Adhyaya 81
Chapter 81 — समयदीक्षाविधानम् (Procedure for Samaya Initiation)
अध्यायेऽस्मिन् समयदीक्षाविधानं निरूप्यते। सा शिष्ये ज्ञानजननी, भुक्तिमुक्तिप्रदा, मलमायाबन्धच्छेदिनी च। कलाभेदेन देहावस्थाः (प्रलयाकलः, सकलः) विविच्यन्ते; दीक्षा च निराधारा (तीव्रशक्तिनिपातजा) तथा साधारा (विधिसहिता) इति, पुनः समयाचारयोग्यताभ्यां सवीजा निर्वीजा च भेद्यते। अनन्तरं शैवागमिकः क्रमः—विघ्ननाशनं, भूतशुद्धिः, विशेषार्घ्यं, पञ्चगव्यं, अस्त्रकवचप्रयोगाः, सृष्ट्यादि-तादात्म्यन्यासाः, ‘शिवोऽहम्’ इति निश्चयपर्यन्तम्। शिवः मण्डले कलशे वह्नौ शिष्ये च प्रतिष्ठाप्यते, यतो बहिःप्रतिष्ठा अन्तर्मोक्षश्च साध्यते। ततः होमविधिः—आहुतिद्रव्यसंख्या, दीपनतर्पणं, चरुपाकः, पूर्णाहुतिः। पश्चात् भुक्तिमुक्त्यनुसारिणी शिष्यनियमाः, मन्त्रजलभस्मशुद्धिः, पाशभेदचिह्नार्थः, अन्ते शिवहस्तप्रदानं येन भावपूजाधिकारः सिध्यति। उपसंहारे समयदीक्षा शैवार्चनाय योग्यता ददाति।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये दमनकारोहणविधिर्नाम अशीतितमो ऽध्यायः अथैकाशीतितमो ऽध्यायः समयदीक्षाविधानं ईश्वर उवाच वाक्ष्यामि भोगमोक्षार्थं दीक्षां पापक्षयङ्करीं मलमायादिपाशानां विश्लेषः क्रियते यया
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये दमनकारोहणविधिर्नामाशीतितमोऽध्यायः समाप्तः। अथैकाशीतितमोऽध्यायः समयदीक्षाविधानम्। ईश्वर उवाच—वक्ष्यामि भोगमोक्षार्थं दीक्षां पापक्षयङ्करीम्; मलमायादिपाशानां विश्लेषो क्रियते यया॥
Verse 2
ज्ञानञ्च जन्यते शिष्ये सा दीक्षा भुक्तिमुक्तिदा विज्ञातकलनामैको द्वितीयः प्रलयाकलः
यया दीक्षया शिष्ये ज्ञानं जन्यते सा दीक्षा भुक्तिमुक्तिदा। ‘कलाऽ’ इति विज्ञातेषु द्वितीयः प्रलयाकलः॥
Verse 3
तृतीयः सकलः शास्त्रे ऽनुग्राह्यस्त्रिविधो मतः तत्राद्यो मलमात्रेण मुक्तो ऽन्यो मलकर्मभिः
शास्त्रे तृतीयः ‘सकलः’ इति कथ्यते, अनुग्राह्यः स त्रिविधो मतः। तत्र आद्यः केवलमलमात्रेण मुक्तः, अन्यः मलकर्मसमुच्छेदेन मुक्तिमाप्नोति।
Verse 4
कलादिभूमिपर्यन्तं स्तवैस्तु सकलो यतः निराधाराथ साधारा दीक्षापि द्विविधा मता
कलादिभूमिपर्यन्तं स्तवैः सर्वतः सकलो यतः क्रियते, तस्माद् दीक्षा द्विविधा मता—निराधारा च साधारा च।
Verse 5
निराधारा द्वयोस्तेषां साधारा सकलस्य तु आधारनिरपेक्षेण क्रियते शम्भुचर्यया
तेषां द्वयोः निराधारा, सकलस्य तु साधारा। तथापि शम्भुचर्यया आधारनिरपेक्षेणैव क्रियते।
