Adhyaya 92
Chapter 92 — प्रतिष्ठाविधिकथनम् (Narration of the Consecration / Installation Procedure)
ईश्वरः गुहं प्रति देवालय-प्रतिष्ठायाः तत्त्वं निरूपयति—पीठं शक्तिरूपं, लिङ्गं शिवरूपं, तयोः शिवाणु-शक्तिभिः संयोगेन चैतन्यावाहनमेव प्रतिष्ठेति। प्रतिष्ठायाः पञ्चविधाः प्रकाराः कथ्यन्ते; ब्रह्मशिलायाः विशेषः, तथा स्थापने, स्थित-स्थापने, उद्धारानन्तर-उत्थापने च विधयः स्पष्ट्यन्ते। अनन्तरं वास्तुशास्त्रानुसारं भूमेः पञ्चधा परीक्षा, वर्णानुसार-भूमिगुणाः, दिग्विशेष-प्राधान्यं, दूषित-भूमेः शोधनं, तथा खनन-गोवास-हलकरणादिभिः भूमेः पुनःपुनः संस्कारः निर्दिश्यते। मण्डपकर्म, अघोरास्त्र-रक्षा, शुभद्रव्यैः रेखाङ्कनं, ईशानकोष्ठे शिवपूजा, उपकरण-प्रतिष्ठा, सीमाङ्कनं, अर्घ्यं, परिग्रहश्च क्रमेणोक्तः। शल्यदोष-परिक्षा निमित्तैः, पशु-शब्दैः, मातृका-वर्णसमूहानां दिग्विन्यासेन च प्रदर्श्यते। अन्ते शिलानिर्णयः, नवशिला-समूहः, स्नान-अनुलेपनादि, तथा शिव-विद्या-आत्मतत्त्वानां देवता-लोकपाल-बीज-कुम्भ-प्राकाररक्षा-होम-अस्त्राहुतिभिः सह विस्तीर्णं तत्त्वन्यासः, दोषनिवारणं वास्तुभूमिशुद्धिश्च प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये नानामन्त्रादिकथनं नाम एकनवतितमो ऽध्यायः अथ द्विनवतितमो ऽध्यायः प्रतिष्ठाविधिकथनं ईश्वर उवाच प्रतिष्ठां सम्प्रवक्ष्यामि क्रमात् सङ्क्षेपतो गुह पीठं शक्तिं शिवो लिङ्गं तद्योगः सा शिवाणुभिः
इति आदिमहापुराणे आग्नेये नानामन्त्रादिकथनं नाम एकनवतितमोऽध्यायः समाप्तः। अथ द्विनवतितमोऽध्यायः—प्रतिष्ठाविधिकथनम्। ईश्वर उवाच—गुह, प्रतिष्ठां क्रमात् सङ्क्षेपतः प्रवक्ष्यामि; पीठं शक्तिः, लिङ्गं शिवः, तद्योगः शिवाणुभिः साध्यते।
Verse 2
प्रतिष्ठायाः पञ्च भेदास्तेषां रूपं वदामि ते यत्र ब्रह्मशिलायोगः सा प्रतिष्ठा विशेषतः
प्रतिष्ठायाः पञ्च भेदाः; तेषां रूपं ते वदामि। यत्र ब्रह्मशिलायोगः—ब्रह्मशिलाया न्यासः सम्बन्धो वा—सा प्रतिष्ठा विशेषतः मुख्येति।
Verse 3
स्थापनन्तु यथायोगं पीठ एव निवेशनं प्रतिष्ठाभिन्नपीठस्य स्थितस्थापनमुच्यते
स्थापनं नाम यथायोग्यं पीठ एव निवेशनम्। प्रतिष्ठाभिन्नपीठस्य तदेव स्थितस्थापनमुच्यते॥
Verse 4
उत्थापनञ्च सा प्रोक्ता लिङ्गोद्धारपुरःसरा यस्यां तु लिङ्गमारोप्य संस्कारः क्रियते बुधैः
उत्थापनं सा प्रोक्ता लिङ्गोद्धारपुरःसरा। यस्यां तु लिङ्गमारोप्य संस्कारः क्रियते बुधैः॥
Verse 5
तथा क्षौ ह्रौ मन्त्राः सूर्यस्येति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः आथापनं तदुद्दिष्टं द्विधा विष्ण्वादिकस्य च आसु सर्वासु चैतन्यं नियुञ्जीत परं शिवम्
