Jyotisha & Yuddhajayarnava
Astrology & Military Strategy
Covers Vedic astrology (jyotisha) including planetary movements, omens, and muhurtas alongside military strategy and the science of warfare victory.
Adhyayas in Jyotisha & Yuddhajayarnava
Adhyaya 121
अध्याय १२१ — ज्योतिःशास्त्रम् (Jyotiḥśāstra / Astral Science)
अग्निर्भगवान् ज्योतिःशास्त्रं शुभाशुभफलनिर्णयार्थं विवेकविज्ञानरूपेण संक्षेपतः प्रवर्तयति। अयं अध्यायः मुहूर्तनियमग्रन्थवत्—विवाहे नक्षत्रसम्बन्धैः (षट्काष्टकादिदोषपरिहारः), ग्रहपरिवर्तन-दग्धत्वविशेषेण (विशेषतः गुरुः–शुक्रसम्बन्धः) निषेधाः, गुरोर्वक्री-शीघ्रगतौ वर्ज्यकालाः च निर्दिश्यन्ते। पुंसवन-अन्नप्राशन-चूडाकर्म/कर्णवेध-उपनयनादिसंस्कारेषु, औषधसेवने, रोगमोचनस्नाने, वाणिज्ये (क्रय-विक्रययोः नक्षत्रानुसारः) कालविधानं विस्तरात्। मन्त्र-यन्त्रप्रयोगाः अपि—श्रीं–ह्रीं सम्पुटः, स्तम्भनम्, मृत्युनिवारणम्—मुहूर्तेन सह योज्यन्ते। ततः भावफलनिर्णयः, नवतारा/ताराबलविभागः, त्रिपुष्करयोगाः, करणैः संक्रान्तिनिमित्तानि, ग्रहणपुण्यविधानम्, अन्ते ग्रहदशाकालमानानि च कथ्यन्ते। सर्वत्र कालज्ञानं धर्मसाधनं, यज्ञादिकर्मसिद्धि-लोकस्थिति-समृद्धि-रक्षार्थं प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 122
Chapter 122 — Kāla-gaṇana (Computation of Time)
अग्निः सूर्यगतिनिबद्धां चैतादिमासक्रमेण चन्द्रमासानां सम्यग्गणनां (समागणनां) तन्त्रतः प्रवर्तयति। संख्याशब्दसंकेतैः स्थानक्रियाभिश्च वारा-तिथि-नाडी/घटिका-नक्षत्र-योग-करणादीनां पञ्चाङ्गाङ्गानां साधनविधिं निरूपयति। षष्टिगुणनं, व्यवकलनं, भाग-शेषग्रहणं, ऋण (ऋणशेष) परिगणनं, मासानुसारशोधनं, केषाञ्चिद्राशिषु प्रतिलोमगणना च विशेषतः कथ्यते। अशौचादि-प्रक्रियाभेदे गणितदोषपरिमाणानुसारं प्रायश्चित्तहोमादि प्रतिपूरणं निर्दिश्यते। अन्ते सूर्यचन्द्रमानसम्यक् समत्वेन योगस्थैर्यं, प्रतिपदि किंस्तुघ्नादिकरणनिर्णयश्च प्रतिपाद्यते; एवं कालगणना धर्मतन्त्ररूपेण यज्ञकर्मणां यथाकालप्रवृत्तिं लोकव्यवस्थां च ऋतधर्मेण समन्वयति।
Adhyaya 123
युद्धजयार्णवीयनानायोगाः (Various Yogas from the Yuddha-jayārṇava)
पूर्वकाले कालगणनाप्रकरणं समाप्य भगवानग्निः युद्धजयार्णवात् संगृहीतं जयलक्षणोपसंहारं प्रवर्तयति। वर्णान् तिथींश्च नन्दाद्युपविभागैः कर्मोपयोग्यवर्गेषु नियोज्य, ग्रहाधिपतिभिः वर्णसमूहान् नियच्छति, एवं भाषिक-नक्षत्रजालरूपेण शकुनविचारः स्थाप्यते। नाडीस्पन्दनम्, उच्छ्वासः, पलादिकालमानानि च देहकालसंयोगेन भविष्यनिर्णये प्रयुज्यन्ते। ततः स्वरॊदयचक्रं शनिचक्रं कूर्मचक्रं राहुचक्रं च युद्धज्योतिषे निरूप्य, विभागान् दिग्विन्यासान् मरणप्रदप्रदेशांश्च निर्दिशति; नक्षत्र-मुहूर्तनामभिः काले कर्तव्याकर्तव्यनिर्णयः क्रियते। अन्ते भैरवमन्त्रप्रयोगाः—शिखाबन्धः, तिलकं, अञ्जनं, धूपलेपनं—तथा धार्यौषधयः, वशीकरणयोगाः, तिलक-लेप-तैलादयश्च रक्षाजयार्थं कथ्यन्ते; एवं अग्नेया विद्या ज्योतिष-क्रियातन्त्र-औषधप्रयोगसमन्विता धर्मानुगतजयसेविका दर्श्यते।
Adhyaya 124
Chapter 124 — युद्धजयार्णवीयज्योतिःशास्त्रसारः (Essence of the Jyotiḥśāstra of the Yuddhajayārṇava)
