।
Verse 51
वर्धन्यै विघ्नराजाय गुरवे ह्य् आत्मने यजेत् अथ सर्वौषधीलिप्तं धूपितं पुष्पदूर्वया
वर्धन्यै विघ्नराजाय गुरवे ह्यात्मने यजेत्। अथ सर्वौषधीलिप्तं धूपितं पुष्पदूर्वया समर्चयेत्॥
Verse 52
आमन्त्र्य च पवित्रं तत् विधायाञ्जलिमध्यगं ॐ समस्तविधिच्छिद्रपूरणे च विधिं प्रति
आमन्त्र्य च पवित्रं तत् विधायाञ्जलिमध्यगम्। ॐ समस्तविधिच्छिद्रपूरणे च विधिं प्रति॥
Verse 53
प्रभवमन्त्रयामि त्वां त्वदिच्छावाप्तिकारिकां तत्सिद्धिमनुजानीहि यजतश्चिदचित्पते
प्रभवमन्त्रयामि त्वां त्वदिच्छावाप्तिकारिकाम्। तत्सिद्धिमनुजानीहि यजतश्चिदचित्पते॥
Verse 54
सर्वथा सर्वदा शम्भो नमस्ते ऽस्तु प्रसीद मे आमन्त्रितो ऽसि देवेश सह देव्या गणेश्वरैः
सर्वथा सर्वदा शम्भो नमस्तेऽस्तु प्रसीद मे। आमन्त्रितोऽसि देवेश सह देव्या गणेश्वरैः॥
Verse 55
मन्त्रेशैर् लोकपालैश् च सहितः परिचारकैः निमन्त्रयाम्यहन्तुभ्यं प्रभाते तु पवित्रकं
मन्त्रेशैर्लोकपालैश्च सहितः परिचारकैः। निमन्त्रयाम्यहं तुभ्यं प्रभाते तु पवित्रकम्॥
Verse 56
नियमञ्च करिष्यामि परमेश तवाज्ञया इत्येवन्देवमामन्त्र्य रेचकेनामृतीकृतं
परमेश्वर, तवाज्ञया नियमाञ् करिष्यामीति देवं समामन्त्र्य, रेचकप्राणायामेन तद् अमृतीकृतं (शुद्धं प्राणितं) करोति।
Verse 57
शिवान्तं मूलमुच्चार्य तच्छिवाय निवेदयेत् ः पूजनार्थं समाचम्य इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः रव्यादिभ्यो ऽथेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः गन्धाद्यमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः आमन्त्रणपवित्रमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः परिवारकैविति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः जपं स्तोत्रं प्रमाणञ्च कृत्वा शम्भुं क्षमापयेत्
शिवान्तं मूलमन्त्रं उच्चार्य तच्छिवाय निवेदयेत्। पूजनार्थं समाचम्य, रव्यादिभ्योऽथ गन्धाद्यं च दत्त्वा, आमन्त्रणपवित्रं तथा परिवारदेवतापूजनं कृत्वा, जपस्तोत्रप्रमाणादि समाप्य शम्भुं क्षमापयेत्।
Verse 58
हुत्वा चरोस्तृतीयांशं तद्दद्दीत शिवाग्नये दिग्वासिभ्यो दिगीशेभ्यो भूतमातृगणेभ्य उ
हुत्वा चरोस्तृतीयांशं वह्नौ, तत् शिवाग्नये दद्यात्; दिग्वासिभ्यो दिगीशेभ्यो भूतगणेभ्यश्च मातृगणेभ्य उ बलिं दद्यात्।
Verse 59
रुद्रेभ्यो क्षेत्रपादिभ्यो नमः स्वाहा बलिस्त्वयं दिङ्नागाद्यैश् च पूर्वादौ क्षेत्राय चाग्नये बलिः
रुद्रेभ्यः क्षेत्रपादिभ्यश्च नमः स्वाहा; बलिस्त्वयं। पूर्वादिदिङ्नागाद्यैश्च सह, क्षेत्राय चाग्नये च बलिः।
Verse 60
समाचम्य विधिच्छिद्रपूरकं होममाचरेत् पूर्णां व्याहृतिहोमञ्च कृत्वा रुन्धीत पावकं
समाचम्य, विधिच्छिद्रपूरकं होममाचरेत्; पूर्णं व्याहृतिहोमं कृत्वा, ततः पावकं रुन्धीत (समापयेत्)।
Verse 61
तत ओमग्नये स्वाहा स्वाहा सोमाय चैव हि ओमग्नीषोमाभ्यां स्वाहाग्नये स्विष्टकृते तथा
ततः “ॐ अग्नये स्वाहा” इति जुहुयात्; “स्वाहा सोमाय च” इति च; “ॐ अग्नीषोमाभ्यां स्वाहा” इति; तथा “अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा” इति च।
Verse 62
इत्याहुतिचतुष्कन्तु दत्वा कुर्यात्तु योजनां वह्निकुण्डार्चितं देवं मण्डलाभ्यर्चिते शिवे