तथा ‘क्षौ’ ‘ह्रौ’ इति मन्त्राः सूर्यस्येति (ग-घ-चिह्नित)पुस्तकपाठः। आथापनं तदुद्दिष्टं द्विधा विष्ण्वादिकस्य च। आसु सर्वासु चैतन्यं नियुञ्जीत परं शिवम्॥
Verse 6
यदाधारादिभेदेन प्रासादेष्वपि पञ्चधा परीक्षमथ मेदिन्याः कुर्यात्प्रासादकाम्यया
तस्मादाधारादिभेदेन प्रासादेष्वपि पञ्चधा। परीक्षां मेदिन्याः कुर्यात् प्रासादकाम्यया॥
Verse 7
शुक्लाज्यगन्धा रक्ता च रक्तगन्धा सुगन्धिनी पीता कृष्णा सुरागन्धा विप्रादीनां मही क्रमात्
शुक्लाज्यगन्धा रक्ता च रक्तगन्धा सुगन्धिनी। पीता कृष्णा सुरागन्धा विप्रादीनां मही क्रमात्॥
Verse 8
पूर्वेशोत्तरसर्वत्र पूर्वा चैषां विशिष्यते आखाते हास्तिके यस्याः पूर्णे मृदधिका भवेत्
पूर्वोत्तर-उत्तरदिक्-सम्बन्धे सर्वत्र पूर्वदिक् एव तेषां मध्ये विशिष्यते। यत्र एकहस्त-प्रमाणं खातं कृत्वा पुनः पूरिते मृद् अधिका भवति, सा भूमिः श्रेष्ठा इति मन्यते।
Verse 9
उत्तमान्तां महीं विद्यात्तोयाद्यैर् वा समुक्षितां अस्थ्यङ्गारादिभिर्दुष्टामत्यन्तं शोधयेद् गुरुः
उत्तमान्तां महीं विद्यात् तोयाद्यैः समुक्षितां। अस्थ्यङ्गारादिभिर्दुष्टां तु गुरुः अत्यन्तं शोधयेत्॥
Verse 10
नगरग्रामदुर्गार्थं गृहप्रासादकारणं खननैर् गोकुलावासैः कर्षणैर् वा मुहुर्मुहुः
नगर-ग्राम-दुर्गार्थं गृह-प्रासाद-कारणम्। खननैः गोकुलावासैः कर्षणैर्वा मुहुर्मुहुः भूमिं संस्कुर्यात्॥
Verse 11
मण्डपे द्वारपूजादि मन्त्रतृप्त्यवसानकं कर्म निर्वर्त्याघोरास्त्रं सहस्रं विधिना यजेत्
मण्डपे द्वारपूजादि मन्त्रतृप्त्यवसानकं कर्म निर्वर्त्य, ततः विधिना अघोरास्त्रं सहस्रं यजेत्।
Verse 12
समीकृत्योपलिप्तायां भूमौ संशोधयेद्दिशः स्वर्णदध्यक्षतै रेखाः प्रकुर्वीत प्रदक्षिणं
समीकृत्योपलिप्तायां भूमौ दिशः संशोधयेत्। स्वर्ण-दधि-अक्षतैः रेखाः प्रकुर्वीत, प्रदक्षिणं च आचरेत्॥
Verse 13
मध्यादीशानकोष्टस्थे पूर्णकुम्भे शिवं यजेत् वास्तुमभ्यर्च्य तत्तोयैः सिञ्चेत् कुद्दालकादिकं
मध्यादीशानकोष्टस्थे पूर्णकुम्भे शिवं यजेत्। वास्तुमभ्यर्च्य तत्तोयैः सिञ्चेत् कुद्दालकादिकम्॥
Verse 14
रग्रामेत्यर्धश्लोको घ पुस्तके नास्ति मन्त्रदीप्त्यवसानकमिति ग मन्त्रभूम्यवसानकमिति घ निर्वर्त्य घोरास्त्रं महास्त्रमिति ग रेखां प्रकुर्वीतेति ख ,ग च स्वर्णकुण्डे इति ग स्वर्णकुम्भे इति घ , ङ , च बाह्ये रक्षोगणानिष्ट्वा विधिना दिग्बलं क्षिपेत् भूमिं संसिच्य संस्नाप्य कुद्दालाद्यं प्रपूजयेत्
