Adhyaya 82
अध्याय 82 — संस्कारदीक्षाकथनम् (Saṃskāra-Dīkṣā: Consecratory Initiation)
अध्यायोऽयं समायदীক্ষावृत्तान्तस्य समापनं कृत्वा तत्क्षणमेव संस्कारदीक्षां प्रवर्तयति, या अधिकं रूपान्तरकारिणी दीक्षा कथ्यते। आगमिकविधिना होमाग्नौ महेशस्य आवाहनं, हृदयस्थन्यासः, देवसन्निधिस्थैर्यार्थं संख्यापूर्वकं पञ्चाहुतिक्रमश्च निर्दिश्यते। अन्तरङ्गकर्मणि अस्त्रमन्त्रसंस्कारः, शिशोर्हृदये ताडनं, तारकासदृशचैतन्यस्फुरणस्य ध्यानं च। रेचकपूरककुम्भकैः प्राणनिग्रहः, ‘हुं’ बीजजपः, संहार-उद्भवमुद्राभ्यां मन्त्रशक्तेः संहृत्य स्थाप्य सीलनं, ततः शिष्यस्य हृदयकमलस्य कर्णिकायां प्रतिष्ठापनं च। होमलक्षणानि—दीप्तो धूमरहितोऽग्निः सिद्धेः, मन्दो धूमयुक्तो विफलतायाः; शुभाग्निनिमित्तान्यपि गणितानि। अनन्तरं व्रतानि—निन्दावर्जनं, शास्त्रनिरमाल्ययोः सम्मानः, शिवाग्निगुरूणां आजीवनपूजनं, यथाशक्ति दयादानं च। अन्ते दीक्षया शिष्यः होमविद्यायाम् आगमिकज्ञानयोग्यः, शुद्धः, वास्तुप्रतिष्ठा-ईशानकल्पादिषु कर्मसु समर्थश्च भवतीति।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये समयदीक्षाकथनं नाम एकाशीतितमो ऽध्यायः अथ द्व्यशीतितमो ऽध्यायः संस्कारदीक्षाकथनं ईश्वर उवाच वक्ष्ये संस्कारदीक्षायां विधानं शृणु षण्मुख आवाहयेन्महेशस्य वह्निस्थस्य शिरो हृदि
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये ‘समयदीक्षाकथनं’ नामैकाशीतितमोऽध्यायः समाप्तः। अथ द्व्यशीतितमोऽध्यायः ‘संस्कारदीक्षाकथनं’। ईश्वर उवाच—संस्कारदीक्षायां विधानं वक्ष्ये; शृणु षण्मुख। वह्निस्थं महेशं आवाह्य शिरो हृदि न्यसेत्॥
Verse 2
संश्लिष्टौ तौ समभ्यर्च्य सन्तर्प्य हृदयात्मना तयोः सन्निधये दद्यात्तेनैवाहुतिपञ्चकं
संश्लिष्टौ तौ समभ्यर्च्य सन्तर्प्य हृदयात्मना। तयोः सन्निधये दद्यात् तेनैव आहुतिपञ्चकम्॥
Verse 3
कुसुमेनास्त्रलिप्तेन ताडयेत्तं हृदा शिशुं प्रस्फुरत्तारकाकारं चैतन्यं तत्र भावयेत्
कुसुमेनास्त्रलिप्तेन ताडयेत् तं हृदा शिशुम्। प्रस्फुरत्तारकाकारं चैतन्यं तत्र भावयेत्॥
Verse 4
शिवात्मनेति ख, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः शिवहस्ते च स्थित्यर्थमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः कुसुमेनाष्टजप्तेनेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रविश्य तत्र हुङ्कारमुक्तं रेचकयोगतः संहारिण्या तदाकृष्य पूरकेण हृदि न्यसेत्
तत्र प्रविश्य रेचकयोगतः हुङ्कारं उच्चारयेत्। संहारिण्या तदाकृष्य पूरकेण हृदि न्यसेत्॥
Verse 5
ततो वागीश्वरीयौनौ मुद्रयोद्भवसञ्ज्ञया हृत्सम्पुटितमन्त्रेण रेचकेन विनिक्षिपेत्
ततः वागीश्वर्याः योनौ उद्भवसञ्ज्ञया मुद्रया हृत्सम्पुटितमन्त्रेण सह रेचकेन तद् विनिक्षिपेत्।
Verse 6