Verse 6
तीव्रशक्तिनिपातेन निराधारेति सा स्मृता आचार्यमूर्तिमास्थाय मायातीव्रादिभेदया
तीव्रशक्तिनिपातेन सा ‘निराधारा’ इति स्मृता। आचार्यमूर्तिमास्थाय मायातीव्रादिभेदेन प्रवर्तते।
Verse 7
शक्त्या यां कुरुते शम्भुः सा साधिकरणोच्यते प्रलयानल इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रलयात्मक इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः इयं चतुर्विधा प्रोक्ता सवीजा वीजवर्जिता
शक्त्या यां कुरुते शम्भुः सा ‘साधिकरणा’ उच्यते। चिह्नितपुस्तके ‘प्रलयानल’ इति, अन्यचिह्नितपाठे ‘प्रलयात्मक’ इति। इयं चतुर्विधा प्रोक्ता—सवीजा च वीजवर्जिता च।
Verse 8
साधिकारानधिकारा यथा तदभिधीयते समयाचारसंयुक्ता सवीजा जायते नृणां
साधिकारानधिकारा यथा तदभिधीयते, नृणां स्वस्वस्थित्यनुसारतः अधिकारोऽनधिकारो वा भवति। समयाचारसंयुक्ता क्रिया सवीजा जायते, फलप्रदा च भवति।
Verse 9
निर्वीजा त्वसमर्थानां समयाचारवर्जिता नित्ये नैमित्तिके काम्ये यतः स्यादधिकारिता
असमर्थानां तु क्रिया निर्वीजा, समयाचारवर्जिता च। अत एव नित्ये नैमित्तिके काम्ये च कर्मणि अधिकारिता स्यात्।
Verse 10
साधिकारा भवेद्दीक्षा साधकाचार्ययोरतः निर्वीजा दीक्षितानान्तु यदास मम पुत्रयोः
अतः साधकाचार्ययोः साधिकारां दीक्षां भवेत्। दीक्षितानां तु निर्वीजत्वे सा निष्फला भवति, यथा मम पुत्रयोः।
Verse 11
नित्यमात्राधिकारत्वद्दीक्षा निरधिकारिका द्विविधेयं द्विरूपा हि प्रत्येकमुपजायते
नित्यमात्राधिकारत्वात् सा दीक्षा निरधिकारिका इति कथ्यते। इयं द्विविधा; प्रत्येकं च द्विरूपा ह्युपजायते।
Verse 12
एका क्रियावती तत्र कुण्डमण्डलपूर्विका मनोव्यापारमात्रेण या सा ज्ञानवती मता
तत्र एका क्रियावती, कुण्डमण्डलपूर्विका। या तु मनोव्यापारमात्रेण क्रियते, सा ज्ञानवती मता।
Verse 13
इत्थं लब्धाधिकारेण दीक्षाअचार्येण साध्यते स्कन्ददीक्षां गुरुः कुर्यात् कृत्वा नित्यक्रियां ततः
इत्येवं दीक्षाचार्यः सम्यगधिकारे लब्धे सति विधिं साधयेत्। ततः नित्यकर्म कृत्वा गुरुः स्कन्ददीक्षां दद्यात्॥
Verse 14
प्रणवार्ग्यकराम्भोजकृतद्वाराधिपार्चणः विघ्नानुत्सार्य देहल्यां न्यस्यास्त्रं स्वासने स्थितः
प्रणवार्घ्यकराम्भोजैः कृतद्वाराधिपार्चनः। विघ्नानुत्सार्य देहल्यां न्यस्यास्त्रं स्वासने स्थितः॥
Verse 15
कुर्वीत भूतसंशुद्धिं मन्त्रयोगं यथोदितं तिलतण्डुलसिद्धार्थकुशदूर्वाक्षतोदकं
