Adhyaya 70
Chapter 70 — वृक्षादिप्रतिष्ठाकथनम् (Consecration of Trees and Related Objects)
अस्मिन्नध्याये भगवता वृक्ष-वनस्पतीनां उद्यान-प्रदेशानां च प्रतिष्ठाविधिः क्रमशः प्रदर्श्यते, यस्य फलम् भुक्तिः मुक्तिश्च इति प्रतिज्ञायते। औषधिसंयुक्तेन जलेन अभ्यङ्गः, माल्य-वस्त्रालङ्कारः, सुवर्णसूच्याः कर्णवेधः, सुवर्णोपकरणेन अञ्जनलेपनं च विधीयते। वेद्यां सप्तफलानामधिवासः, प्रत्येकघटस्य बलिदानं, इन्द्रादिदेवानामधिवासः, वनस्पतये होमश्च। ततः वृक्षमध्ये गोविमोचनं विशेषकर्म, अनन्तरं निर्दिष्टाभिषेकमन्त्रैः अभिषेकः। ऋग्यजुःसाममन्त्रैः, वरुणमन्त्रैः, मङ्गलध्वनिभिः, काष्ठवेदिकायां विन्यस्तकुम्भैश्च स्नापनं क्रियते। यजमानस्य साहाय्यं, दक्षिणा—गावः भूमिराभरणानि वस्त्राणि, चतुर्दिनं क्षीराहारः, तिलैः पलाशसमिधा च होमः, आचार्याय द्विगुणा दक्षिणा च निर्दिश्यते। वृक्षवाटिकाप्रतिष्ठा पापनाशिनी सिद्धिदा इति उपसंहृत्य हरिपरिवारप्रतिष्ठासु प्रवृत्तिः सूच्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये यज्ञावभृतस्नानं नाम ऊनसप्ततितमो ऽध्यायः अथ सप्ततितमो ऽध्यायः वृक्षादिप्रतिष्ठाकथनं भगवानुवाच प्रतिष्ठां पादपानाञ्च वक्ष्ये ऽहं भुक्तिमुक्तिदां सर्वौषध्युदकैर् लिप्तान् पिष्टातकविभूषितान्
इति आदिमहापुराणे आग्नेये यज्ञावभृतस्नानं नाम ऊनसप्ततितमोऽध्यायः समाप्तः। अथ सप्ततितमोऽध्यायः—वृक्षादिप्रतिष्ठाकथनम्। भगवानुवाच—पादपानां प्रतिष्ठां वक्ष्येऽहं भुक्तिमुक्तिप्रदाम्; सर्वौषध्युदकैर् लिप्तान् पिष्टातकविभूषितांश्च कृत्वा।
Verse 2
वृक्षान्माल्यैर् अलङ्कृत्य वासोभिरभिवेष्टयेत् सूच्या सौवर्णया कार्यं सर्वेषां कर्णवेधनम्
वृक्षान् माल्यैरलङ्कृत्य वासोभिरभिवेष्टयेत्। सूच्या सौवर्णया कार्यं सर्वेषां कर्णवेधनम्॥
Verse 3
हेमशलाकयाञ्जनञ्च वेद्यान्तु फलसप्तकम् अधिवासयेच्च प्रत्येकं घटान् बलिनिवेदनं
हेमशलाकया अञ्जनं दद्यात्; वेद्यां तु फलसप्तकम् अधिवासयेत्। प्रत्येकं घटान् बलिनिवेदनं कुर्यात्॥
Verse 4
इन्द्रादेरधिवासो ऽथ होमः कार्यो वनस्पतेः वृक्षमध्यादुत्सृजेद्गां ततो ऽभिषेकमन्त्रतः
इन्द्रादेरधिवासोऽथ कर्तव्यः, होमश्च वनस्पतेः। वृक्षमध्यादुत्सृजेद्गां, ततोऽभिषेकमन्त्रतः॥
Verse 5
ऋग्यजुःसाममन्त्रैश् च वारुणैर् मङ्गलै रवैः वृक्षवेदिककुम्भकैश् च स्नपनं द्विजपुङ्गवाः
ऋग्यजुःसाममन्त्रैश्च वारुणैर्मङ्गलै रवैः। वृक्षवेदिककुम्भकैश्च स्नपनं द्विजपुङ्गवाः॥
Verse 6
तरूणां यजमानस्य कुर्युश् च यजमानकः भूषितो दक्षिणां दद्याद्गोभूभूषणवस्त्रकं
तरुणे यजमाने कर्म सहाययाजकाः कुर्युः। यजमानो भूषितः सन् गोभूमिभूषणवस्त्ररूपां दक्षिणां दद्यात्॥
Verse 7
वारुणमनुमिर्वररिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः वृक्षवेदीशकुम्भैस्तु इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः क्षीरेण भोजनं दद्याद्यावद्दिनचतुष्टयं होमस्तिलाद्यैः कार्यस्तु पलाशसमिधैस् तथा
‘वारुणमनुमिर्वररिति’ इति चिह्नितपुस्तकपाठः; तथा ‘वृक्षवेदीशकुम्भैस्तु’ इत्यपि चिह्नितपाठः। क्षीरेण सिद्धं भोजनं दिनचतुष्टयं दद्यात्; तिलाद्यैर्होमः कार्यः पलाशसमिधा सह॥
Verse 8
आचार्ये द्विगुणं दद्यात् पूर्ववन् मण्डपादिकम् पापनाशः परा सिद्धिर्वृक्षारामप्रतिष्ठया
आचार्याय द्विगुणां दक्षिणां दद्यात्, पूर्ववत् मण्डपादिकं च कारयेत्। वृक्षारामप्रतिष्ठया पापनाशः स्यात्, परा सिद्धिश्च प्राप्यते॥
Verse 9
स्कन्दायेशो यथा प्राह प्रतिष्ठाद्यं तथा शृणु सूर्येशगणशक्त्यादेः परिवारस्य वै हरेः
स्कन्दायेशो यथा प्राह प्रतिष्ठादिकं तथा शृणु। हरेः परिवारस्य सूर्येशगणशक्त्यादेः कर्मविधानं प्रवक्ष्ये॥
Frequently Asked Questions
The chapter details a full vṛkṣa-pratiṣṭhā sequence: medicinal-water anointment, ornamentation, symbolic kārṇavedha with a golden needle, añjana application with a golden stick, adhivāsa of seven fruits, bali per ghaṭa, Indrādi adhivāsa, Vanaspati-homa, cow-release, and abhiṣeka/snāpana using Ṛg–Yajus–Sāman and Vāruṇa mantras with kumbha-vedikā arrangements.
By presenting grove and tree consecration as a dharmic act that destroys sin (pāpa-nāśa) and yields supreme attainment (parā siddhi), it turns environmental and civic cultivation into sādhana—uniting prosperity-oriented ritual efficacy (bhukti) with liberation-oriented merit (mukti).