Adhyaya 101
Chapter 101 — प्रासादप्रतिष्ठा (Prāsāda-pratiṣṭhā): Consecration and Installation of the Temple
अस्मिन्नध्याये भगवानग्निः प्रासादप्रतिष्ठाक्रमं वदति, यत्र वास्तुविन्यासः तान्त्रागमिकान्तःकरणीकरणेन सह संयुज्यते। प्रतिष्ठास्थानं शुकनास्याः अन्ते, पूर्ववेद्याः मध्यस्थिते वेदिकापीठे निर्दिश्यते, येन प्रासादस्य प्राणशक्तेः देशव्याकरणं सिद्ध्यति। आधारशक्त्यादारभ्य पद्मासनं स्थाप्य प्रणवेन मुद्र्यते; ततः सुवर्णादौ अधिष्ठानं कृत्वा पञ्चगव्यादिभिः पवित्रद्रव्यैः संस्कारः क्रियते। मधुक्षीरयुक्तः कुम्भः स्थाप्यते, पञ्चविधरत्ननिक्षेपैः पूर्यते, वस्त्र-माल्य-गन्ध-पुष्प-धूपैः अलङ्क्रियते; सहायकयागोपकरणानि आम्रपल्लवाश्च विन्यस्यन्ते। अनन्तरं प्राणायामेन (पूरक-रेचकाभ्याम्) न्यासेन च गुरुः शम्भुं प्रबोधयति, द्वादशान्तात् वह्निसदृशं स्फुलिङ्गं आकृष्य कुम्भे निवेशयति, तन्त्रमार्गेण सन्निधिप्रवाहाय। ततः आयुध-कलाः, क्षान्तिः, वागीश्वरः, नाडी-प्राणजालं, इन्द्रियाणि तद्देवताश्च, सर्वव्यापी शिवश्च मुद्रया मन्त्रेण होमेन प्रोक्षणेन स्पर्शेन जपेन च एकीकृत्य देवतारूपं परिपूर्यते; अन्ते कुम्भस्य त्रिभागविभागेन स्थिरं दिव्यावासं साध्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे द्वारप्रतिष्ठा नाम शततमो ऽध्यायः अथैकाधिकशततमो ऽध्यायः प्रासादप्रतिष्ठा ईअवर उवाच प्रासादस्थापनं वक्ष्ये तच्चैतन्यं स्वयोगतः शुकनाशासमाप्तौ तु पूर्ववेद्याश् च मध्यतः
इत्याग्नेये महापुराणे द्वारप्रतिष्ठा नाम शततमोऽध्यायः। अथैकाधिकशततमोऽध्यायः—प्रासादप्रतिष्ठा। ईश्वर उवाच—प्रासादस्थापनं वक्ष्ये, तच्चैतन्यं स्वयोगतः; शुकनाशासमाप्तौ तु, पूर्ववेद्याश्च मध्यतः।
Verse 2
आधारशक्तितः पद्मे विन्यस्ते प्रणवेन च स्वर्णाद्ये कतमोद्द्भतं पञ्चगव्येन संयुतं
आधारशक्तितः पद्मे विन्यस्ते, प्रणवेन च प्रतिष्ठिते, स्वर्णाद्युपरि कतमोद्भूतं पञ्चगव्यसंयुक्तं (आधारं) स्थापयेत्।
Verse 3
मधुक्षीरयुतं कुम्भं न्यस्तरत्रादिपञ्चकं स्रग्वस्त्रं गन्धलिप्तञ्च गन्धवत्पुष्पभूषितं
मधुक्षीरयुतं कुम्भं स्थापयेत्, न्यस्तरत्नादिपञ्चकं; स्रग्वस्त्रं च, गन्धलिप्तं गन्धवत्पुष्पभूषितं (कुम्भं) सम्यग् अलङ्कुर्यात्।
Verse 4
चूतादिपल्लवानाञ्च कृती कृत्यञ्च विन्यसेत् , झ च विन्यसेत् प्रणवेन तु इति ग मधुक्षीरयुतं न्यस्तरत्नादिपञ्चकं तत इति ग गन्धवत्पुष्पधूपितमिति ग , ङ , छ च वह्निकृत पद्मं विन्यसेदिति ख वह्निकूपं यवं न्यसेदिति ग वह्निकूपेषु च न्यसेदिति ज पूरकेण समादाय सकलीकृतविग्रहः
चूतादिपल्लवान् विन्यस्य, कृतीकृत्यादि द्रव्याणि च यथाविधि स्थापयेत्। प्रणवेन सह ‘झ’ बीजं न्यसेत्। मधुक्षीरयुतं रत्नादिपञ्चकं ततः स्थापयेत्। गन्धवत्पुष्पधूपैः सुगन्धीकृत्य संस्कुर्यात्। वह्निकृतं पद्मं विन्यस्य, वह्निकूपेषु यवं न्यसेत्। पूरकेण समादाय सकलीकृतविग्रहः स्यात्।
Verse 5
सर्वात्मभिन्नात्मानं स्वाणुना स्वान्तमारुतः आज्ञया बोधयेच्छम्भौ रेचकेन ततो गुरुः
सर्वात्मभिन्नात्मानं स्वाणुना स्वान्तमारुतः। आज्ञया बोधयेच्छम्भौ रेचकेन ततो गुरुः॥
Verse 6
द्वादशान्तात् समादाय स्फुरद्वह्निकणोपमं निक्षिपेत् कुम्भगर्भे च न्यस्ततन्त्रातिवाहिकं
द्वादशान्तात् समादाय स्फुरद्वह्निकणोपमम्। निक्षिपेत् कुम्भगर्भे च न्यस्ततन्त्रातिवाहिकम्॥
Verse 7
