Vyakarana
Sanskrit Grammar
A concise grammar of Sanskrit covering sandhi, samasa, vibhakti, dhatu, pratyaya, and the essential rules of Paninian grammar.
Adhyayas in Vyakarana
Adhyaya 348
Vyākaraṇa—Pratyāhāra System, Upadeśa Conventions, and Manuscript-Critical Notice (Agni Purana, Chapter 348)
अध्यायोऽयं प्रथमं पाण्डुलिपि-समालोचनां करोति—पूर्वो विकृतः पाठः प्रतिलिपि-दोषोदाहरणत्वेन निरस्यते, शास्त्रे शुद्ध-परम्परायाः अनिवार्यता दर्श्यते। ततः स्कन्दः व्याकरणस्य संक्षिप्तं निरूपणं प्रतिजानाति—‘शब्दानां सिद्धं स्वरूपम्’ इति—कात्यायन-परम्परानुगुणं, नवशिक्षार्थं च। व्याकरणकर्मसु प्रयुज्यमानाः संज्ञाः प्रदर्श्यन्ते, शिवसूत्र-क्रमेण ‘अ इ उ ण् …’ इत्यारभ्य ‘ह ल्’ पर्यन्तं प्रत्याहार-प्रणाली प्रमुखतया निरूप्यते। उपदेश-नियमाश्च कथ्यन्ते—इट्-चिह्नैः सह वर्णोपदेशः, तथा नियमप्रवृत्तौ अनुनासिकत्व-परिहारः। अन्ते प्रत्याहार-ग्रहण-न्यायः—आदिवर्णः अन्त्य-इत्-सूचक-समेतः मध्ये स्थितानां वर्णानां समूहं वदति, स्वस्व-परिसरेण ग्रहणं च। अग्निपुराणस्य विश्वकोश-दृष्टौ व्याकरणं वेदपाठ-शुद्ध्यै, कर्मकाण्ड-नियमितत्वाय, अर्थनिर्णय-विश्वासाय च पवित्रं साधनं, धर्म-साधन-मोक्षलक्ष्यैः सह एकीकृतं दर्श्यते।
Adhyaya 349
Sandhi-siddha-rūpa (The Established Forms/Results of Sandhi)
अयं अध्यायः पूर्वप्रत्याहारसूच्यानन्तरं प्रवर्तते, ध्वनिसंकेतसंक्षेपात् सन्धिसिद्धरूपेषु—यथास्थितेषु संयोगफलरूपेषु—प्रवर्तयन्। स्कन्दः स्वर-सन्धिं संक्षिप्तैः दृष्टान्तप्रधानैः रूपैः (यथा दण्डाग्रमम्, सागताः, दधीदम्, नदीहते, मधूदकम्) आरभ्य दर्शयति यत् प्रमाणीकृतफलानां निरीक्षणेनैव सम्यगुत्पत्तिः ज्ञेया। ततः कर्मकाण्डोचितोच्चारण-ध्वनिसूचनं (ḹ-उल्लेखसहितम्), पर्याय-भेदयुग्मानि, तथा दर्शक-सन्धिः (त + इह → तयीह) इत्यादयः निरूप्यन्ते। अनन्तरं व्यञ्जन-सन्धिः विसर्गजन्यपरिणामाश्च, ‘भवाञ् चेते/भवाञ् च शेते/भवाञ् शेते’ इत्यादिवाक्यश्रेण्याः सह प्रदर्श्यन्ते। नियमदृष्ट्या वाणीमाधुर्यं, प्रमाणता, कठोरसंयोगपरिहारश्च प्रतिपाद्य, व्याकरणशुद्धिं धर्मजीवने संयताभिव्यक्त्या सह योजयति।
Adhyaya 350
Forms Established by the suP (Nominal Case-Endings) — सुब्विभक्तसिद्धरूपम्