अस्मिन्नध्याये युद्धजयार्णवसम्बद्धं ज्योतिःशास्त्रं प्रवर्त्यते। वर्णाः, बीजाक्षराणि, मन्त्रपीठं, नाड्यः, ओषध्यादिसहाय्यद्रव्याणि च साधनरूपेण निरूप्यन्ते। अग्निः, ईश्वरस्य उमां प्रति उपदेशमनुस्मरन्, शुभाशुभविवेकस्य तथा विधिवत् मन्त्र-ध्वनि-सम्बन्धानां यथार्थज्ञानस्य युद्धजये कारणत्वं दर्शयति। मन्त्रशक्तेः मूलं सृष्टिकथने प्रतिष्ठाप्यते—शक्तिः पञ्चदशाक्षरीया विभूतिरूपेण प्रादुर्भूय तस्माद् जगत् प्रवर्तते; ‘पञ्चमन्त्राः’ मन्त्रपीठं जनयन्ति, यत् सर्वमन्त्राणां जीवनमरणतत्त्वमिति वर्ण्यते। अनन्तरं वेदमन्त्रदेवतासम्बन्धाः, ब्रह्मणि प्रतिष्ठिताः स्वराः कलारूपाः, अन्तर्नादः, मोक्षसूचक इकारः, इन्द्रिय-शक्ति-नाडीसम्बन्धाश्च क्रमशः प्रतिपाद्यन्ते। अन्ते अङ्गन्यासः, मृत्युञ्जयपूजा च रणविजयार्थं विधीयते; मन्त्रपीठे नष्टे मन्त्रजीवनं मृतवत् भवतीति शास्त्रार्थः पुनः दृढीकृतः।
Adhyaya 125
Adhyāya 125 — Karṇamoṭī Mahāvidyā, Svarodaya-Prāṇa Doctrine, and Yuddha-Jaya Jyotiṣa
अग्निर्वसिष्ठं युद्धोपयोगिन्यां विद्यायां शिक्षयति, यत्र मन्त्रविद्या सूक्ष्मशरीरज्ञानं च युद्धज्योतिषा सह संयुज्यते। आदौ कर्णमोटीमन्त्रः क्रोधात्मकः मरण-पातन-मोहन-उच्चाटनकर्मसु प्रयुज्यते; अनन्तरं स एव स्वरदय-प्राणगतिनिष्ठा महाविद्या इति निरूप्यते, नाभिहृदययोर्मध्ये प्राणस्य सञ्चारः वर्ण्यते। कर्ण-नेत्रभेदनादि मर्मतर्कः, तथा हृदय–पायु–कण्ठलक्ष्येण ज्वर-दाहादिदोषशमनं शत्रुनिग्रहश्च कथ्यते। वायুচक्र-तेजः-रसचक्रेषु शक्तिविन्यासः, अष्टकक्रमेण द्वात्रिंशन्मातृकाणां व्यवस्था चोच्यते। पञ्चवर्गवर्णशक्त्या जयसाधनं, ततः तिथि-नक्षत्र-वारयोगाः, दृष्टयः, पूर्ण-रिक्तराशिन्यायः, ग्रहफलनिर्णयः युद्धे प्रतिपाद्यते। देहचिह्ननिमित्तानि, राहुचक्रदिगनुक्रमः, जयलक्षणानि च; अन्ते स्तम्भनकर्म, औषध-ताबीजरक्षा, श्मशानाग्निकर्म, तथा हनुमत्पटदर्शनमात्रेण शत्रुविद्रावणं वर्ण्यते।
Adhyaya 126
Chapter 126 — Nakṣatra-nirṇaya (Determination of the Lunar Mansions) and Rāhu-Based Victory/Defeat Omens
ईश्वरः सूर्यस्य वर्तमाननक्षत्रं शिरोमुखनेत्रहृदयाङ्गकटितैलप्रदेशैः सह योजयित्वा शुभाशुभफलनिर्णयार्थं “नक्षत्रदेहगोलक”रूपं विन्यासं दर्शयति। अनन्तरं युद्धजयार्णवप्रायं राहोः सर्पफणाचित्रं—अष्टाविंशतिबिन्दून् लिखित्वा राहुगतनक्षत्रात् आरभ्य सप्तविंशतिनक्षत्राणि विन्यस्य—तत्र विशेषतः सप्तमसम्बद्धस्थितयः मरणदोषसूचकाः, अन्याः मानजयकीर्तिप्रदाः इति फलानि कथ्यन्ते। यामार्धविभागानां ग्रहाधिपतयः निर्दिश्यन्ते, तथा शनिसूर्यराहून् “पृष्ठतः” स्थापयन् युद्धे यात्रायां द्यूते च सिद्धिः इति नीतिः। नक्षत्राणां स्थिर-शीघ्र-मृदु-उग्रादि तथा पितृ/नैरृतसम्बन्धभेदेन यात्राप्रतिष्ठानिर्माणखननराजकर्मादिषु मुहूर्तचयनं निरूप्यते। अन्ते तिथिदाहनियमाः, त्रिपुष्कर-तिथि-वार-नक्षत्रयोगाः फलवृद्धिसहिताः, यात्रानिवृत्तिसूचकाः, तथा गण्डान्तादि घोरसन्धिषु शुभकर्मप्रसवयोः अपि महाभयप्रदत्वं चेत्युपदिश्यते।
Adhyaya 127
Determination of the Nakṣatras (नक्षत्रनिर्णयः) — Chapter Conclusion Notice
अयं खण्डः ग्रन्थस्य सन्धिरूपः—पूर्वं “नक्षत्रनिर्णयः” इति अध्यायं औपचारिकतया समापयति, ततः ज्योतिषे विजयप्रयोजनकं अधिकं व्यवहारोपयोगि विभागं प्रवर्तयति। नक्षत्रनिर्णयसमाप्त्या पुराणं वर्गीकरणात्मकात् खगोल-ज्योतिषशास्त्रात् मुहूर्तादि-प्रयोगनियमेषु प्रवर्तते—कार्येषु काललक्षणानि, ग्रह-नक्षत्रादि-कारकाः कथं ग्राह्याः इति। अग्निपुराणस्य विश्वकोशीय-रीत्या एते कोलोफोना न केवलं लेखकीयाः, किन्तु पाठ्यक्रमवत् क्रमविकासं रक्षन्ति—नक्षत्र-तत्त्वाधारात् राजधर्मे, अभियानयुद्धेषु, सार्वजनिकजीवने च निर्णययोग्य-नियमपर्यन्तम्।