भूतसंशुद्धिं कुर्वीत मन्त्रयोगं यथोदितम्। तिलतण्डुलसिद्धार्थकुशदूर्वाक्षतोदकैः॥
Verse 16
सयवक्षीरनीरञ्च विशेषार्घ्यमिदन्ततः तदम्बुना द्रव्यशुद्धिं तिलकं स्वासनात्मनोः
सयवक्षीरनीरं च विशेषार्घ्यमिदं ततः। तदम्बुना द्रव्यशुद्धिं तिलकं स्वासनात्मनोः॥
Verse 17
पूजनं मन्त्रशिद्धिञ्च पञ्चगव्यञ्च पूर्ववत् लाजचन्दनसिद्धार्थभस्मदूर्वाक्षतं कुशान्
पूजनं मन्त्रसिद्धिं च पञ्चगव्यं च पूर्ववत्। लाजचन्दनसिद्धार्थभस्मदूर्वाक्षतं कुशान्॥
Verse 18
विकिरान् शुद्धलाजांस्तान् सधूपानस्त्रमन्त्रितान् कृतनित्यक्रियाद्वय इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः भस्मदूर्वाक्षतानिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः शस्त्राम्बुप्रोक्षितानेतान् कवचेनावगुण्ठितान्
शुद्धलाजान् सधूपान् अस्त्रमन्त्रेण मन्त्रितान् विकिर्य, नित्यकर्मद्वयं कृत्वा, अस्त्रमन्त्राभिमन्त्रितेनाम्भसा प्रोक्ष्य, कवचेनावगुण्ठयेत्।
Verse 19
नानाग्रहणाकारान् विघ्नौघविनिवारकान् दर्भाणान्तालमानेन कृत्वा षट्त्रिंशता दलैः
नानाग्रहणाकारान् विघ्नौघविनिवारकान् दर्भाग्रैस्तालमानैः षट्त्रिंशद्दलैः कृत्वा विन्यसेत्।
Verse 20
सप्तजप्तं शिवास्त्रेण वेणीं बोधासिमुत्तमं शिवमात्मनि विन्यस्य सृष्ट्याधारमभीप्सितं
शिवास्त्रेण सप्तजप्तं वेणीं बोधासिमुत्तमम्। आत्मनि शिवं विन्यस्य, सृष्ट्याधारमभीप्सितं लभेत्।
Verse 21
निष्कलं च शिवं न्यस्य शिवो ऽहमिति भावयेत् उष्णीषं शिरसि न्यस्य अलं कुर्यात्स्वदेहकं
निष्कलं शिवं न्यस्य, ‘शिवोऽहम्’ इति भावयेत्। उष्णीषं शिरसि न्यस्य, स्वदेहं अलङ्कुर्यात्।
Verse 22
गन्धमण्डनकं स्वीये विदध्याद्दक्षिणे करे विधिनात्रार्चयेदीशमित्थं स्याच्छिवमस्तकं
गन्धमण्डनकं स्वीयदक्षिणकरे विदध्यात्। विधिनेशमार्चयेत्; इत्थं स्याच्छिवमस्तकम्।
Verse 23
विन्यस्य शिवमन्त्रेण भास्वरं निजमस्तके शिवादभिन्नमात्मानं कर्तारं भावयेद्यथा
शिवमन्त्रेण निजमस्तके भास्वरं न्यासं कृत्वा, शिवादभिन्नं स्वात्मानं कर्तारं च यथाविधि भावयेत्।
Verse 24
मण्डले कर्मणां साक्षी कलशे यज्ञरक्षकः होमाधिकरणं वह्नौ शिष्ये पाशविमोचकः
मण्डले कर्मणां साक्षी, कलशे यज्ञरक्षकः; वह्नौ होमाधिकरणं, शिष्ये पाशविमोचकः।
Verse 25
स्वात्मन्यनुगृहीतेति षडाधारो य ईश्वरः सो ऽहमेवेति कुर्वीत भावं स्थिरतरं पुनः