अध्यायेऽस्मिन् सन्धिजन्यरूपेभ्यः परं नामरूपसिद्धिः प्रतिपाद्यते। स्कन्दः कात्यायनं प्रति द्वौ प्रत्ययव्यवस्थे—सुप् नाम्नां, तिङ् धातूनाम्—उपदिश्य सुपः सप्तविभक्तीनां मूलत्वं निर्दिशति। प्रत्येकविभक्तेः सुप्प्रत्ययसङ्घातान् निरूप्य तान् प्रातिपदिकसंज्ञायां प्रतिष्ठापयति—यत् धात्वादि-तिङादिप्रत्ययरहितं नामाधारम्। प्रातिपदिकानि अजान्त-हलान्तभेदेन, पुंस्त्री-नपुंसकलिङ्गभेदेन च वर्गीकृत्य ‘नायक’प्रभृतीनां दृष्टान्तप्रातिपदिकानां तथा बहूनां वैदिक-अनियमितरूपाणां सूचीं ददाति। कारकसंबन्धेन विभक्त्यर्थान् सेतुं कृत्वा—प्रथमा स्वार्थे सम्बोधने च, द्वितीया कर्मणि, तृतीया करणेषु, चतुर्थी सम्प्रदानार्थे, पञ्चमी अपादाने, षष्ठी स्वामित्वे, सप्तमी अधिकरणे—इति व्याख्यायते। उत्तरार्धे सखा, पति, पिता, गौः, राजा, पन्थाः तथा का/अयम्/असौ इत्यादि सर्वनाम्नां रूपपाठाः, सामान्यापवादाः, यज्ञीय-शिष्टप्रयोगाश्च प्रदर्श्यन्ते।
Adhyaya 351
स्त्रीलिङ्गशब्दसिद्धरूपम् (The Established Forms of Feminine Nouns)
व्याकरणप्रवाहे पुंलिङ्गरूपसमाप्त्यनन्तरं स्कन्दः स्त्रीलिङ्गशब्दसिद्धरूपाणि संक्षेपेण पाठ्यरूपेण निरूपयति। प्रथमं रामा-प्रकारेण आन्त-प्रत्ययस्य विभक्तिपरम्परां दर्शयित्वा नदी-प्रभृतयः ईन्ताः, श्री-स्त्री-शब्दौ (स्वीकृतविकल्पैः), तथा वाक्, श्रक्, द्यौः, समित्, दृशत् इत्यादयः व्यञ्जनान्तविशेषशब्दाः प्रदर्श्यन्ते। असौ/अमू-प्रकारप्रातिपदिकरूपाणि अपि निर्दिश्यन्ते, श्रीयै/श्रीये, भवती→भवन्ती इत्यादिविकल्पानुमतिश्चोक्ता। सर्वं स्मरणोपयोगि निश्चितपाठक्रमेण, धर्मभाषायां शास्त्रनिष्ठायां च शुद्धप्रयोगसिद्ध्यर्थं, आग्नेयविद्यायाः व्याकरण-पुराणसमन्वयं प्रकाशयति।
Adhyaya 352
Chapter 352 — Established Forms of Feminine-Gender Words (Strīliṅga-śabda-siddha-rūpa)
अध्यायोऽयं व्याकरणखण्डे स्त्रीलिङ्गशब्दानां सिद्धरूपाणां समापनं करोति, नपुंसकलिङ्गप्रकरणे प्रवेशनात् पूर्वं सङ्ग्रहरूपेण स्थितः। आग्नेयविद्यायां पवित्रोपदेशपरम्परया पाठाध्यापनयज्ञवाक्येषु शुद्धप्रयोगस्य स्थैर्यार्थं एषा समाप्तिः प्रयोजनीया। अत्र सिद्धरूपप्रधानता दर्श्यते—न तर्ककल्पना, किन्तु प्रमाणीकृतानि स्मरणीयानि रूपाणि। एषः सन्धिस्थानवत् अध्यायः पुराणस्य विश्वकोशीयपद्धतिं सूचयति, यत्र विद्यासु व्याकरणशुद्धिः धर्मरक्षणरूपेणार्थस्य रक्षिका मन्यते।
Adhyaya 353
Chapter 353: कारकं (Kāraka — Syntactic Relations) with Vibhakti-Artha (Case-Meaning Integration)