Adhyaya 128
The Koṭacakra (कोटचक्रम्) — Fort-Diagram and Nakṣatra-Directional Mapping for Victory
युद्धजयार्णवप्रसङ्गे ईश्वरः कोटचक्रं दुर्गस्थाने विन्यासरूपं निरूपयति—बहिर्दुर्गः, अन्तःचतुरश्रः, पुनर्मध्यचतुरश्रश्च इति त्रिचतुरश्रक्रमः। तत्र दिशासु राशीनां तथा विशिष्टनक्षत्राणां नाडीविभागेषु च नियोजनं कृत्वा बाह्यनाडीं मध्य/अन्तर्नाडीं च भेदयति। एषा दिग्ज्योतिषा व्यवहार्यं भवति—मध्यभागे शुभग्रहाणां तदनुकूलनक्षत्रैः स्थितिः जयसूचिका, केचन मध्यसंयोगाः विघ्नसूचकाः। अनन्तरं प्रवेश-निर्गमननक्षत्रैः नियमाः, शुक्र-बुध-मङ्गलैः तथा चारभेदादि-गुप्तसूचनैः निर्णयः, इति ज्यामिति-कालगणना-दैवचिह्नानां समन्वितं धर्माधिष्ठितं दुर्गजयतन्त्रं प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 129
अर्घकाण्डम् (Argha-kāṇḍa) — Standards of Argha and Month-wise Prescriptions under Portent Conditions
युद्धजयार्णवेऽस्मिन्नध्याये भगवानग्निः सामरिकरेखाचित्रादिभ्यः प्रवृत्तः, उत्पातेषु धर्म्यं प्रत्युत्तरार्थव्यवहारं निरूपयति। उल्कापातः, भूमिकम्पः, घोरगर्जितं, ग्रहणं, धूमकेतुदर्शनं, दिग्दाहश्च—एते ज्योतिषा विक्षोभलक्षणा इति ज्ञात्वा, तदुपशमनाय अर्घमानं नियतं दान-प्रत्युत्तररूपं निर्दिशति। मासानुसारं लक्षणान्यनुसृत्य द्रव्यसंग्रहदानयोः प्रमाणं वर्धनीयम्—चैत्रे षण्मासान्ते फलतीव्रता, वैशाखे षड्गुणवृद्धिः, ज्यैष्ठ-आषाढयोः यव-गोधूमादिधान्यप्रधानता। श्रावणे घृत-तैलं, आश्विने वस्त्र-धान्ये, कार्त्तिके धान्यं, मार्गशीर्षे क्रीतदानद्रव्याणि, पुष्ये कुंकुम-गन्धद्रव्याणि, माघे धान्यं, फाल्गुने क्रीतगन्धद्रव्याणि इति। एवं उत्पातविद्या, ऋतुव्यवस्था, धर्मदानं च एकस्मिन् जयसाधनप्रयोगे संयोज्यते।
Adhyaya 130
Chapter 130: घातचक्रम् (Ghāta-cakra) — Maṇḍalas, Portents, and Regional Prognostics for Victory
अग्निर्देवो घातचक्रविद्यामारभ्य जयार्थं मण्डलानां चतुर्विधविभागं निरूपयति, ततः आग्नेयमण्डलस्य लक्षणानि विशेषेण कथयति। विकृतवाताः, सूर्यचन्द्रपरिवेषाः, भूकम्पाः, घोरनिनादाः, ग्रहणानि, केतवः, धूम्रज्वालाः, रक्तवृष्टिः, तीव्रतापः, शिलापातश्च—एते दारुणा निमित्ताः रोगदुर्भिक्षादिभिः, दुग्धक्षयेन, शस्यनाशेन च लोकपरितापं सूचयन्ति। पुनश्च नक्षत्रविशेषेषु जातेषु निमित्तेषु उत्तरापथादिजनपदानां हानिः, अन्येषां च दिशातत्त्वाधिपत्येन (वायव्य-वारुण-माहेन्द्र) फलभेदः—विनाशात् आरोग्यसमृद्धिपर्यन्तं—वर्ण्यते। मुखग्राम-पुच्छग्रामभेदेन ग्रामलक्षणानि, एकराशौ चन्द्र-राहु-सूर्यसंयोगः, तिथिसन्धौ सोमग्रामनिर्णयश्चोक्तः। एषा आग्नेयी विद्या धर्मरक्षणार्थं युद्धज्योतिष-राज्यप्रश्नरूपेण प्रदर्शिता।
Adhyaya 131
Ghāta-cakra and Related Diagrams (घातचक्रादिः)
अस्मिन्नध्याये (घातचक्रादिः) ईश्वररूपेण अग्निर्देवो युद्धजयार्णवे ज्योतिषाधारितं निर्णयतन्त्रं शिक्षयति। स्वरचक्रे स्वराः दिक्षु दक्षिणावर्तेन न्यस्यन्ते, चैत्रादिमासचक्रं परिवर्त्यते, प्रतिपदादिपूर्णिमान्ता तिथयश्च चिह्न्यन्ते। चैत्रचक्रे विशेषसम्पर्कैः शुभाशुभनिर्णयः—विषमसंयोगाः शुभाः, समसंयोगा अशुभाः। नामाक्षर-ह्रस्वदीर्घस्वरन्यायेन वाक्यादौ-अन्ते स्वरारोहणं मृत्युविजयादिशकुनत्वेन पठ्यते। नरचक्रे नक्षत्रसमूहः देहाकारे न्यासैः (शिरोमुखनेत्रहस्तकर्णहृदयपादगुह्यप्रदेशेषु) विन्यस्यते; सूर्यः शनिमङ्गलराहुभिः सहैकनक्षत्रे स्थितः चेत् घातकयोगः। जयचक्रे वर्णलेखनरेखाजालैः दिक्-ग्रह-ऋषि-तिथि-नक्षत्रादिविभागाः, नामसमूहस्य अष्टविभागः (वसवः) तथा पशुसंकेतैः बलक्रमनिर्णयः—अग्नेयविद्यायां संक्षिप्तं युद्धशकुनविश्लेषणम्।