ॐ हां हां हां आत्मने नमः जाज्वल्यमाने निर्धूमे जुहुयादिष्टसिद्धये अप्रवृद्धे सधूमे तु होमो वह्नौ न सिद्ध्यति
ॐ हां हां हां आत्मने नमः। जाज्वल्यमाने निर्धूमे वह्नौ इष्टसिद्धये जुहुयात्; अप्रवृद्धे सधूमे तु वह्नौ कृतो होमो न सिद्ध्यति।
Verse 7
स्निग्धः प्रदक्षिणावर्तः सुगन्धिः शस्यते ऽनलः विपरीतस्फुलिङ्गी च भूमिस्पर्शः प्रशस्यते
स्निग्धः प्रदक्षिणावर्तः सुगन्धिश्चानलः शस्यते। विपरीतस्फुलिङ्गी च भूमिस्पर्शश्च प्रशस्यते।
Verse 8
इत्येवमादिभिश्चिह्नैर् हुत्वा शिष्यस्य कल्मषं पापभक्षणहोमेन दहेद्वा तं भवात्मना
इत्येवमादिभिश्चिह्नैः सह हुत्वा शिष्यस्य कल्मषं दहेत्; वा पापभक्षणहोमेन तं भवात्मना भक्षयेत्।
Verse 9
द्विजत्वापादनार्थाय तथा रुद्रांशभावने आहारवीजसंशुद्धौ गर्भाधानाय संस्थितौ
द्विजत्वापादनार्थाय तथा रुद्रांशभावनाय। आहारबीजसंशुद्धौ गर्भाधानाय दम्पती संस्थितौ।
Verse 10
सीमन्ते जन्मतो नामकरणाय च होमयेत् शतानि पञ्च मूलेन वौषडादिदशांशतः
सीमन्तोन्नयने जातकर्मणि नामकरणे च मूलेन द्रव्येण पञ्चशतानि हुत्वा, वौषट्-आदिमन्त्रान्तानां दशांशप्रमाणेन प्रयोगं कुर्यात्।
Verse 11
शिथिलीभूतबन्धस्य शक्तावुत्कर्षणं च यत् आत्मनो रुद्रपुत्त्रत्वे गर्भाधानं तदुच्यते
शिथिलीभूतबन्धस्य यदा शक्तावुत्कर्षणं भवति, आत्मनो रुद्रपुत्रत्वभावो यदा कथ्यते—तद् गर्भाधानं उच्यते।
Verse 12
स्वान्तत्र्यात्मगुणव्यक्तिरिह पुंसवनं मतं मायात्मनोर्विवेकेन ज्ञानं सीमन्तवर्धनं
अत्र पुंसवनं स्वान्ततन्त्र्यात्मगुणव्यक्तिरिति मतम्; मायात्मनोर्विवेकेन यज्ज्ञानोत्पत्तिः सा सीमन्तवर्धनं।
Verse 13
शिवादितत्त्वशुद्धेस्तु स्वीकारो जननं मतं ममन्त्रेणेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ हां हां आत्मने नम इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ हां आत्मने नम इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पापक्षयेण होमनेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः वीजसंसिद्धौ इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः बोधनं यच्छिवत्वेन शिवत्वार्हस्य नो मतं
शिवादितत्त्वशुद्धौ ‘स्वीकारः’ जननं मतम्—इति मम मन्त्रेण, इति केषाञ्चित् पाठः। चिह्नितपुस्तकेषु ‘ॐ हां हां आत्मने नमः’ इति, अन्यत्र ‘ॐ हां आत्मने नमः’ इति पाठः। ‘पापक्षयेण होमने’ इति च, ‘बीजसंसिद्धौ’ इति च पठ्यते। किन्तु शिवत्वार्हस्य शिवत्वेन बोधनं न अस्माकं मतम्।
Verse 14
संहारमुद्रयात्मानं स्फुरद्वह्निकणोपमं विदधीत समादाय निजे हृदयपङ्कजे
संहारमुद्रां कृत्वा स्फुरद्वह्निकणोपमं स्वात्मानं ध्यायेत्; तत् समादाय निजहृदयपङ्कजे विन्यसेत्।
Verse 15
ततः कुम्भयोगेन मूलमन्त्रमुदीरयेत् कुर्यात् समवशीभावं तदा च शिवयोर्हृदि
ततः कुम्भकयोगेन मूलमन्त्रमुदीरयेत्। ततः समवशीभावं कृत्वा शिवशिवयोर्हृदि तं न्यसेत्॥
Verse 16
