Adhyaya 76
Chapter 76 — चण्डपूजाकथनम् (Narration of the Worship of Caṇḍa/Caṇḍeśa)
अध्यायेऽस्मिन् ईशानकल्पानुगुणः शैवागमिकः चण्ड/चण्डेशपूजाविधिः निरूप्यते। साधकः शिवं समुपगम्य पूजां होमं च विधाय कर्मफलस्वीकारं याचते। उद्भवमुद्रया अर्घ्यदानं, हृद्बीजपूर्वक-मूलमन्त्रक्रमः, स्तुति-प्रणामौ, तथा विमुखीभूय क्षमायाचनपूर्वकं विशेषार्घ्यप्रदानं—दोषस्वीकाररूपा विनयभावना—वर्ण्यते। ततः नाराचमुद्रया फट्-पर्यन्तेनास्त्रमन्त्रेण अन्तःशक्तिसंहृतिः, मूर्तिमन्त्रेण लिङ्गशक्त्यभिषेकः। चण्डस्य आवाहनं, हृदय-शिरः-शिखा-कवच-अस्त्राङ्गन्यासमन्त्राः, ध्यानं च—रुद्राग्निसम्भवः, कृष्णवर्णः, त्रिशूल-टङ्कधारी, अक्षसूत्र-कमण्डलुधरः—प्रदर्श्यते। मन्त्रपाठभेदाः पाण्डुलिपिषु निर्दिष्टाः, जपमानं (अङ्गानां दशमांशः) नियोज्यते, केषाञ्चित् द्रव्यदाननिषेधः, शिवाज्ञया नर्माल्य-भुक्तशेषप्रदानप्रवर्तनं च। अन्ते संहारमुद्रया संहारमन्त्रेण लयकर्म, गोमयजलैः क्षेपस्थानशुद्धिः, शेषविसर्जनम्, आचमनं, शिष्टकर्मानुवृत्तिश्च कथ्यते।
Shlokas
Verse 1
हः गणेभ्य उ इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः हां ऋपिभ्य इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः वायव्यामिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः नैरृत इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अथ षट्सप्ततितमो ऽध्यायः चण्दपूजाकथनं ईश्वर उवाच ततः शिवान्तिकङ्गत्वा पूजाहोमादिकं मम गृहाण भगवन् पुण्यफलमित्यभिधाय च
“हः—गणेभ्यः” इति केचित् पाठः; “हां—ऋषिभ्यः” इति चान्यः। “वायव्याम्” इति केचित्; “नैरृते” इति चान्यः। अथ षट्सप्ततितमोऽध्यायः—चण्डपूजाकथनम्। ईश्वर उवाच—ततः शिवान्तिकं गत्वा पूजाहोमादिकं कृत्वा, “भगवन्, मम पूजाहोमादिकं गृहाण, पुण्यफलम्” इत्युक्त्वा…
Verse 2
अर्घ्योदकेन देवाय मुद्रयोद्भवसञ्ज्ञया हृद्वीजपूर्वमूलेन स्थिरचित्तो निवेदयेत्
अर्घ्योदकेन देवाय अर्घ्यं निवेदयेत्, उद्भवसञ्ज्ञया मुद्रया; हृद्बीजपूर्वमूलेन मन्त्रेण स्थिरचित्तः।
Verse 3
ततः पूर्ववदभ्यर्च्य स्तुत्वा स्तोत्रैः प्रणम्य च अर्घ्यं पराङ्मुखं दत्वा क्षमस्वेत्यभिधाय च
ततः पूर्ववत् अभ्यर्च्य, स्तोत्रैः स्तुत्वा, प्रणम्य च; पराङ्मुखः सन् अर्घ्यं दत्त्वा, “क्षमस्व” इत्यभिधाय च।
Verse 4
नाराचमुद्रयास्त्रेण फडन्तेनात्मसञ्चयं संहृत्य दिव्यया लिङ्गं मूर्तिमन्त्रेण योजयेत्
नाराचमुद्रायुक्तेन फडन्तेनास्त्रमन्त्रेण आत्मसञ्चयं संहृत्य, दिव्यया मूर्तिमन्त्रेण लिङ्गं योजयेत्।
Verse 5
स्थण्डिले त्वर्चिते देवे मन्त्रसङ्घातमात्मनि नियोज्य विधिनोक्तेन विदध्याच्चण्डपूजनं
स्थण्डिले त्वर्चिते देवे, मन्त्रसङ्घातम् आत्मनि नियोज्य, विधिनोक्तेन चण्डपूजनं विदध्यात्।
Verse 6
ॐ चण्डेशानाय नमो मध्यतश् चण्डमूर्तये ॐ धूलिचण्डेश्वराय हूं फट् स्वाहा तमाह्णयेत्
ॐ चण्डेशानाय नमो, मध्यतश् चण्डमूर्तये। ॐ धूलिचण्डेश्वराय हूं फट् स्वाहा—इति तमाह्वयेत्।
Verse 7
चण्डहृदयाय हूं फट् ॐ चण्डशिरसे तथा ॐ चण्डशिखायै हूं फट् चण्डायुः कवचाय च