निर्वर्त्य घोरास्त्रं महास्त्रं च यथाविधि। रेखां प्रकुर्वीत बाह्ये रक्षोगणानिष्ट्वा दिग्बलं क्षिपेत्॥ भूमिं संसिच्य संस्नाप्य कुद्दालाद्यं प्रपूजयेत्॥
Verse 15
अन्यं वस्त्रयुगच्छज्ञं कुम्भं स्कन्धे द्विजन्मनः निधाय गीतवाद्यादिब्रह्मगोषसमाकुलं
अन्यं वस्त्रयुगच्छज्ञं कुम्भं स्कन्धे द्विजन्मनः। निधाय गीतवाद्यादिब्रह्मगोषसमाकुलम्॥
Verse 16
पूजां कुम्भे समाहृत्य प्राप्ते लग्ने ऽग्निकोष्ठके कुद्दालेनाभिषिक्तेन मध्वक्तेन तु खानयेत्
पूजां कुम्भे समाहृत्य प्राप्ते लग्नेऽग्निकोष्ठके। कुद्दालेनाभिषिक्तेन मध्वक्तेन तु खानयेत्॥
Verse 17
नैरृत्यां क्षेपयेन्मृत्स्नां खाते कुम्भजलं क्षिपेत् पुरस्य पूर्वसीमन्तं नयेद् यावदभीप्सितं
नैरृत्यां क्षेपयेन्मृत्स्नां खाते कुम्भजलं क्षिपेत्। पुरस्य पूर्वसीमन्तं नयेद् यावदभीप्सितम्॥
Verse 18
अथ तत्र क्षणं स्थित्वा भ्रामयेत् परितः पुरं सिञ्चन् सीमन्तचिह्नानि यावदीशानगोचरं
अथ तत्र क्षणं स्थित्वा परितः पुरं प्रदक्षिणं कुर्यात्। सिञ्चन् सीमन्तचिह्नानि यावदीशानगोचरं गच्छेत्॥
Verse 19
अर्घ्यदानमिदं प्रोक्तं तत्र कुम्भपरिब्रमात् इत्थं परिग्रहं भूमेः कुर्वीत तदनन्तरं
अर्घ्यदानमिदं तत्र प्रोक्तं कुम्भपरिब्रमात्। इत्थं भूमेः परिग्रहं तदनन्तरं कुर्यात्॥
Verse 20
कर्करान्तं जलान्तं वा शल्यदोषजिघांसया खानयेद् भूः कुमारीं चेद् विधिना शल्यमुद्धरेत्
शल्यदोषजिघांसया कर्करान्तं जलान्तं वा भूमिं खानयेत्। कुमारी चेत् विधिना शल्यमुद्धरेत्॥
Verse 21
अकचटतपयशहान् मानवश्चेत् प्रश्नाक्षराणि तु अग्नेर्ध्वजादिपातिताः स्वस्थाने शल्यमाख्यान्ति
मानवश्चेत् प्रश्नितः ‘अ क च ट त प य श ह’ इत्येवाक्षराणि वदेत्। तदा अग्नेर्ध्वजादिपातनं स्वस्थाने शल्यमाख्याति॥
Verse 22
कर्तुश्चाङ्गविकारेण जानीयात्तत्प्रमाणतः पश्वादीनां प्रवेशेन कीर्तनैर् विरुतैर् दिशः
कर्तुश्चाङ्गविकारेण तत्प्रमाणतः फलमवगच्छेत्। पश्वादीनां प्रवेशैः कीर्तनैर्विरुतैश्च दिशो जानीयात्॥
Verse 23
मातृकामष्टवर्गाढ्यां फलके भुवि वा लिखेत् शल्यज्ञानं वर्गवशात् पूर्वादीशान्ततः क्रमात्
मातृकावर्णानामष्टवर्गसमृद्धं लेख्यं फलके भुवि वा लिखेत्। शल्यज्ञानं तु वर्गवशात् पूर्वादिदिशः आरभ्य ईशान्तपर्यन्तं क्रमशः विन्यसेत्॥
Verse 24
अवर्गे चैव लोहन्तु कवर्गे ऽङ्गारमग्नितः भूमिं संसिच्य संस्थाप्येति ग , घ , ङ च कुद्दालाख्यमिति ग पूर्वमीशान्तमिति ख स्रावयेत् इति ख नव चेत् प्रश्नाक्षराणि भाषन्ते इति ग , घ च पूर्वादीनां तत इति ख चवर्गे भस्म दक्षे स्याट् टवर्गे ऽस्थि च नैरृते