विग्रहन्तद्गुणानाञ्च बोधकञ्च कलादिकं क्षान्तं वागीश्वरं तत्तु ब्रातं तत्र निवेशयेत्
विग्रहं तद्गुणानां च बोधकं च कलादिकम्। क्षान्तं वागीश्वरं तत्तु ब्रातं तत्र निवेशयेत्॥
Verse 8
दश नाडीर्दश प्राणानिन्द्रियाणि त्रयोदश तदधिपांश् च संयोज्य प्रणवाद्यैः स्वनामभिः
दश नाडीर्दश प्राणानिन्द्रियाणि त्रयोदश। तदधिपांश्च संयोज्य प्रणवाद्यैः स्वनामभिः॥
Verse 9
स्वकार्यकारणत्वेन मायाकाशनियामिकाः विद्येशान् प्रेरकान् शम्भुं व्यापिनञ्च सुसम्वरैः
स्वकार्यकारणत्वेन मायाकाशनियामिकाः विद्येशान् प्रेरयन्ति; शम्भुं च सर्वव्यापिनं सुसंवरैः प्रेरयन्ति।
Verse 10
अङ्गानि च विनिक्षिप्य निरुन्ध्याद्रोधमुद्रा सुवर्णाद्युद्भवं यद्वा पुरुषं पुरुषानुगं
अङ्गानि सम्यग्विनिक्षिप्य रोधमुद्रया निरुन्ध्यात्; सुवर्णप्रभवं पुरुषं वा, पुरुषानुगं पुरुषं वा ध्यायेत्।
Verse 11
पञ्चगव्यकषायाद्यैः पूर्ववत् संस्कृतन्ततः शय्यायां कुम्भमारोप्य ध्यात्वा रुद्रमुमापतिं
ततः पञ्चगव्यकषायाद्यैः पूर्ववत् संस्कृत्य, शय्यायां कुम्भमारोप्य, रुद्रमुमापतिं ध्यायेत्।
Verse 12
इ ख , छ च प्रयामिका इति ख , छ च व्यापिनञ्च स्वशक्तित इति झ व्यापिनञ्चास्य संस्रवैर् इति ङ अज्ञाने चेति घ , झ च अङ्कादि चेति ङ निर्मञ्छ्य द्रोणमुद्रया इति ग निरुन्ध्याद् द्रवमुद्रया इति झ तस्मिंश् च शिवमन्त्रेण व्यापकत्वेन वियसेत् सन्निधानाय होमञ्च प्रओक्षणं स्पर्शनं जपं
‘प्रयामिका’ इति ख-छ-पाठः; ‘व्यापिनञ्च स्वशक्तितः’ इति झ-पाठः; ‘व्यापिनञ्चास्य संस्रवैः’ इति ङ-पाठः। ‘अज्ञाने चेति’ घ-झ-पाठः; ‘अङ्कादि चेति’ ङ-पाठः। निर्मञ्छ्य द्रोणमुद्रया इति ग-पाठः; निरुन्ध्याद् द्रवमुद्रया इति झ-पाठः। तस्मिन् शिवमन्त्रेण व्यापकत्वेन वियसेत् सन्निधानाय—होमं प्रओक्षणं स्पर्शनं जपं च सह।
Verse 13
सान्निध्याबोधनं सर्वम्भागत्रयविभागतः विधायैवं प्रकृत्यन्ते कुम्भे तं विनिवेशयेत्
सान्निध्याबोधनं सर्वं भागत्रयविभागतः विधाय; एवम् प्रकृत्यन्ते कुम्भे तं विनिवेशयेत्।
Frequently Asked Questions
It details the temple consecration workflow: spatial placement near the śukanāśā, lotus-seat installation from Ādhāra-śakti with praṇava, kumbha preparation using pañcagavya plus honey–milk and ratna-ādi-pañcaka, and the completion of presence via nyāsa, prāṇāyāma, mudrā, Śiva-mantra vyāpti, and homa/prokṣaṇa/sparśana/japa.
The rite is structured as an outer Vāstu installation synchronized with inner yogic operations: prāṇāyāma (pūraka/recaka), dvādaśānta visualization, and nyāsa transform the kumbha and site into a stabilized seat of Śiva’s all-pervading presence, aligning technical correctness with sādhanā.
The chapter highlights pañcagavya purification, a kumbha filled with honey and milk, a fivefold deposit beginning with precious items (ratna-ādi-pañcaka), plus cloth, garland, fragrance, flowers, and incense as the sensory and symbolic completion of the vessel.
The passage records recension variants for terms such as “prayāmikā,” different readings for “vyāpin” phrases, and alternative mudrā readings (Droṇa-mudrā vs Drava-mudrā), indicating a living ritual manuscript tradition.