चण्डहृदयाय हूं फट्; ॐ चण्डशिरसे; ॐ चण्डशिखायै हूं फट्; चण्डायुःकवचाय च।
Verse 8
चण्डस्त्राय तथा हूं फट् चण्डं रुद्राग्निजं स्मरेत् शूलटङ्कधरं कृष्णं साक्षसूत्रकण्डलुं
चण्डास्त्राय तथा हूं फट् इति मन्त्रं प्रयुञ्जीत; रुद्राग्निजं चण्डं स्मरेत्—कृष्णं शूलटङ्कधरं साक्षसूत्रकण्डलुम्।
Verse 9
टङ्काकरे ऽर्धचन्द्रे वा चतुर्वक्त्रं प्रपूजयेत् लिचण्डेश्वराय इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः क्रूं फडिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः हूं चण्डशिरसे स्वाहेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः हूं फट् चण्दत इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः टङ्कारेणार्धचन्द्रे इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः यथाशक्ति जपं कुर्यादङ्गानान्तु दशांशतः
टङ्काकारेऽर्धचन्द्राकारे वा चतुर्वक्त्रं देवतां विधिवत् प्रपूजयेत्। केषुचित् पाठेषु मन्त्रभेदाः—“लिचण्डेश्वराय”, “क्रूं फड्”, “हूं चण्डशिरसे स्वाहा”, “हूं फट् चण्डाय” इत्यादयः। ततः यथाशक्ति जपं कुर्यात्; अङ्गमन्त्राणां तु दशांशतः संख्या भवेत्।
Verse 10
गोभूहिरण्यवस्त्रादिमणिहेमादिभूषणं विहाय शेसनिर्माल्यं चण्डेशाय निवेदयेत्
गोभूहिरण्यवस्त्रादिमणिहेमादिभूषणादि दानं विहाय, शेषनिर्माल्यं चण्डेशाय निवेदयेत्।
Verse 11
लेह्यचोष्याद्यनुवरं ताम्बूलं स्रग्विलेपनं निर्माल्यं भोजनं तुभ्यं प्रदत्तन्तु शिवाज्ञया
लेह्यचोष्याद्यनुवरं ताम्बूलं स्रग्विलेपनम्। निर्माल्यं भोजनं तुभ्यं प्रदत्तं तु शिवाज्ञया॥
Verse 12
सर्वमेतत् क्रियाकाण्डं मया चण्ड तवाज्ञया न्यूनाधिकं कृतं मोहात् परिपूर्णं सदास्तु मे
सर्वमेतत् क्रियाकाण्डं मया चण्ड तवाज्ञया। न्यूनाधिकं कृतं मोहात् परिपूर्णं सदास्तु मे॥
Verse 13
इति विज्ञाप्य देवेशं दत्वार्घ्यं तस्य संस्मरन् संहारमूर्तिमन्त्रेण शनैः संहारमुद्रया
इति विज्ञाप्य देवेशं दत्वार्घ्यं तस्य संस्मरन्। संहारमूर्तिमन्त्रेण शनैः संहारमुद्रया॥
Verse 14
पूरकान्वितमूलेन मन्त्रानात्मनि योजयेत् निर्माल्यापनयस्थानं लिम्पेद्गोमयवारिणा प्रोक्ष्यार्घ्यादि विसृज्याथ आचान्तो ऽन्यत्समाचरेत्
पूरकयुक्तेन मूलमन्त्रेण मन्त्रान् आत्मनि योजयेत्। निर्माल्यापनयस्थानं गोमयमिश्रितवारिणा लिम्पेत्, ततः प्रोक्ष्य अर्घ्यादिशेषान् विसृज्य, आचम्य शिष्टकर्माणि समाचरेत्।
Frequently Asked Questions
Precise mantra–mudrā coordination (udbhava for arghya; Nārāca with astra-mantra ending in phaṭ; saṃhāra-mudrā for dissolution), proportional japa rules (aṅga-mantras at one-tenth), and explicit nirmālya handling/purification protocols—along with recorded pāṭhabheda (manuscript variants) for mantra readings.
By framing ritual exactness, humility (explicit kṣamā/forgiveness), internalization of mantras (antar-nyāsa), and controlled dissolution (saṃhāra) as disciplines that purify agency and align the practitioner’s body–speech–mind with Śaiva order, supporting both ritual efficacy and inner steadiness.