अवर्गे लोहं नियोज्यं कवर्गेऽग्निजं अङ्गारम्। भूमिं संसिच्य संस्थाप्येति केषुचित् पाठेषु; ‘कुद्दालाख्यम्’ इति च। अन्यत्र ‘पूर्वमीशान्तम्’ इति, ‘स्रावयेत्’ इति च पठ्यते। यदि नव प्रश्नाक्षराणि भाषन्ते इति केषुचित्; ततः पूर्वादिदिशां तद्विनियोगः। चवर्गे दक्षे भस्म, टवर्गे नैरृतेऽस्थि स्यात्॥
Verse 25
तवर्गे चेष्टका चाप्ये कपालञ्च पवर्गके यवर्गे शवकीतादि शवर्गे लोहमादिशेत्
तवर्गे चेष्टकां स्थापयेत्, पवर्गे कपालं च। यवर्गे शवकीतादीनि, शवर्गे लोहादीनि विन्यसेत्॥
Verse 26
हवर्गे रजतं तद्वदवर्गाच्चानर्थकरानपि प्रीक्ष्यात्मभिः करापूरैर् अष्टाङ्गुलमृदन्तरैः
हवर्गे रजतं विन्यसेत्। तथैव अवर्गात् अनर्थकरानपि द्रव्यांश्च स्वहस्तैः परीक्षेत—करापूरसदृशैः शुद्धाङ्गुलिभिः मर्दनपरीक्षया, अष्टाङ्गुलमृदन्तरैश्च॥
Verse 27
पादोनं खातमापूर्य सजलैर् मुद्गराहतैः लिप्तां समप्लवां तत्र कारयित्वा भुवं गुरुः
पादोनं खातं आपूर्य सजलैर्मृद्भिः मुद्गराहतैः। तत्र लिप्तां समप्लवां भूमिं कारयित्वा गुरुर्निर्मापयेत्॥
Verse 28
सामान्यार्घ्यकरो यायान्मण्डपं वक्ष्यामाणकं तोरणद्वाःपतीनिष्ट्वा प्रत्यग्द्वारेण संविशेत्
सामान्यार्घ्यं प्रदाय स वक्ष्यमाणं मण्डपं गच्छेत्। तोरणद्वाराधिपतीन् सम्यगर्चयित्वा प्रत्यग्द्वारेण प्रविशेत्॥
Verse 29
कुर्यात्तत्रात्मशुद्ध्यादि कुण्डमण्डपसंस्कृतिं कलसं वर्धनीसक्तं लोकपालशिवार्चनं
तत्रात्मशुद्ध्यादि कुर्यात्, कुण्डमण्डपयोः संस्कृतिं च। वर्धनीसहितं कलसं स्थापयेत्, लोकपालान् शिवं च समर्चयेत्॥
Verse 30
अग्नेर्जननपूजादि सर्वं पूर्ववदाचरेत् यजमानान्वितो यायाच्छिलानां स्नानमण्डपं
अग्नेर्जननपूजादि सर्वं पूर्ववत् समाचरेत्। ततः यजमानान्वितः शिलानां स्नानमण्डपं गच्छेत्॥
Verse 31
शिलाः प्रासादलिङ्गस्य पादधर्मादिसञ्ज्ञकाः अष्टाङ्गुलोच्छ्रिताः शस्ताश् चतुरस्राः करायताः
प्रासादलिङ्गस्य शिलाः ‘पाद’ ‘धर्म’ इत्यादिसञ्ज्ञकाः। अष्टाङ्गुलोच्छ्रिताः शस्ताः, चतुरस्राः, करायताः॥
Verse 32
पाषाणानां शिलाः कार्या इष्टकानां तदर्धतः प्रासादे ऽश्मशिलाः शैले इष्टका इष्टकामये
पाषाणप्रासादे पाषाणशिलाः कार्याः; इष्टकाप्रासादे तदर्धमानाः। अश्मप्रासादेऽश्मशिलाः; शैलेऽपि तथा; इष्टकामये तु इष्टकाशिलाः॥
Verse 33
अङ्किता नववक्त्राद्यैः पङ्कजाः पङ्कजाङ्किताः नन्दा भद्रा जया रिक्ता पूर्णाख्या पञ्चमी मता
अङ्किता नववक्त्राद्यैर्लक्षणैरङ्किता; पङ्कजा तथा पङ्कजाङ्किता; नन्दा भद्रा जया रिक्ता पूर्णाख्या चेति—एषा पञ्चमी नामपङ्क्तिर्मता।
Verse 34
आसां पद्मो महापद्मः शङ्खो ऽथ मकरस् तथा समुद्रश्चेति पञ्चामी निधिकुम्भाः क्रमाधः