स्वात्मन्यनुगृहीतोऽस्मीति चिन्तयन्, षडाधारस्थितो य ईश्वरः सोऽहमेवेति भावं पुनः पुनः स्थिरतरं कुर्यात्।
Verse 26
ज्ञानखड्गकरः स्थित्वा नैरृत्याभिमुखो नरः सार्घ्याम्बुपञ्चगव्याभ्यां प्रोक्षयेद्यागमण्डपं
ज्ञानखड्गकरः स्थित्वा नैरृत्याभिमुखो नरः, सार्घ्याम्बुपञ्चगव्याभ्यां यागमण्डपं प्रोक्षयेत्।
Verse 27
चतुष्पथान्तसंस्कारैः संस्कुर्यादीक्षणादिभिः विक्षिप्य विकरांस्तत्र कुशकूर्चोपसंहरेत्
चतुष्पथान्तसंस्कारैः संस्कुर्याद् ईक्षणादिभिः; विक्षिप्य विकरांस्तत्र कुशकूर्चोपसंहरेत्।
Verse 28
तानीशदिशि वर्धन्यामासनायोपकल्पयेत् नैरृते वास्तुगीर्वाणान् द्वारे लक्ष्मीं प्रपूजयेत्
तानि द्रव्याणि ईशानदिशि वर्धन्यां शुभस्थाने आसनरूपेण उपकल्पयेत्। नैरृतदिशि वास्तुदेवतान् पूजयेत्, द्वारे च लक्ष्मीं विधिवत् प्रपूजयेत्॥
Verse 29
आप्ये रत्नैः पूरयन्तीं हृदा मण्डपरूपिणीं अस्त्राम्बु इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः शिष्ये पापविमोचक इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः साम्बुवस्त्रे सरत्ने च धान्यस्थे पश्चिमानने
आप्ये पात्रे हृदा मन्त्रेण रत्नैः पूरयन्तीं मण्डपरूपिणीं शक्तिं भावयेत्। (केषुचित् चिह्नितपुस्तके ‘अस्त्राम्बु’ इति; शिष्योपदेशे च ‘पापविमोचक’ इति पाठः।) सा साम्बुवस्त्रे सरत्ने च धान्यस्थे स्थाप्येत्, पश्चिमानना॥
Verse 30
ऐशे कुम्भे यजेच्छम्भुं शक्तिं कुम्भस्य दक्षिणे पश्चिमस्यान्तु सिंहस्थां वर्धनीं खड्गरूपिणीं
एवंविधे कुम्भे शम्भुं यजेत्तथा। कुम्भस्य दक्षिणे शक्तिं पूजयेत्, पश्चिमे तु सिंहस्थां खड्गरूपिणीं वर्धनीं पूजयेत्॥
Verse 31
दिक्षु शक्रादिदिक्पालान्विष्ण्वन्तान् प्रणवासनान् वाहनायुधसंयुक्तान् हृदाभ्यर्च्य स्वनामभिः
दिक्षु शक्रादीन् दिक्पालान् विष्ण्वन्तान् प्रणवासनान्। स्वस्ववाहनायुधयुक्तान् हृदा पूजयेत्, स्वनामभिः समाह्वयन्॥
Verse 32
प्रथमन्तां समादाय कुम्भस्याग्राभिगामिनीं अविच्छिन्नपयोधरां भ्रामयित्वा प्रदक्षिणं
प्रथमं धारां समादाय कुम्भस्याग्राभिगामिनीम्। अविच्छिन्नपयोधरां प्रदक्षिणं भ्रामयित्वा प्रदक्षिणां कुर्यात्॥
Verse 33
शिवाज्ञां लोकपालानां श्रावयेन्मूलमुच्चरन् संरक्षत यथायोगं कुम्भं धृत्वाथ तां धारेत्
मूलमन्त्रं जपन् शिवाज्ञां लोकपालान् श्रावयेत्—“यथायोगं अस्य कर्मणः संरक्षणं कुरुत” इति। ततः कुम्भं गृहीत्वा विधिवत् तां धारयेत्।
Verse 34
ततः स्थिरासने कुम्भे साङ्गं सम्पूज्य शङ्करं विन्यस्य शोध्यमध्वानं वर्धन्यामस्त्रमर्चयेत्