इति चतस्रोऽऽहुतयो दत्त्वा ततः योजनां कुर्यात्। मण्डलाभ्यर्चिते शिवे वह्निकुण्डे देवमर्चयेत्।
Verse 63
नाडीसन्धानरूपेण विधिना योजयेत्ततः वंशादिपात्रे विन्यस्य अस्त्रञ्च हृदयन्ततः
ततः विधिना नाडीसन्धानरूपेण योजयेत्। वंशादिपात्रे विन्यस्य हृदयादारभ्य अस्त्रं विन्यसेत्।
Verse 64
अधिरोप्य पवित्राणि कलाभिर्वाथ मन्त्रयेत् षडङ्गं ब्रह्ममूलैर् वा हृद्धर्मास्त्रञ्च योजयेत्
पवित्राण्यधिरोप्य कलाभिर्वा अथ मन्त्रयेत्। षडङ्गं ब्रह्ममूलैर्वा हृद्-धर्मास्त्रं च योजयेत्।
Verse 65
विधाय सूत्रैः संवेष्ट्य पूजयित्वाङ्गसम्भवैः रक्षार्थं जगदीशाय भक्तिनम्रः समर्पयेत्
विधाय सूत्रैः संवेष्ट्य पूजयित्वाङ्गसम्भवैः। रक्षार्थं जगदीशाय भक्तिनम्रः समर्पयेत्।
Verse 66
पूजिते पुष्पधूपाद्यैर् दत्वा सिद्धान्तपुस्तके गुरोः पादान्तिकं गत्वा भक्त्या दद्यात् पवित्रकं
पुष्पधूपादिभिः सम्यक् गुरुमर्चयित्वा, सिद्धान्तपुस्तकं समर्प्य, गुरोः पादान्तिकं गत्वा भक्त्या पवित्रकं दद्यात्।
Verse 67
निर्गत्य वहिराचम्य गोमये मण्डलत्रये इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः भूतमातृगणेषु फडिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः रुद्रेभ्यः क्षेत्रपालेभ्य इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पूजयित्वा ततः शिवमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः पूजयित्वाथ सञ्चरैर् इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पञ्चगव्यञ्चरुन्दन्तधावनञ्च क्रमाद् यजेत्
निर्गत्य बहिराचम्य गोमये मण्डलत्रयं कृत्वा, “फड्” इत्युच्चार्य भूतमातृगणेषु तथा रुद्रेभ्यः क्षेत्रपालेभ्यश्च हविर्दद्यात्। ततः शिवं पूजयित्वा, क्रमात् पञ्चगव्यं चरुं दन्तधावनं च यजेत्।
Verse 68
आचान्तो मन्त्रसम्बद्धः कृतसङ्गीतजागरः स्वपेदन्तः स्मरन्नीशं बुभुक्षुर्दर्भसंस्तरे
आचान्तो मन्त्रसम्बद्धः कृतसङ्गीतजागरः दर्भसंस्तरे शयीत; बुभुक्षुरपि ईशं स्मरन् स्वपेत्।
Verse 69
अनेनैव प्रकारेण मुमुक्षुरपि संविशेत् केवलम्भस्मशय्यायां सोपवासः समाहितः
अनेनैव प्रकारेण मुमुक्षुरपि संविशेत्; केवलभस्मशय्यायां सोपवासः समाहितः।
Frequently Asked Questions
A sanctifying completion-rite using pavitra threads/garlands that repairs procedural omissions in worship and consecration, structured as nitya (regular) and naimittika (occasional) observances.
From Āṣāḍha onward and in Śrāvaṇa and Bhādrapada, in both fortnights, especially on caturdaśī (14th) and aṣṭamī (8th); alternatively as a Kārttikī observance up to Pratipadā.
Thread and knot specifications (e.g., 81 or 50 units; ten granthis; 1/2/4 aṅgula spacing), plus size standards in aṅgulas and hastas, including liṅga breadth and pavitraka length ranges.
It combines space and doorway purification, dvārapāla and Vāstu worship, kalasha/vardhanī installations, nyāsa (hṛd/ṣaḍaṅga), homa/bali protocols, and expiatory completion (vidhi-cchidra-pūraṇa) into a single protective consecration workflow.