Adhyaya 132
Adhyaya 132 — Sevā-cakra and Tārā-cakra (Indicators of Gain/Loss, Compatibility, and Risk)
अग्निर्भगवान् सेवाचक्रं ज्योतिषाधारितं निदानचक्रं निरूपयति, येन लाभालाभौ तथा पितृमातृभ्रातृदारा-आश्रयसम्बन्धानां फलानि ज्ञायन्ते। पञ्चत्रिंशत्कोष्ठकयुक्तं (ऊर्ध्वाधोविभागैः) चक्रं कृत्वा स्वर-स्पर्शवर्णविन्यासः, नामाक्षरभेदेन फलनिर्णयश्च कथ्यते। फलानि सिद्ध-साध्य-सुसिद्धरूपेण शुभानि, अरि-मृत्युरूपेण अशुभानि; कार्येषु शत्रु-मृत्युसूचकान् त्यजेत् इति सावधानता। वर्णगणानां देव-दैत्य-नाग-गन्धर्व-ऋषि-राक्षस-पिशाच-मनुष्यादिषु नियोजनं, बलक्रमनिर्णयः, तथा धर्मनियमः—बलवान् दुर्बलं न पीडयेत्। अनन्तरं ताराचक्रविधिः—नामाद्याक्षरात् नक्षत्रनिर्णयः, मात्रागणना, विंशतिभागेन जन्य-संपत्-विपत्-क्षेमादिफलप्राप्तिः। अन्ते राशिमैत्री-वैर्ययुग्मानि प्रदर्श्य, ‘मित्रराशौ’ सेवां न कुर्यात् इति नीत्या सह भविष्यवाणी संयोज्यते।
Adhyaya 133
Chapter 133 — Various Strengths (Nānā-balāni) in Jyotiṣa and Battle-Protection Rites
अग्निर्देवो युद्धजयार्णवे ज्योतिषनिदानं रणसिद्ध्या सह संयोजयति। प्रथमं क्षेत्राधिपस्य समदेहधातुसाम्ययुक्तं लक्षणं वदति, ततः सूर्यचन्द्रमङ्गलबुधगुरुशुक्रशनैश्चरस्थानैः स्वभावभाग्ययोः सम्बन्धं निरूपयति। अनन्तरं दशाफलानि—धनभूमिराजसमृद्ध्यादीनि—कथयित्वा नाडीप्रवाहे वामदक्षिणश्वासलक्षणैः तथा नामाक्षरसमत्वविषमत्वेन शकुनविचारं, वाणिज्ययुद्धफलनिर्णये च विस्तारयति। पश्चादग्नेयविद्यायां भैरवकेन्द्रितशस्त्रमन्त्रान् न्यासजपयुक्तान् शत्रुसैन्यपराजयपलायनार्थं, श्मशानद्रव्यैः सैन्यभङ्गकर्म तथा लिखितनामयुक्तचित्रप्रतिमायां विधिं च उपदिशति। गरुडतार्क्ष्यचक्रं जयाय विषनिवारणाय भूतग्रहपीडाशमनाय च ध्यानवर्णविन्यासैः सह शिक्षयति। अन्ते पिच्छिकाविधिः (ग्रहणजपः), दूरप्रतिषेधभङ्गप्रयोगाः, पत्रलेखिता मातृकाविद्याः, बीजगर्भितं पद्मदलवर्णविन्यासयुक्तं रक्षायन्त्रं, मृत्युञ्जयव्यूहः, बhelखीविद्या च—शत्रुमायामृत्युनिवारणाय—उक्त्वा खड्गयुद्धेऽजयत्वं प्रतिजानाति।
Adhyaya 134
Adhyāya 134 — त्रैलोक्यविजयविद्या (Trailokya-vijayā Vidyā)
अध्यायेऽस्मिन् ईश्वरप्रोक्ता त्रैलोक्यविजयाविद्या निरूप्यते—या शत्रुयन्त्राणि विघ्नशक्तींश्च मर्दयति। मन्त्रस्य विशेषणेषु पाठभेदाः स्मार्यन्ते—शोकनाशिनी, मन्त्रपराजयकरी, शत्रुरोगमृत्युनिवारिणी इति। ततः क्रोधरूपा जया नीलवर्णा प्रेतगणानुचरा विंशतिभुजा ध्येया; मन्त्रक्रमेण वेधनच्छेदनजयघोषैः ‘त्रैलोक्ये विजयम्’ आज्ञाप्यते। साधकः पञ्चाङ्गन्यासं कृत्वा वह्नौ रक्तपुष्पाहुतिं ददाति, अन्तःशुद्धिं बाह्यहोमेन संयोजयन्। अनन्तरं स्तम्भनमोहनद्रावणाकर्षणादि कर्माणि, पर्वतचालनसमुद्रशोषणादि अतिशयोक्तयश्च, अन्ते सर्पनामसम्बद्धमृण्मूर्त्या शत्रुनिग्रहप्रयोगः प्रदर्श्यते।
Adhyaya 135
Chapter 135: सङ्ग्रामविजयविद्या (Saṅgrāmavijayavidyā) — The Vidyā for Victory in Battle