आसां मध्ये पद्मो महापद्मः शङ्खो मकरस्तथा समुद्रश्चेति—एते पञ्चमी निधिकुम्भाः क्रमशोऽधः स्मृताः।
Verse 35
नन्दा भद्रा जया पूर्णा अजिता चापराजिता मुशलैर् मुद्गराहतैर् इति ङ वर्धनीयुक्तमिति ग , ङ च यजमानार्चित इति घ नवरुद्राद्यैर् इति घ पाषाणानामित्यादिः, पञ्चमीर्मता इत्य् अन्तः श्लोकद्वयात्मकपाठो ग पुस्तके नास्ति विजया मङ्गलाख्या च धरणी नवमी शिला
नन्दा भद्रा जया पूर्णा अजिता चापराजिता इति शिलानामानि। केषुचित् पाठेषु ‘मुशलैर्मुद्गराहतैः’, केषुचित् ‘वर्धनीययुक्तम्’, अन्यत्र ‘यजमानार्चितम्’, अन्यत्र ‘नवरुद्राद्यैः’ इति, तथा ‘पाषाणानाम्’ इत्यादि पाठभेदाः। ‘ग’ पुस्तके ‘पञ्चमीर्मता’ इत्यन्तः श्लोकद्वयात्मकपाठो नास्ति। अपि च विजया मङ्गलाख्या च धरणी—नवमी शिला (इति गणना)।
Verse 36
सुभद्रश् च विभद्रश् च सुनन्दः पुष्पनन्दकः जयो ऽथ विजयश् चैव कुम्भः पूर्णस्तथोत्तरः
सुभद्रश्च विभद्रश्च सुनन्दः पुष्पनन्दकः। जयोऽथ विजयश्चैव कुम्भः पूर्णस्तथोत्तरः॥
Verse 37
नवानान्तु यथासङ्ख्यं निधिकुम्भः पूर्णस्तथोत्तरः आसनं प्रथमं दत्त्वा ताड्योल्लिख्यशराणुना
नवान् यथासङ्ख्यं स्थापयेत्; अनन्तरं पूर्णो निधिकुम्भः (स्थाप्यः)। प्रथममासनं दत्त्वा ताड्योल्लिख्य शराणुना।
Verse 38
सर्वासामविशेषेण तनुत्रेणावगुण्ठनं मृद्भिर्गोमययोगामूत्रकषायैर् गन्धवारिणा
सर्वेषु सर्वासु चावस्थास्वविशेषेण तनुत्रेण रक्षावगुण्ठनं कृत्वा मृद्भिः गोमययुक्तैः द्रव्यैः गोमूत्रकषायैः गन्धवारिणा च शोधनलेपनं कुर्यात्।
Verse 39
अस्त्रेण हूं फडन्तेन मलस्नानं समाचरेत् विधिना पञ्चगव्येन स्नानं पञ्चामृतेन च
अस्त्रेण ‘हूं फड्’ इत्यन्तेन मन्त्रेण मलस्नानं समाचरेत्; विधिपूर्वकं पञ्चगव्येन स्नानं पञ्चामृतेन च कुर्यात्।
Verse 40
गन्धतोयान्तरं कुर्यान्निजनामाङ्किताणुना फलरत्नसुवर्णानां गोशृङ्गसलिलैस्ततः
ततः स्वनामाङ्कितेन सूक्ष्माणुना गन्धतोयस्य पृथग्भागं कुर्यात्; अनन्तरं फलरत्नसुवर्णादीनां गोशृङ्गस्थितसलिलैः कर्म समाचरेत्।
Verse 41
चन्दनेन समालभ्य वस्त्रैर् आच्छादयेच्छिलां स्वर्णोत्थमासनं दत्वा नीत्वा यागं प्रदक्षिणं
चन्दनेन शिलां समालभ्य वस्त्रैः आच्छादयेत्; स्वर्णोत्थमासनं दत्त्वा यागस्थानं नीत्वा प्रदक्षिणं कुर्यात्।
Verse 42
शय्यायां कुशतल्पे वा हृदयेन निवेशयेत् सम्पूज्य न्यस्य बुद्ध्यादिधरान्तं तत्त्वसञ्चयं
शय्यायां कुशतल्पे वा हृदये निवेशयेत्; सम्पूज्य बुद्ध्यादिधरान्तं तत्त्वसञ्चयं न्यस्येत्।
Verse 43
त्रिखण्डव्यापकं तत्त्वत्रयञ्चानुक्रमान् न्यसेत् बुद्ध्यादौ चित्तपर्यन्ते चिन्तातन्मात्रकावधौ