नपुंसकलिङ्गरूपानन्तरं सुकन्दः विभक्त्यर्थसहितं कारकं व्याख्यास्यामीति प्रतिजानाति। कर्ता स्वातन्त्र्यवान् इति निरूप्य प्रेरककर्तृत्वभेदं दर्शयति। कर्ता पञ्चविधः, कर्म सप्तविधं च—श्रीसहितविष्णोर्नमस्कारः, हरिशुभार्थं पूजनम्, विष्णुनमस्कारेण मोक्षः इत्यादि वैष्णवोदाहरणैः। ततः करण-सम्प्रदान-अपादान-अधिकरणकारकाणि क्रमशः विभक्तिभिः संयोज्य, विशेषप्रयोगान् निर्दिशति—कर्मप्रवचनीयैः द्वितीया, नमः/स्वाहा इत्याद्यैः चतुर्थी, अनभिहिते तृतीया-षष्ठ्यौ। वैषयिक-सामीप्यकदोषान्, रूढ्यधिकरणप्रयोगान्, षष्ठीविभक्तेः उपयोगान् चोक्त्वा, कतिपय तद्धितनिर्माणेषु षष्ठीनिषेधं वदति। सर्वं व्याकरणं धर्म-आज्ञास्पष्टता-भक्त्यर्थप्रकाशनाय अग्नेयविद्यारूपेण प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 354
Kāraka (Case-relations) — Chapter Colophon and Transition
अस्यां इकायां व्याकरणभागे कारकप्रकरणस्य समाप्तिसूचना क्रियते; इति कारकाध्यायः समाप्त इति कोलोफोनेन निरूप्यते। व्याकरणं विधिव्यवहारशास्त्रव्याख्यादिषु अर्थरक्षणाय धर्मोपकारिणी विद्या इति पाठक्रमे सातत्यं दर्श्यते। ततः परं समासप्रकरणे प्रवृत्तिः सूच्यते—कारकसम्बन्धानन्तरं समासेन रूपार्थसंक्षेपस्य क्रमबद्धोऽध्ययनप्रवाहः, अग्नेयशिक्षायाः धर्मार्थज्ञानप्रसारणाय साधनत्वं च प्रकाश्यते।
Adhyaya 355
Chapter 355 — Samāsa (Compounds): Colophon and Transition to Taddhita
अध्यायोऽयं समासप्रकरणस्य उपसंहार-कोलोफोनेन निरूप्यते। व्याकरणे समासैः संक्षिप्तार्थनिबन्धनानन्तरं तद्धितप्रकरणे व्युत्पत्त्या अर्थविस्तारः प्रवर्तते इति शास्त्रीयक्रमः सूचितः। आग्नेयविद्यायां एषा भाषानुक्रमणिका धर्मग्रन्थार्थावबोधं यज्ञोपदेशयोः शुद्धोच्चारणं च साधयति। अयं संधिबिन्दुः समासमण्डलं समाप्य तद्धितमण्डलं उद्घाटयति, वसिष्ठाय भगवता अग्निना प्रदत्ते विश्वकोशीयोपदेशे पाठ्यक्रमवत् प्रवाहं रक्षन्।
Adhyaya 356
Forms Accomplished by Unādi (affixes) — उणादिसिद्धरूपम्
व्याकरणपाठक्रमे तद्धितप्रकरणात् परं उणादिप्रत्ययानां निरूपणं प्रवर्तते। अत्र कुमारोक्त्या धातुभ्यः परतः विशेषप्रत्ययैः सिद्धशब्दरूपाणि दर्श्यन्ते—यथा उणि-प्रत्ययेन ‘कारु’ इति। ततः ‘बहुलं’ वैदिकप्रयोगेषु प्रसिद्धानां उणादिसिद्धानां रूपाणां निघण्टुवत् सूची विस्तर्यते। एकस्मिन् स्थले पाठभेदः, भिन्नसंप्रदायपाठानुसारं, निर्दिश्यते—पाठस्थैर्यस्य सीमां बोधयन्। पशु-सम्बन्धि, बान्धव, देश, द्रव्य, भावादिशब्दानां परम्परासिद्धरूपाणि प्रदत्तानि; एतत् ज्ञानं यज्ञाध्ययन-राजधर्मादिषु शुद्धभाषाप्रयोगाय अग्नेयविद्यायां धर्मोपकारकं भवति।