अध्यायेऽस्मिन् पूर्वोक्ताया त्रैलोक्यविजयविद्यायाः समाप्तिं निर्दिश्य युद्धजयार्णवे सङ्ग्रामविजयविद्यायाः प्रवृत्तिः कथ्यते। ईश्वरः स्तम्भन-बन्धनरक्षणार्थं पदमालां उपदिशति—मुखनेत्रबन्धनं, हस्तपादनिग्रहं, दुष्टग्रहाणां शमनं च। सा विद्या दिग्विदिगधोऽखिलबन्धनरूपेण विश्वव्यापिनी भवति। भस्मना जलेन मृदा वा सर्षपैः प्रयोगः, ततः ‘पातय’ इति आज्ञा, चामुण्डायाः आवाहनं च ‘विच्चे हुं फट् स्वाहा’ इत्यादि बीजान्तैः। होम-जप-पाठनियमेन सिद्धिः, अष्टाविंशतिभुजदेवताध्यानं च—खड्ग-चर्म-गदा-दण्ड-धनुर्बाण-शङ्ख-ध्वज-वज्र-चक्र-परशु-डमरु-दर्पण-शक्ति-तोमर-हल-पाशाद्यायुधसमन्वितम्। अन्ते तर्जयन्ती-महीषघातनीहोमादिविशेषाः, तिल-त्रिमधुहोमस्य दीक्षानैतिक्या गोपनीयप्रदाननियमश्च निर्दिश्यते।
Adhyaya 136
The Nakṣatra Wheel (नक्षत्रचक्रम्)
अग्निर्देवः षट्त्रिंशदधिकशततमाध्याये यात्रादिकर्मणां फलनिर्णयार्थं व्यवहार्यं ज्योतिषोपकरणं नक्षत्रचक्रं निरूपयति। अश्विन्यादारभ्य लेखनीयं तच्चक्रं त्रिनाडीभिः त्रिभिः परिधिभिः संयोज्य व्याख्याव्यवस्थां दर्शयति। ततः नक्षत्रसमूहानां तथा अक्षर-मुद्रालक्षणानां (यथा मुष्टि–मुद्गर, ऋष्टि–मुद्गर; अभय, स्वस्तिक, स्तम्भिका-सहिताः) क्रमशः निर्देशः कृतः, येन फलपाठस्य गूढवर्गीकरणं सूच्यते। कृतिका–रोहिण्यादीनां, चित्रा–स्वाती–विशाखादीनां, श्रवणा–रेवत्यादीनां च ‘अहि’, ‘भं’ इत्यादि ध्वनिचिह्नैः संबन्धोऽपि प्रदर्शितः, स्मरणोपायत्वेन। एतत् फणीश्वरचक्रं नाम्ना प्रसिद्धं, त्रिनाडीसंयुक्तग्रहस्थितिभिः शुभाशुभनिर्णयः कार्य इति वदति। सूर्य-मङ्गल-शनिराहुसंयोगेऽशुभं, अनुकूलयोगे तु शुभपरिणामपरिवर्तनं, देश-ग्रामादिषु तथा भ्रातृ-भार्यादिसम्बन्धेष्वपि फलविस्तारश्च कथ्यते।
Adhyaya 137
Adhyāya 137 — महामारीविद्या (Mahāmārī-vidyā)
अध्यायः पूर्वनक्षत्रचक्रवर्णनानन्तरं महाविपत्तिनिवारणाय महामारीविद्यां प्रवर्तयति। ईश्वरः हृदय-शिरः-शिखा-कवच-अस्त्रमन्त्रैः न्यासक्रमं शिक्षयन् महामारीं, कालरात्रिं, महाकालीं च आह्वयति, साधकं च मन्त्रशस्त्रैः सन्नद्धं करोति। ततः मृताशौचसम्बद्धवस्त्रे चतुरस्रयन्त्रं विधाय पूर्वाभिमुखीं कृष्णवर्णां त्रिमुखीं चतुर्भुजां धनुः-त्रिशूल-खड्गिका-खट्वाङ्गधारिणीं रूपां निर्दिशति; दक्षिणदिशि रक्तजिह्वाभीषणरूपं, पश्चिमाभिमुखं श्वेतशुभरूपं सुगन्धोपहारैः पूज्यं च वर्णयति। अनन्तरं रोगनाशन-वशीकरणार्थं मन्त्रस्मरणं, विशिष्टसमिधाद्रव्यैः होमविधानं च—शत्रुपीडा, मरण, उच्चाटन, उत्सादनादिकर्माणि—प्रवर्तते। युद्धे ध्वजपटप्रदर्शनं, कन्याभिः सह अनुष्ठानं, शत्रुस्तम्भनभावनां च निर्दिश्य, अन्ते त्रैलोक्यविजया माया इति स्तम्भनविद्यां दुर्गाभैरवीरूपेण गोप्यतया प्रददाति; कुब्जिका-भैरव-रुद्र-नारसिंहादिनामोच्चारणैः समापयति।
Adhyaya 138
अध्याय १३८: षट्कर्माणि (The Six Ritual Operations)
ईश्वरः षट्कर्माणां मन्त्रतन्त्रेषु प्रयोज्यं रूपं निरूपयति। प्रथमं मन्त्रलेखने मुख्यनियमः—साध्यं मन्त्रस्य निर्दिष्टेषु स्थानेषु लिख्यते—इति। ततः विन्याससम्प्रदायाः ‘व्याकरण’वत् कथ्यन्ते—पल्लवः (उच्चाटनप्रधानः), योगविधिः (द्रोहिणां कुलोन्मूलनाय), रोधकः (स्तम्भनादि निग्रहकर्मणि), सम्पुटः (वशीकरणाकर्षणयोः रक्षावरणम्)। विदर्भादि जालविन्यासाः, अक्षरशः स्थापने नियमाश्चोक्ताः। आकरषणस्य वसन्तकाले कालनिर्णयः, तथा स्वाहा–वषट्–फट् इत्युद्गाराणां शान्ति-पुष्टि-आकर्षण-प्रत्याकर्षण-भेदन-भयेषु यथायोग्यविनियोगः प्रदर्श्यते। अन्ते यमं समाहूय जय-रक्षाक्रमः, रात्रिलक्षणज्ञानं, दुर्गारक्षा, तथा शत्रुनाशाय भैरवीजपमन्त्रः—धर्मानुगतं गुरुपरम्परासिद्धं तन्त्रप्रयोगरूपेण—उपसंह्रियते।
Adhyaya 139
Chapter 139 — षष्टिसंवत्सराः (The Sixty Years)
