Adhyaya 103
जीर्णोद्धारः (Jīrṇoddhāra) — Renovation and Ritual Handling of Defective Liṅgas and Old Shrines
ध्वजारोहणकर्मसमाप्त्यनन्तरं अयं अध्यायः जीर्णोद्धारविधिं प्रवर्तयति। ईश्वरः शिवलिङ्गस्य दोषान् निर्दिशति—शुभहानिः, भङ्गः, श्वयथु/स्थूलता, वज्राघातः, आवरणम्, विदारणम्, विकृतिः, अस्थैर्यम्, विसंयोजनम्, दिग्भ्रमः, पतनं च। तेषां शमनाय पिण्डी-वृषचिह्नाद्युपकरणैः सह मण्डप-निर्माणं, द्वारपूजा, स्थण्डिल-कल्पना, मन्त्रतोषणं, वास्तुदेवपूजा, दिग्बलिः च क्रमशः विधीयते। आचार्यः शम्भुं प्रार्थयित्वा निर्दिष्टद्रव्यसंख्याभिः शान्तिहोमं करोति, अङ्गमन्त्रैः अस्त्रमन्त्रेण च संस्कारं, कोपलिङ्गसम्बद्धान् विघ्नभूतान् विसृज्य, प्रोक्षणं कुशस्पर्शं जपं च तथा तत्त्वाधिपेभ्यः प्रतिलोमार्घ्यं निवेदयति। ततः लिङ्गं बन्धयित्वा नयति, निमज्जयति, अनन्तरं पुष्टिहोम-रक्षाकर्माणि च। मुख्यनियमः पुनः—प्रतिष्ठितलिङ्गं जीर्णभिन्नदेवालयं वा न स्थानान्तरयेत्; जीर्णोद्धारे पावनता रक्ष्या। अन्ते गर्भगृहविन्यासे चेतावनी—अतिसङ्कोचः मृत्युसूचकः, अतिविस्तारः धनहानिकरः।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे ध्वजारोहणादिविधिर्नाम द्व्यधिकशततमो ऽध्यायः अथ त्र्यधिकशततमो ऽध्यायः जीर्णोद्धारः ईश्वर उवाच जीर्णादीनाञ्च लिङ्गानामुद्धारं विधिना वदे लक्ष्मोज्झितञ्च भग्नञ्च स्थूलं वज्रहतं तथा
इत्याग्नेये महापुराणे ध्वजारोहणादिविधिर्नाम द्व्यधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ त्र्यधिकशततमोऽध्यायः—जीर्णोद्धारः। ईश्वर उवाच—जीर्णादीनां लिङ्गानामुद्धारं विधिना वदे; लक्ष्मोज्झितं भग्नं स्थूलं वज्रहतं च यथाविधि।
Verse 2
संपुटं स्फुटितं व्यङ्गं लिङ्गमित्येवमादिकं इत्यादिदुष्टलिङ्गानां योज्या पिण्डी तथा वृषः
संपुटं स्फुटितं व्यङ्गं लिङ्गमित्येवमादिकम्। इत्यादिदुष्टलिङ्गानां योज्या पिण्डी तथा वृषः॥
Verse 3
चालितञ्चलितं लिङ्गमत्यर्थं विषमस्थितं दिड्मूढं पातितं लिङ्गं मध्यस्थं पतितं तथा
चालितञ्चलितं लिङ्गमत्यर्थं विषमस्थितम्। दिड्मूढं पातितं लिङ्गं मध्यस्थं पतितं तथा॥
Verse 4
एवंविधञ्च संस्थाप्य निर्ब्रणञ्च भवेद्यदि नद्यादिकप्रवाहेन तदपाक्रियते यदि
एवंविधञ्च संस्थाप्य निर्ब्रणञ्च भवेद्यदि। नद्यादिकप्रवाहेन तदपाक्रियते यदि॥
Verse 5
ततो ऽन्यत्रापि संस्थाप्य विधिदृष्टेन कर्मणा न्यूनादिदोषनाशार्थं कृत्वेति झ न्यूनादिदोषनाशाय हुत्वेति घ , ज च कर्तर्भोगवत इति ख , छ च त्याज्या पिण्डीति घ निम्नमित्यर्थमिति ज सन्त्याज्यमिति झ सुस्थितं दुस्थितं वापि शिवलिङ्गं न चालयेत्
ततोऽन्यत्रापि संस्थाप्य विधिदृष्टेन कर्मणा। न्यूनादिदोषनाशार्थं कृत्वा—सुस्थितं दुस्थितं वापि शिवलिङ्गं न चालयेत्॥
Verse 6