त्रिखण्डव्यापकं तत्त्वत्रयं बुद्ध्यादौ आरभ्य चित्तपर्यन्तं, चिन्तातन्मात्रकावधौ यथाक्रमं न्यसेत्।
Verse 44
इप्येति ग कुशतल्पे वा हॄदयेन विशेषयेत् इति ख कुशतल्पे च हृदयेन निवेशयेत् इति ग बुद्ध्यादौ चित्तपर्यन्ते चित्ततन्मात्रकावधौ इति घ सम्पच्य इत्य् आदिः तन्मात्रकावधावित्यन्तः सार्धैकश्लोकपाठो ग पुस्तके नास्ति तन्मात्रादौ धरान्ते च शिवविद्यात्मनां स्थितिः तत्त्वानि निजमन्त्रेण तत्त्वेशांश् च हृदार्चयेत्
तन्मात्रादौ धरान्ते च शिवविद्यात्मनां स्थितिः। तत्त्वानि निजमन्त्रेण तत्त्वेशांश् च हृदार्चयेत्॥
Verse 45
स्थानेषु पुष्पमालादिचिह्नितेषु यथाक्रमं ॐ हूं शिवतत्त्वाय नमः ॐ हूं शिवतत्त्वाधिपतये रुद्राय नमः ॐ हां विद्यातत्त्वाय नमः ॐ हां विद्यातत्त्वाधिपाय विष्णवे नमः ॐ हां आत्मतत्त्वाय नमः ॐ हां आत्मतत्त्वाधिपतये ब्रह्मणे नमःक्षमाग्नियजमानार्कान् जलवातेन्दुखानि च
स्थानेषु पुष्पमालादिचिह्नितेषु यथाक्रमं—ॐ हूं शिवतत्त्वाय नमः। ॐ हूं शिवतत्त्वाधिपतये रुद्राय नमः। ॐ हां विद्यातत्त्वाय नमः। ॐ हां विद्यातत्त्वाधिपाय विष्णवे नमः। ॐ हां आत्मतत्त्वाय नमः। ॐ हां आत्मतत्त्वाधिपतये ब्रह्मणे नमः—इति न्यसेत्; क्षमाग्नियजमानार्कान् जलवातेन्दुखानि च चिह्नयेत्।
Verse 46
प्रतितत्त्वं न्यसेदष्टौ मूर्तीः प्रतिशिलां शिलां सर्वं पशुपतिं चोग्रं रुद्रं भवमथेश्वरं
प्रतितत्त्वं न्यसेदष्टौ मूर्तीः; प्रतिशिलां शिलां सर्वं पशुपतिं चोग्रं रुद्रं भवमथेश्वरं न्यसेत्।
Verse 47
महादेवं च भीमं च मूर्तीशांश् च यथाक्रमात् ॐ धरामूर्तये नमः, ॐ धराधिपतये नमः,इत्यादिमन्त्रान् लोकपालान् यथासङ्ख्यं निजाणुभिः
महादेवं च भीमं च मूर्तीशांश् च यथाक्रमात्। ॐ धरामूर्तये नमः, ॐ धराधिपतये नमः—इत्यादिमन्त्रैर्लोकपालान् यथासङ्ख्यं निजाणुभिः सहार्चयेत्॥
Verse 48
विन्यस्य पूजयेत् कुम्भांस्तन्मन्त्रैर् वा निजाणुभिः इन्द्रादीनां तु वीजानि वक्ष्यमाणक्रमेण तु
तान् यथास्थानं विन्यस्य कुम्भान् तन्मन्त्रैर्वा निजाङ्गाक्षरैर्वा पूजयेत्। इन्द्रादिदेवतानां बीजानि तु वक्ष्यमाणक्रमेण योजनीयानि॥
Verse 49
लूं रूं शूं पूं वूं यूं मूं हूं क्षूमिति उक्तो नवशिलापक्षः शिला पञ्चपदा तथा भवमखेश्वरम् इति घ , निजात्मभिरिति ख , ग विन्यस्येत्यर्धश्लोको ग पुस्तके नास्ति ॐ हूं घूं बूं यूं मूं हं क्षमितीति ग ॐ कं सूं पूं शूं ह्रूं क्षमितीति घ लूं रूं शूं पूं वूं चूं मूं हूं क्षूमितीति ख प्रतितत्त्वं न्यसेन्मूर्तीः सृष्ट्या पञ्च धरादिकाः