ब्रह्मादिकारणात्यागक्रमाद्रेचकयोगतः नीत्वा शिवान्तमात्मानमादायोद्भवमुद्रया
ब्रह्मादिकारणात्यागक्रमाद्रेचकयोगतः। नीत्वा शिवान्तमात्मानमादायोद्भवमुद्रया॥
Verse 17
हृत्सम्पुटितमन्त्रेण रेचकेन विधानवित् शिष्यस्य हृदयाम्भोजकर्णिकायां विनिक्षिपेत्
हृत्सम्पुटितमन्त्रेण रेचकेन विधानवित्। शिष्यस्य हृदयाम्भोजकर्णिकायां विनिक्षिपेत्॥
Verse 18
पूजां शिवस्य वह्नेश् च गुरुः कुर्यात्तदोचितां प्रणतिञ्चात्मने शिष्यं समयान् श्रावयेत्तथा
पूजां शिवस्य वह्नेश्च गुरुः कुर्यात्तदोचिताम्। प्रणतिं चात्मने शिष्यं समयान् श्रावयेत्तथा॥
Verse 19
देवं न निन्देच्छास्त्राणि निर्माल्यादि न लङ्घयेत् शिवाग्निगुरुपूजा च कर्तव्या जीवितावधि
देवं न निन्देच्छास्त्राणि निर्माल्यादि न लङ्घयेत्। शिवाग्निगुरुपूजा च कर्तव्या जीवितावधि॥
Verse 20
बालबालिशवृद्धस्त्रीभोगभुग्व्याधितात्मनां यथाशक्ति ददीतार्थं समर्थस्य समग्रकान्
बालबालिशवृद्धस्त्रीभोगभुग्व्याधितात्मनां यथाशक्ति ददीतार्थं समर्थस्य समग्रकान्
Verse 21
भूताङ्गानि जटाभस्मदण्डकौपीनसंयमान् ईशानाद्यैर् हृदाद्यैर् वा परिजप्य यथाक्रमात्
भूताङ्गानि जटाभस्मदण्डकौपीनसंयमान् ईशानाद्यैर् हृदाद्यैर् वा परिजप्य यथाक्रमात्
Verse 22
स्वाहान्तसंहितमन्त्रैः पात्रेष्वारोप्य पूर्ववत् सम्पादितद्रुतं हुत्वा स्थण्डिलेशाय दर्शयेत्
स्वाहान्तसंहितमन्त्रैः पात्रेष्वारोप्य पूर्ववत् सम्पादितद्रुतं हुत्वा स्थण्डिलेशाय दर्शयेत्
Verse 23
रक्षणाय घटाधस्तादारोप्य क्षणमात्रकं शिवादाज्ञां समादाय ददीत यतिने गुरुः
रक्षणाय घटाधस्तादारोप्य क्षणमात्रकं शिवादाज्ञां समादाय ददीत यतिने गुरुः
Verse 24
एवं समयदीक्षायां विशिष्टायां विशेषतः वर्धनमिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः ददीतान्नमिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः वह्निहोमागमज्ञानयोग्यः सञ्जायते शिश्रुः
एवं समयदीक्षायां विशिष्टायां विशेषतः वर्धनमिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः ददीतान्नमिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः वह्निहोमागमज्ञानयोग्यः सञ्जायते शिश्रुः
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes precise ritual-technology: heart-centered mantra-nyāsa sealed by hṛt-sampuṭa, coordinated with prāṇāyāma (recaka/pūraka/kumbhaka) and specific mudrās, along with diagnostic fire-signs that determine homa efficacy.
It frames initiation as purification and reconfiguration of consciousness: karmic defilement is ‘burned’ through homa, mantra is installed in the heart-lotus, and ethical vows stabilize the transformation—uniting ritual competence (Bhukti) with Śiva-oriented inner discipline (Mukti).