शतेन स्थापनं कुर्यात् सहस्रेण तु चालनं पूजादिभिश् च संयुक्तं जीर्णाद्यमपि सुस्थितं
शतेन पुनःस्थापनं कुर्यात्, सहस्रेण तु चालनं (स्थानान्तरणं) विधीयते। पूजादिभिः संस्कारैः संयुक्तं जीर्णाद्यमपि वस्तु सुस्थिरं सम्यक् प्रतिष्ठितं भवति॥
Verse 7
याम्ये मण्डपमीशे वा प्रत्यग्द्वारैकतोरणं विधाय द्वारपूजादि स्थण्डिले मन्त्रपूजनं
याम्ये मण्डपं कुर्यात्, अथवा ईशे; प्रत्यग्द्वारे एकतोरणं विधाय, द्वारपूजादिकं कृत्वा, स्थण्डिले मन्त्रपूजनं कुर्यात्॥
Verse 8
मन्त्रान् सन्तर्प्य सम्पूज्य वास्तुदेवातुं पूर्ववत् दिग्बलिं च वहिर्दत्वा समाचम्य स्वयं गुरुः
मन्त्रान् सन्तर्प्य सम्पूज्य, वास्तुदेवतां पूर्ववद् अर्चयेत्। बहिर्दिग्बलिं दत्त्वा, समाचम्य, गुरुः स्वयं (कर्म प्रवर्तयेत्)॥
Verse 9
ब्राह्मणान् भोजयित्वा तु शम्भुं विज्ञापयेत्ततः दुष्टलिङ्गमिदं शंभोः शान्तिरुद्धारणस्य चेत्
ब्राह्मणान् भोजयित्वा, ततः शम्भुं विज्ञापयेत्— “शम्भो, इदं लिङ्गं दुष्टम्; यदि शान्तिः कर्तव्या, तर्हि उद्धारणेन पुनःप्रतिष्ठया च” इति॥
Verse 10
रुसिस्तवादिविधिना अधितिष्ठस्व मां शिव एवं विज्ञाप्य देवेशं शान्तिहोमं समाचरेत्
रुचिस्तवादिविधिना— “अधितिष्ठस्व मां शिव” इति— एवं देवेशं विज्ञाप्य, शान्तिहोमं समाचरेत्॥
Verse 11
मध्वाज्यक्षीरदूर्वाभिर्मूलेनाष्टाधिकं शतं ततो लिङ्गं च संस्थाप्य पूजयेत् स्थिण्डिले तथा
मधुना घृतेन क्षीरेण दूर्वाभिश्च मूलसहितैः अष्टाधिकं शतं कृत्वा। ततः लिङ्गं संस्थाप्य स्थिण्डिले तथैव पूजयेत्॥
Verse 12
ॐ व्यापकेश्वरायेति नाट्यन्तं शिववादिना अकेश्वरायेति तत्त्वेनाभ्यन्तरादिने इति ख ॐ व्यापकेश्वरायेति नात्यन्तशिववाचिनेति घ ॐ व्यापकेश्वरायेति तत्त्वेनात्यन्तवादिने इति छ ॐ व्यापकं हृदयेश्वराय नमः ॐ व्यापकेश्वराय शिरसे नमः इत्य् आद्यङ्गमन्त्राः ततस्तत्राश्रितं तत्त्वं श्रावयेदस्त्रमस्ततः
“ॐ व्यापकेश्वराय” इति जपेत्। पाठान्तराणि—“नाट्यन्तशिववाचिने”, “नात्यन्तशिववादिने”, “तत्त्वेनात्यन्तवादिने” इति। तत आद्याङ्गमन्त्राः—“ॐ व्यापकं हृदयेश्वराय नमः”, “ॐ व्यापकेश्वराय शिरसे नमः”। ततस्तत्राश्रितं तत्त्वं श्रावयेत्, अनन्तरं अस्त्रमन्त्रं प्रयोजयेत्॥
Verse 13
सत्त्वः कोपीह यः कोपिलिङ्गमाश्रित्य तिष्ठति लिङ्गन्त्यक्त्वा शिवाज्ञाभिर्यत्रेष्टं तत्र गच्छतु
यः कुपितः सन् अत्र कोपिलिङ्गमाश्रित्य तिष्ठति, स लिङ्गं त्यक्त्वा शिवाज्ञाभिः यत्रेष्टं तत्र गच्छतु॥
Verse 14
विद्याविद्येश्वरैर् युक्तः स भवोत्र भविष्यति सहस्रं प्रतिभागे च ततः पाशुपताणुना
विद्याविद्येश्वरैर्युक्तः स इहैव भवो भवति। प्रतिभागे सहस्रगुणं फलम्, ततः पाशुपताणुना॥
Verse 15
हुत्वा शान्त्यम्बुना प्रोक्ष्य स्पृष्ट्वा कुशैर् जपेत्ततः दत्वार्घं च विलोमेन तत्त्वतत्त्वाधिपांस् तथा