“लूं रूं शूं पूं वूं यूं मूं हूं क्षूं”—इत्येष नवशिलापक्ष उक्तः। शिला पञ्चपदा च तथा। (पाठभेदाः—केचित् ‘भवमखेश्वरम्’, केचित् ‘निजात्मभिः’; ‘विन्यस्य’ इत्यर्धश्लोकोऽपि कस्यचित् पुस्तके नास्ति।) अन्यत्र—“ॐ हूं घूं बूं यूं मूं हं क्षम्”, “ॐ कं सूं पूं शूं ह्रूं क्षम्”, “लूं रूं शूं पूं वूं चूं मूं हूं क्षूं” इति पाठाः। सृष्टिक्रमात् प्रतितत्त्वं मूर्तीर्न्यसेत्—पञ्च धरादिकाः॥
Verse 50
ब्रह्मा विष्णुस् तथा रुद्र ईश्वरश् च सदाशिवः एते च पञ्च मूर्तीशा यष्टव्यास्तासु पूर्ववत्
ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्र ईश्वरश्च सदाशिवः। एते पञ्च मूर्तीशा यष्टव्यास्तासु पूर्ववत्॥
Verse 51
ॐ पृथ्वीमूर्तये नमः ॐ पृथ्वीमूर्त्यधिपतये ब्रह्मणे नमः इत्य् आदि मन्त्राः सम्पूज्य कलशान् पञ्च क्रमेण निजनामभिः निरुन्धीत विधानेन न्यासो मध्यशिलाक्रमात्
ॐ पृथ्वीमूर्तये नमः। ॐ पृथ्वीमूर्त्यधिपतये ब्रह्मणे नमः—इत्यादिमन्त्रान् सम्पूज्य, कलशान् पञ्च क्रमेण निजनामभिर्विधानेन निरुन्धीत। न्यासो मध्यशिलाक्रमात्॥
Verse 52
कुर्यात् प्राकारमन्त्रेण भूतिदर्भैस्ततः कुण्डेषु धारिकां शक्तिं विन्यस्याभ्यर्च्य तर्पयेत्
प्राकारमन्त्रेण भूतिदर्भैस्ततः प्राकारं कुर्यात्। ततः कुण्डेषु धारिकां शक्तिं विन्यस्याभ्यर्च्य तर्पयेत्॥
Verse 53
तत्त्वतत्त्वाधिपान् मूर्तीर्मूर्तीशांश् च घृतादिभिः ततो ब्रह्मांशशुद्ध्यर्थं मूलाङ्गं ब्रह्मभिः क्रमात्
तत्त्वतत्त्वाधिपान् मूर्तीर्मूर्तीशांश्च घृतादिभिः अभ्यञ्जयेत्। ततः ब्रह्मांशशुद्ध्यर्थं मूलाङ्गं ब्रह्ममन्त्रैर्ब्रह्मदेवताभिः क्रमात् संस्कुर्यात्॥
Verse 54
कृत्वा शतादिपूर्णान्तं प्रोक्ष्याः शान्तिजलैःशिलाः पूजयेच्च कुशैः स्पृष्ट्वा प्रतितत्त्वमनुक्रमात्
शतादिपूर्णान्तं कर्म कृत्वा शान्तिजलैः शिलाः प्रोक्षयेत्। ततः कुशैः स्पृष्ट्वा प्रतितत्त्वमनुक्रमात् पूजयेत्॥
Verse 55
सांनिध्यमथ सन्धानं कृत्वा शुद्धं पुनर्न्यसेत् एवं भागत्रये कर्म गत्वा गत्वा समाचरेत्
सांनिध्यं सन्धानं च कृत्वा शुद्धं पुनर्न्यसेत्। एवं भागत्रये कर्म गत्वा गत्वा समाचरेत्॥
Verse 56
ॐ आं ईं आत्मतत्त्वविद्यातत्त्वाभ्यां नमः इति धानं इत्य् अतः परं ह्रस्वदीर्घप्रयोगतः इत्य् अतः प्राङ्मध्वगपाठो घ पुस्तके नास्ति ॐ आं हां आत्मतत्त्वविद्यातत्त्वाय नम इति ग ॐ आं इं उं विद्यातत्त्वशिवतत्त्वाभ्यां नम इति ड ॐ आं इं आत्मविद्यातत्त्वाय नम इति ख संस्पृशेद् दर्भमूलाद्यैर् ब्रह्माङ्गादित्रयं क्रमात् कुर्यात्तत्त्वानुसन्धानं ह्रस्वदीर्घप्रयोगतः