युद्धजयार्णवे ज्योतिषविषये ईश्वरः षष्टिसंवत्सरचक्रं राजधर्मसमाजहितयोः शुभाशुभनिर्णयाय निरूपयति। प्रभव-विभव-प्रजापति-अङ्गिरा-ईश्वर-प्रमाथी-विक्रम-दुर्मुख-हेमलम्ब-विलम्बादीनां नाम्नां संवत्सराणां यज्ञसमृद्धिः प्रजासुखं सस्यवृद्धिः वृष्टिमात्रा (मध्या/अतिवृष्टिः) आरोग्य-रोगौ धनहानिः सामाजिककठोरता जयलक्षणानि च संबध्यन्ते। रक्तसदृशस्रावः रक्तलोचनता कपिशाकाशः उदकप्रवाहवृद्धिः तथा ‘सिद्धार्थ/रौद्र/दुर्मति/दुन्दुभि’ इत्यादयः कालानुबद्धा निमित्तवाचकाः कथ्यन्ते, ये नीतिनिर्णये युद्धसावधाने प्रजापालनोपाये च उपयुज्यन्ते। एवं कालः धर्म-समृद्धि-रणनीतिजयार्थं क्रियात्मकबुद्धिरूपेण प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 140
Adhyāya 140 — वश्यादियोगाः (Vaśyādi-yogāḥ): Sixteen-Square Diagram, Herb-Lists, and Encoded Formulas for Subjugation, Protection, and Prosperity
अग्निर्भगवान् वश्यादियोगान् नाम तन्त्रविधिसमूहं निरूपयति—वश्याकर्षणादिफलप्रदं, द्व्यष्टपद-षोडशकोष्ठक-यन्त्रे विन्यस्तम्। आदौ पाठभेदसहितं शीर्षकनिर्देशः, ततः द्रव्यगणः—भृङ्गराजः, सहदेवी, पुत्रञ्जीवः/कृताञ्जली, विष्णुक्रान्ता/शितार्कक इत्यादीनां नामपर्यायाः। अनन्तरं यन्त्रे पददेवताः तथा वर्गाः (ऋत्विज्, नाग, मुनि/मनु, शिव, वसु, दिक्, रस, वेद, ग्रह, ऋतु, सूर्य, चन्द्र) विन्यस्य ब्रह्माण्डदेहसम्बन्धो दर्श्यते। क्रमशः धूपः, उद्वर्तनम्, अञ्जनम्, स्नानम्, नानालेपाश्च; सर्वकार्यधूपस्य प्रशंसा तथा अभ्यक्तस्य साधकस्य मानलाभः। गृहसुगन्धन, नेत्राञ्जन, स्नान, भक्षण, पान, तिलकाद्युपयोगभेदेन मन्त्रद्रव्यसमूहाः पृथक्कृताः; अन्ते वश्य, शस्त्रस्तम्भन, जलरक्षा, गर्भप्रद, प्रसवसौकर्य, पुत्रजननार्थं गुटिका-लेपादयः, भूता-सङ्ख्याप्रकारेण द्रव्यसंख्यानिर्देशेन च। उपसंहारे ऋत्विज्पदनियोजितौषधीनां प्रभावः प्रतिपाद्यते—अग्निपुराणस्य पवित्रा व्यवस्थित-तन्त्रविद्या इति वैशिष्ट्यं दृढीकृतम्।
Adhyaya 141
Ṣaṭtriṃśat-padaka-jñāna (Knowledge of the Thirty-Six Padakas) — Mṛtasañjīvanī-Rasāyana and Coded Therapeutic Counts
अत्र भगवान् अग्निर् ईश्वरः “षट्त्रिंशत्-पदक” इति तन्त्रविधिं ब्रह्मरुद्रेन्द्रैः पूजितं मृत्तसञ्जीवनी-रसायनरूपं निरूपयति। षट्त्रिंशद् द्रव्याणि निर्दिश्य, एकादि-क्रमेण संयोजितानि सर्वरोगहराणि अमरीकरणं च ददतीति वदति। चूर्ण-गुटिका-लेह- क्वाथ-गुडपाकादि-भेदैः सेवनं, स्वरस-भावनया पुनःपुनः सिद्धिः, मात्रा-परिमाणं च निर्दिष्टम्। वलिपालित्य-नाशः, कोष्ठ-व्यापि प्रभावः, नियमयुक्तस्य त्रिशतवर्ष-आयुः फलमिति प्रतिपाद्यते। तिथ्यादि-सौरमान-गणना, वाण-ऋतु-शैल-वसु-इत्यादि सङ्केतशब्दाः, ग्रह-ग्रहण-सम्बद्धकर्माणि च ज्योतिषवत् सङ्ख्या-काल-नियमैः चिकित्सां योजयन्ति। अन्ते चैतत् पदकज्ञानं रहस्यं, न सर्वत्र प्रकाशनीयमिति निषेधः।
Adhyaya 142
Mantrāuṣadha-ādi (Mantras, Medicinal Herbs, and Ritual Diagrams for Protection and Victory)
अग्निर्देवो युद्धजयार्णवे वसिष्ठं प्रति विजयार्थसाधनस्य तन्त्रं प्रवर्तयति—मन्त्रौषधिचक्ररेखादिभिः सह यथा समन्वयः। आदौ नामाक्षरमात्रागणनया जन्मप्रश्नयोः फलनिर्णयः, समविषमाक्षरसङ्ख्या, छन्दोगुणपरिक्षा च निरूप्यते। अनन्तरं रणज्योतिषे शनिचक्रविचारः, केषाञ्चन प्रहरयामविभागानां परिहारः, दिनराहु-तिथिराह्वोर्दिग्विन्यासेन रणभूमौ लाभदिशा दर्श्यते। मूलभेदकरेखाः, विष्टिराह्वष्टरेखापथः देवतादिग्भिः सह, वायुदिशा-शकुनं च कालदेशयोजनां बोधयन्ति। अन्ते पुष्ये सङ्गृहीतौषधयः शस्त्रास्त्रनिवारणाय, तथा बहुबीजसमन्वितं रक्षामन्त्रं ग्रहपीडाज्वरभूतबाधादिषु सर्वकर्मसु च विहितम्—आग्नेयविद्यायाः समन्वयस्वरूपं प्रदर्श्यते।