हुत्वा शान्त्यम्बुना प्रोक्ष्य कुशैः स्पृष्ट्वा ततः जपेत्। विलोमेनार्घ्यं दत्त्वा तत्त्वतत्त्वाधिपान् क्रमशः पूजयेत्॥
Verse 16
अष्टमूर्तीश्वरान् लिङ्ग पिण्डिकासंस्थितान् गुरुः विसृज्य स्वर्णपाशेन वृषस्कन्धस्थया तथा
आचार्यः लिङ्गपिण्डिकासंस्थितान् अष्टमूर्तीश्वरान् विधिवद् विसृज्य, ततः स्वर्णपाशेन वृषस्कन्धे तथैव न्यसेत्।
Verse 17
रज्वा वध्वा तया नीत्वा शिवमन्तं गृणन् जनैः तज्जले निक्षिपेन् मन्त्री पुष्ठ्यर्थं जुहुयाच्छतं
रज्वा बद्ध्वा तया नीत्वा जनैः शिवमन्त्रं गृणद्भिः, तज्जले तन्निक्षिपेन् मन्त्री; पुष्ट्यर्थं ततः शतं जुहुयात्।
Verse 18
तृप्तये दिक्पतीनाञ्च वास्तुशुद्धौ शतं शतं रक्षां विधाय तद्धाम्नि महापाशुपता ततः
दिक्पतीनां तृप्तये च वास्तुशुद्धौ च शतं शतं रक्षां विधाय, तद्धाम्नि ततः महापाशुपतं समाचरेत्।
Verse 19
लिङ्गमन्यत्ततस्तत्र विधिवत् स्थापयेद् गुरुः असुरैर् मुनिभिर्गोत्रस्तन्त्रविद्भिः प्रतिष्ठितं
ततः तत्रैव गुरुः विधिवद् अन्यल्लिङ्गं स्थापयेत्, असुरैर्मुनिभिश्च गोत्रतन्त्रविद्भिश्च प्रतिष्ठितम्।
Verse 20
प्रभुरत्रेति ख , छ च पाशुपतात्मनेति ख , ग , छ च दर्भैर् जपेत्तत इति ङ मूर्तिमूर्तीश्वरान् लिङ्गे इति ख , घ , ङ , छ च वास्तुमध्ये घ तत्त्वविद्भिरिति ख , घ , छ , ज च जीर्णं वाप्यथवा भग्नं विधिनापि नचालयेत् एष एव विधिः कार्योजीर्णधामसमुद्धृतौ
जीर्णं वाप्यथवा भग्नं धाम विधिनापि न चालयेत्। एष एव विधिः कार्यो जीर्णधामसमुद्धृतौ।
Verse 21
खड्गे मन्त्रगणं न्यस्य कारयेत् मन्दिरान्तरं सङ्कोचे मरणं प्रोक्तं विस्तारो तु धनक्षयः
खड्गे मन्त्रगणं न्यस्य मन्दिरान्तरं कारयेत्। सङ्कोचे मरणं प्रोक्तं, विस्तारो धनक्षयः॥
Frequently Asked Questions
A precise defect-classification for liṅgas (cracked, deformed, unstable, misaligned, lightning-struck, toppled, etc.) and a stepwise corrective protocol combining Vāstu-śuddhi, śānti-homa (108 count), mantra-nyāsa/aṅga-mantras, tattva-lord propitiation, immersion, and protective rites—while repeatedly restricting the movement of consecrated installations.
It frames renovation as sādhanā: correct technique, mantra, and restraint preserve the sanctity of a consecrated presence, converting architectural maintenance into dharmic service that protects community welfare (puṣṭi, rakṣā) while honoring Śiva’s indwelling.
It strongly reiterates a non-movement principle: even if worn or broken, a consecrated liṅga/shrine should not be moved; renovation is to be executed in a way that preserves established sanctity, with corrective rites addressing defects.