ॐ आं ईं आत्मतत्त्वविद्यातत्त्वाभ्यां नमः—इति धानं (न्यासः)। अतः परं ह्रस्वदीर्घप्रयोगतः कर्म कर्तव्यम्। दर्भमूलाद्यैः ब्रह्माङ्गादित्रयं क्रमात् संस्पृशेत्, ह्रस्वदीर्घप्रयोगतः तत्त्वानुसन्धानं कुर्यात्॥
Verse 57
ॐ हां उं विद्यातत्त्वशिवतत्त्वाभ्यां नमः घृतेन मधुना पूर्णांस्ताम्रकुम्भान् सरत्नकान् पञ्चगव्यार्घ्यर्ससिक्तान् लोकपालाधिदैवतान्
ॐ हां उं विद्यातत्त्वशिवतत्त्वाभ्यां नमः। घृतेन मधुना पूर्णान् सरत्नकान् ताम्रकुम्भान् पञ्चगव्यार्घ्यरससिक्तान् लोकपालाधिदैवतान् प्रति समर्पयेत्॥
Verse 58
पूजयित्वा निजैर् मन्त्रैः सन्निधौ होममाचरेत् शिलानामथ सर्वासां संस्मरेदधिदैवताः
स्वनिजमन्त्रैः पूजयित्वा तेषां सन्निधौ होमं समाचरेत्; अनन्तरं सर्वासां शिलानां अधिदैवताः संस्मरेद् आह्वयेत् च।
Verse 59
विद्यारूपाः कृतस्नाना हेमवार्णाः शिलाम्बराः न्यूनादिदोषमोषार्थं वास्तुभूमेश् च शुद्धये यजेदस्त्रेण मूर्धान्तमाहुतीनां शतं शतं
विद्यारूपाः कृतस्नानाः हेमवर्णाः शिलाम्बराः; न्यूनादिदोषमोषार्थं वास्तुभूमेश्च शुद्धये, अस्त्रमन्त्रेण मूर्धान्तं यजेत्—आहुतीनां शतं शतं।
Frequently Asked Questions
It systematizes pratiṣṭhā as both metaphysics and procedure: five installation-types (with brahma-śilā as distinctive), site/soil testing, protective Aghora-astra rites, boundary-consecration (sīmanta, parigraha), śalya-doṣa diagnostics via Mātr̥kā groups, and a full tattva-nyāsa program (Śiva/Vidyā/Ātma tattvas with presiding deities, lokapālas, bījas, kumbhas, and homa).
By insisting that true installation is the installation of caitanya (supreme Śiva) into form: correct Vāstu discipline, purification, mantra-protection, and tattva-nyāsa make architecture a sādhana, transforming construction into a dharmic act that supports both communal worship (bhukti) and inner alignment toward liberation (mukti).
Pīṭha is identified as Śakti, the liṅga as Śiva, and their effective union (yoga) is mediated through Śiva’s subtle potencies (śivāṇu), implying that ritual precision is meant to stabilize Śiva-Śakti presence in space.
Śalya-doṣa refers to harmful lodged/buried impurities or obstructions in the ground; the chapter prescribes digging to gravel/water, reading omens and sounds, and using Mātr̥kā letter-groups (eight vargas) mapped to directions and substances (iron, charcoal, ash, bone, etc.) to infer the defect’s nature and location.