ततः स्थिरासने कुम्भे शङ्करं साङ्गं सम्पूज्य, शोध्यमध्वानं विन्यस्य, तत्र वर्धन्यामस्त्रमर्चयेत्।
Verse 35
ः अस्त्रासनाय हूं फट् ॐ ॐ अस्त्रमूर्तये नमः ॐ हूं फट् पाशुपतास्त्राय नमः ॐ ॐ हृदयाय हूं फट् नमः ॐ श्रीं शिरसे हूं फट् नमः ॐ यं शिखायै हूं फट् नमः ॐ गूं कवचाय हूं फट् नमः ॐ फट् अस्त्राय हूं फट् नमःचतुर्वक्त्रं सदंष्ट्रञ्च स्मरेदस्त्रं सशक्तिकं समुद्गरत्रिशूलासिं सूर्यकोटिसमप्रभं
मन्त्रः—“ः अस्त्रासनाय हूँ फट्। ॐ ॐ अस्त्रमूर्तये नमः। ॐ हूँ फट् पाशुपतास्त्राय नमः। ॐ ॐ हृदयाय हूँ फट् नमः। ॐ श्रीं शिरसे हूँ फट् नमः। ॐ यं शिखायै हूँ फट् नमः। ॐ गूं कवचाय हूँ फट् नमः। ॐ फट् अस्त्राय हूँ फट् नमः।” चतुर्वक्त्रं सदंष्ट्रं सशक्तिकं समुद्गरत्रिशूलासिं सूर्यकोटिसमप्रभं अस्त्रं स्मरेत्।
Verse 36
भगलिङ्गसमायोगं विदध्याल्लिङ्गमुद्रया अट् ॐ ॐ अस्त्रमूर्तये नमः ॐ स्वां स्वं क्रूं फट् पाशुपतास्त्राय स्वाहा ॐ ॐ हृदयाय क्रूं फट् नमः ॐ पं शिखायै क्रूं फट् नमः ॐ खं कवचाय क्रूं फट् नमः ॐ हं फट् अस्त्राय फट् नमः इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अग्गुष्ठेन स्पृशेत् कुम्भं हृदा मुष्ट्यास्त्रवर्धनीं
लिङ्गमुद्रया ‘अट्’ इत्युक्त्वा भगलिङ्गसमायोगं विदध्यात्। मन्त्राः—“ॐ ॐ अस्त्रमूर्तये नमः। ॐ स्वां स्वं क्रूं फट् पाशुपतास्त्राय स्वाहा। ॐ ॐ हृदयाय क्रूं फट् नमः। ॐ पं शिखायै क्रूं फट् नमः। ॐ खं कवचाय क्रूं फट् नमः। ॐ हं फट् अस्त्राय फट् नमः।” इति चिह्नितपुस्तकपाठः। अङ्गुष्ठेन कुम्भं स्पृशेत्; हृदा मुष्ट्या अस्त्रवर्धनीं कुर्यात्।
Verse 37
भुक्तये मुक्तये त्वादौ मुष्टिना वर्धनीं स्पृशेत् कुम्भस्य मुखरक्षार्थं ज्ञानखड्गं समर्पयेत्
आदौ भुक्तये मुक्तये च मुष्टिना वर्धनीं स्पृशेत्। कुम्भस्य मुखरक्षार्थं ज्ञानखड्गं समर्पयेत्।
Verse 38
शस्त्रञ्च मूलमन्त्रस्य शतं कुम्भे निवेशयेत् तद्दशांशेन वर्धन्यां रक्षां विज्ञापयेत्ततः
शस्त्रं मूलमन्त्रशतसंयुक्तं कुम्भे निवेशयेत्। तस्य दशांशेन वर्धन्यां रक्षां ततः विज्ञापयेत्॥
Verse 39
यथेदं कृतयत्नेन भगवन्मखमन्दिरं रक्षणीयं जगन्नाथ सर्वाध्वरधर त्वया
यथेदं कृतयत्नेन भगवन् मखमन्दिरम्। रक्षणीयं जगन्नाथ सर्वाध्वरधर त्वया॥
Verse 40
प्रणवस्थं चतुर्बाहुं वायव्ये गणमर्चयेत् स्थण्डिले शिवमभ्यर्च्य सार्घ्यकुण्डं व्रजेन्नरः