Adhyaya 357
Tिङ्विभक्तिसिद्धरूपम् (Established Forms of Tiṅ-Inflections)
अध्यायेऽस्मिन् पुराणकोशीयव्यवस्थायां व्याकरणरूपेण तिङ्प्रत्ययानां (व्यक्तिवचनविभक्तीनां) संक्षिप्तो निर्देशः क्रियते। पूर्वोक्तोणादिविषये पाठविच्छेदो निर्दिश्यते, ततः लकाराणां अर्थक्षेत्राणि क्रमशः निरूप्यन्ते—लट् वर्तमानार्थे, लिङ् विध्याशिषोः, लोट् आज्ञाशिषोः, लङ् परोक्षातीतार्थे, लुङ् तथा लिट् भूतार्थे (लिट् परोक्ष/अदृष्टविशेषे), लुट् तथा लृङ् भविष्यदर्थे। परस्मैपदात्मनेपदभेदेन पुरुषप्रत्ययाः प्रदर्श्यन्ते, भू-एध् इत्यादिधातूनां रूपपाठेन दृष्टान्ताः दत्ताः, अन्यधातुगणाः विकरणसूचनाश्चोक्ताः। अन्ते सन् (इच्छार्थ), णिच् (प्रेरणार्थ), यङ् (आवृत्त्यर्थ) तथा यङ्लुक्-रूपाणि ‘रूपक’दृष्टान्तैः सह दर्शयित्वा प्रयोगपरिचयः प्रदीयते।
Adhyaya 358
Chapter 358 — कृत्सिद्धरूपम् (The Established Forms of Kṛt: Primary Nominal Derivatives)
व्याकरणपाठक्रमे तिङ्सिद्धरूपात् कृत्सिद्धरूपे प्रवृत्तेऽस्मिन्नध्याये कुमारः कृत्प्रत्ययैः नाम्नां कृदन्तानां च निष्पत्तिं त्रिषु अर्थक्षेत्रेषु—भावे, कर्मणि, कर्तरि—विवृणोति। ल्युṭ्/क्तिन्/घञ् इत्यादयः भाववाचकाः, क्तप्रभृतयः कृदन्ताः प्रायः कर्तृवाचकाः, कदाचित् भावकर्मवाचकाः; शतृ/शानच्, वुण्/तृच् इत्यादयः कृदन्त-कर्तृवाचकनिर्माणाः निर्दिश्यन्ते। क्विप्प्रत्ययजाः (यथा स्वयम्भू), लिट्-सम्बद्धाः कृत्प्रकाराः (क्वन्सु/कान्), तथा छन्दसि बहुलाः उणादयः विशेषरूपेणोक्ताः। प्रत्ययः–अर्थः–उदाहरणम् इति वर्गीकरणेन व्याकरणशास्त्रं श्रुतिसम्मतं साधनं, यथार्थबोधाय धर्म्यवाक्यप्रयोगाय च, इति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 359
Kṛt-siddha-rūpa (Completed Derivative Forms) — Conclusion
अयं समापनसूचकः कृत्प्रत्ययजन्यरूपविषये पूर्वं व्याकरणखण्डं सीलयति, ‘सिद्ध’ इति स्थापितरूपपरिणामानां पूर्णतां प्रतिपादयन्। अग्निपुराणस्य व्याकरणोपदेशे एते समापना ग्रन्थसन्धयः भवन्ति—शब्दनिर्माणनियमात् शब्दकोशीयप्रयोगे, वर्गीकरणे च शिष्यस्य संक्रमणं सूचयन्ति। अध्यायान्ते कोलोफनं वसिष्ठाय अग्नेः संवादात्मकप्रामाण्यं पुनर्बलयति; तन्त्रव्याकरणं प्रकाशरूपेण निरूप्य, अनन्तराध्याये लिङ्ग-पర్యाय-नानार्थादिशब्दसमूहानां क्रमबद्धसङ्ग्रहार्थं पाठकं सज्जीकरोति।