Adhyaya 143
Chapter 143 — Worship of Kubjikā (कुब्जिकापूजा)
अध्यायेऽस्मिन् मन्त्रौषधोपायविषयात् युद्धजयार्णवपरम्परायां शाक्ततान्त्रिकविजयकर्मणि संक्रमणं कृतम्। भगवान् कुब्जिकायाः क्रमपूजां “सर्वार्थसाधनीम्” इति निरूपयति—अभिषिक्तद्रव्यैः, विशेषतः आज्येन, तथा शस्त्राधिवासनया सह युद्धे जयप्रदाम्। चक्रपूजालक्षणानि, बीजाक्षराणि, तथा गुह्याङ्गुलि-हस्त-हृदय-शिरसि न्यासविधानं निर्दिश्य साधकदेहं शक्तिक्षेत्रं करोति। ततः मण्डले दिशासु अस्त्र-कवच-नेत्र-शिखादिमन्त्राणां स्थापना, द्वात्रिंशत्पत्रकेन्द्रे बह्वक्षरबीजप्रतिष्ठा च कथ्यते। चण्डिकापरमेश्वर्यात् मातृकाणां प्रसवः, पीठानां दिशाविन्यासश्च, विमलपञ्चकस्य च विभागः वर्ण्यते। अन्ते गणपति/वटुक-गुरु-नाथादिदेवताभिः मण्डलपूरणं कृत्वा, कुब्जिकां (कुलटां च) केन्द्रे स्थापयन् रक्षां, वश्यतां, धर्म्यं विजयञ्च साधयितुं क्रमपूजां उपसंहरति।
Adhyaya 144
Adhyāya 144 — Kubjikā-pūjā (कुब्जिकापूजा)
ईश्वरः कुब्जिकापूजाविधानं पुरुṣार्थेषु सर्वेषु जयसिद्ध्यर्थं निरूपयति। साधकः केवलं मूलमन्त्रेण वा सम्पूर्णपरिवारपूजया वा आराधयेत्। ततः विस्तीर्णकुब्जिकामन्त्रजपः, कराङ्गन्यासौ, तथा वामा–ज्येष्ठा–रौद्रीक्रमेण त्रिसन्ध्योपासनं विधीयते। कौलगीत्र्या कुब्जिका कुलवाक्साम्राज्ञी महाकाली चोच्यते। पादुकापूजा नाममालाभिः (षष्टिसंख्या, ‘नमो’पर्यन्ता) विस्तार्यते; मण्डलन्यासाः, दिक्पूजा, बलिमन्त्राः, बीजवर्णविन्यासाश्च निर्दिश्यन्ते। अन्ते देवी द्वात्रिंशदक्षरसमष्टिरूपा नीलोत्पलश्यामा षण्मुखी द्वादशभुजा नागाभरणा शस्त्रादिधारिणी ध्यायते। विद्या–देवी–गुरुशुद्धित्रयम्, देशासनगणना, मातृका–डाकिनीशक्तिसमूहाश्च समन्विताः; मन्त्रदेहन्यासः विश्वव्यवस्था चैकत्र संगच्छन्ति, विजय-साधनाय अनुशासितं अग्नेयं तन्त्रप्रयोगं प्रदर्शयन्ति।
Adhyaya 145
Chapter 145: Mālinīnānāmantrāḥ (The Various Mantras of Mālinī)
अध्यायेऽस्मिन् ईश्वरः मालिनीकेन्द्रितं नियमबद्धं मन्त्रकर्म-क्रमं निरूपयति, यत् षोढा-न्यासपूर्वकं प्रवर्तते। न्यासः शाक्त-शाम्भव-यामलभेदेन त्रिविधः, शब्ध-राशि-तत्त्वत्रय-देहस्थापनयोः सम्बन्धं दर्शयन्। ततः छन्दो-मन्त्रविभागाः कथ्यन्ते—द्वादशाक्षरा वनमाला, पञ्चाङ्गी रत्नपञ्चात्मा, नवाङ्गी नवात्मा; शाक्तभेदेषु षोडश-प्रतिरूपयुक्ता त्रिविद्या (झ-चिह्निता), अधोराष्टकं, द्वादशाङ्ग-रचना च। बीजाक्षर-आयुधमन्त्रैः समाप्यते सर्वसाधकः मन्त्रः—“क्रीं ह्रौं क्लीं श्रीं क्रूं फट्” (फट् त्रिवारम्)। अनन्तरं शिरः-नेत्र-श्रोत्र-मुख-दन्त-कण्ठ-स्कन्ध-भुज-अङ्गुलि-कटि-नाभि-हृदय-ऊरु-जानु-जङ्घा-पादेषु तथा रक्त-मांस-अस्थि-मज्जा-शुक्र-प्राण-कोशादिषु अक्षर-शक्तिदेवतानां दीर्घः देह-न्यासः प्रदर्श्यते। अन्ते ह्रीं-बीजसमन्वित-रुद्रशक्तिपूजनं सर्वसिद्धि-प्रदं, धर्मार्थ-आध्यात्मिक-लक्ष्यैः सह तान्त्रिक-प्रयोगस्य संयोगं सूचयति।
Adhyaya 146
Chapter 146 — Aṣṭāṣṭaka Devī-s (अष्टाष्टकदेव्यः)
अस्मिन्नध्यायेऽग्निर्ईश्वरवाक्यरूपेण त्रिखण्डीं—ब्रह्मविष्णुमहेśवरीं—मातृकाणां गुह्यहृदयसम्बद्धां मन्त्ररचनां निरूपयति। मातरः साध्यसिद्धिप्रदाः, अक्षयाः, अप्रतिहतगतयः, वशीकरणोच्चाटनमूलनकर्मकर्त्र्यः, विशेषतः शत्रुकृत्यच्छेदे सिद्ध्यर्थं च। ‘विच्चे स्वाहा’ इत्यन्तमन्त्रखण्डान्, पाठभेदान्, पदगणनां मन्त्रसमूहे विन्यासं च निर्दिशति। पञ्चप्रणवसीमाभिः जपपूजां, पदसन्धिषु कुब्जिकाहृदयप्रवेशं, ‘त्रयाणां मध्ये’ इति वर्णविन्यासनियमं, शिखाशिवा/भैरवसूत्राणि, द्वात्रिंशद्वर्णक्रमानुगतानि त्र्यक्षरबीजानि बीजसहितानि बीजरहितानि च प्रतिपादयति। उत्तरार्धे कुलानुसारं ब्राह्मणीमाहेश्वरीकौमारीवैष्णवीवाराहीऐन्द्रीचामुण्डामहालक्ष्मीदेवीनामानि संगृह्य, युद्धजयार्णवविधिना जयार्थं मण्डलपूजां विशेषयति।
Adhyaya 147
Adhyāya 147 — Guhyakubjikā-Tvaritā Mantra: Upadrava-Śānti, Stambhana–Kṣobhaṇa, and Nyāsa for Jaya (Victory)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः गुह्यकुब्जिकात्वरिताकेंद्रितं प्रबलं रक्षाविजयमन्त्रतन्त्रं उपदिशति। यन्त्र-मन्त्र-तन्त्र-चूर्णप्रयोगादिभिः शत्रुकृतैः उपद्रवैः शान्तिः क्रियते, कृत-कारित-क्रियमाण-करिष्यत् इति भूत-वर्तमान-भविष्यत्कर्तृत्वव्याप्त्या सह। अनन्तरं क्षोभण-आकर्षण-वश्य-मोहन-स्तम्भनादि मन्त्रकार्याणि, बीजवर्णसंकेताश्च निर्दिश्यन्ते। जयार्थं त्वरितामन्त्रसूत्रं, तथा न्यासविधानं—आसन, हृदय, शिरस्, शिखा, कवच, नेत्र, अस्त्र—फट्-समाप्तिभिः रक्षामुद्रणेन सह प्रदत्तम्। नव शक्तयः, दूरीदिक्पालाश्च आहूयन्ते, बाह्यदिक्-रक्षणं अन्तर्लिम्बन्यासेन संयोज्यते। अन्ते बीजानां ब्रह्मादित्यादिदेवतासम्बन्धः, तथा दारुण-फट्-शब्दयोः नित्यरक्षाकरत्वं पुनः प्रतिपाद्यते, युधि-विपदि-यागरक्षायां मन्त्रनियमस्य सिद्धिं दर्शयन्।
Adhyaya 148
Saṅgrāma-Vijaya-Pūjā (सङ्ग्रमविजयपूजा) — Rapid Worship and Sūrya-Mantra for Victory
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः सङ्ग्रामजयार्थं सूर्यं केन्द्रं कृत्वा संक्षिप्तां विजयपूजाविधिं उपदिशति। आदौ सूर्यस्य षडङ्गमन्त्रैः न्यासः कृत्वा रक्षां तेजः पूर्णतां च स्थापयेत्। ततः धर्माद्यष्टक-सम्पदं—धर्मं ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यं च—अन्तःसाधनरूपेण आवाह्य पूजां कुर्यात्। अनन्तरं सूर्यचन्द्राग्निमण्डलं पद्मकर्णिकाकेसरवत् ध्यायेत्, तत्र दीप्ता सूक्ष्मा जया भद्रा विभूतिर्विमला इत्यादिशक्तीः तथा सत्त्व-रजस्-तमांसि प्रकृतिपुरुषौ च न्यसेत्। अन्ते आत्मान्तरात्मपरमात्मत्रयध्यानं अष्टद्वारपालरक्षितं कृत्वा, उपहारैर्जपहोमैश्च समाप्य, युद्धारम्भे तथा अन्येषु निर्णायककर्मसु विजयफलम् आप्नोति।
Adhyaya 149
Lakṣa–Koṭi Homa (लक्षकोटिहोमः)
अत्राग्निर्देवो युद्धजयार्णवप्रसङ्गे राज्यरक्षण–ऐश्वर्यसाधकं लक्ष–कोटिहोमविधानं उपदिशति। होमः सद्यः संग्रामविजयाय, राज्यलाभाय, विघ्ननाशाय च समर्थ इति प्रतिपाद्यते; किन्तु पूर्वं कृच्छ्रव्रतं शुद्धिः, नियमयुक्तः प्राणायामश्च आवश्यकौ। ततः बीजवत् विशेषोच्चारणैः सह जप–प्राणायामाभ्यासः, दीक्षिताग्नौ आहुतिकाल–नियमश्च निर्दिश्यते; यावत्कर्मसमाप्तिः तावत् एकभुक्तिनियमः। अयुत–लक्ष–कोटिप्रमाणभेदेन फलभेदः—अल्पसिद्धयः, व्याधि–दुःखशमनम्, सर्वकामसिद्धिः सर्वतो रक्षणं च। उत्पातशमनत्वेन अनावृष्टि–अतिवृष्टि–कीटोपद्रव–शत्रुभूतादि सामाजिक–प्राकृतिक आपदः प्रशम्यन्ते। महाहोमे ऋत्विजां संख्या, ग्राह्याः मन्त्रकुलाः (गायत्री, ग्रह-मन्त्राः, देवताविशेषसमूहाः), हविषां प्रकाराः (धान्य, तिल, क्षीर, घृत, कुश, पत्रादि) तथा होमकुण्डस्य प्रमाणनिर्माणं च—अग्नेयविद्यायाः सूक्ष्मं यन्त्रवत् विधानं धर्म–राज्यरक्षणार्थं प्रदर्श्यते।