प्रणवस्थं चतुर्बाहुं वायव्ये गणमर्चयेत्। स्थण्डिले शिवमभ्यर्च्य सार्घ्यकुण्डं व्रजेन्नरः॥
Verse 41
निविष्टो मन्त्रतृप्त्यर्थमर्घ्यगन्धघृतादिकं वामे ऽसव्ये तु विन्यस्य समिद्दर्भतिलादिकं
निविष्टो मन्त्रतृप्त्यर्थमर्घ्यगन्धघृतादिकम्। वामेऽसव्ये तु विन्यस्य समिद्दर्भतिलादिकम्॥
Verse 42
कुण्डवह्निस्रुगाज्यादि प्राग्वत् संस्कृत्य भावयेत् मुख्यतामूर्ध्ववक्त्रस्य हृदि वह्नौ शिवं यजेत्
कुण्डवह्निस्रुगाज्यादि प्राग्वत् संस्कृत्य भावयेत्। मुख्यतामूर्ध्ववक्त्रस्य हृदि वह्नौ शिवं यजेत्॥
Verse 43
स्वमूर्तौ शिवकुम्भे च स्थण्डिले त्वग्निशिष्ययोः सृष्टिन्यासेन विन्यस्य शोध्याध्वानं यथाविधि
स्वमूर्तौ शिवकुम्भे च स्थण्डिले त्वग्निशिष्ययोः सृष्टिन्यासेन विन्यस्य शोध्याध्वानं यथाविधि।
Verse 44
कुण्डमानं मुखं ध्यात्वा हृदाहुतिभिरीप्सितं वीजानि सप्तजिह्वानामग्नेर्होमाय भण्यते
कुण्डमानं मुखं ध्यात्वा हृदाहुतिभिरीप्सितं वीजानि सप्तजिह्वानामग्नेर्होमाय भण्यते।
Verse 45
विरेफावन्तिमौवर्णौ रेफषष्ठस्वरान्वितौ इन्दुविन्दुशिखायुक्तौ जिह्वावीजानुपक्रमात्
विरेफावन्तिमौवर्णौ रेफषष्ठस्वरान्वितौ इन्दुविन्दुशिखायुक्तौ जिह्वावीजानुपक्रमात्।
Verse 46
हिरण्या वनका रक्ता कृष्णा तदनु सुप्रभा अतिरिक्ता बहुरूपा रुद्रेन्द्राग्न्याप्यदिङ्मुखा
हिरण्या वनका रक्ता कृष्णा तदनु सुप्रभा अतिरिक्ता बहुरूपा रुद्रेन्द्राग्न्याप्यदिङ्मुखा।
Verse 47
क्षीरादिमधुरैर् होमं कुर्याच्छान्तिकपौष्टिके अभिचारे तु पिण्याकसक्तुकञ्चुककाञ्चिकैः
क्षीरादिमधुरैर् होमं कुर्याच्छान्तिकपौष्टिके अभिचारे तु पिण्याकसक्तुकञ्चुककाञ्चिकैः।
Verse 48
लवणैर् आजिकातक्रकटुतैलैश् च कण्टकैः वायव्ये कालमर्चयेदिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः समिद्भिरपि वक्राभिः क्रुद्धो भाष्याणुना यजेत्
लवणैः सर्षपैस्तक्रेण कटुतैलैश्च कण्टकैः सह वायव्यदिशि कालं समर्चयेदिति चिह्नितपुस्तकपाठः। वक्रसमिद्भिरपि क्रुद्धः सन् भाष्यानुसारं यजनं कुर्यात्॥
Verse 49
कदम्बकलिकाहोमाद्यक्षिणी सिद्ध्यति ध्रुवं बन्धूककिंशुकादीनि वश्याकर्षाय होमयेत्
कदम्बकलिकाहोमाद् यक्षिणी सिद्ध्यति ध्रुवम्। बन्धूककिंशुकादीनि वश्याकर्षार्थं होमयेत्॥
Verse 50
बिल्वं राज्याय लक्ष्मार्थं पाटलांश् चम्पकानपि पद्मानि चक्रवर्तित्वे भक्ष्यभोज्यानि सम्पदे
बिल्वं राज्याय लक्ष्म्यर्थं पाटलाश्चम्पकानपि। पद्मानि चक्रवर्तित्वे भक्ष्यभोज्यानि सम्पदे॥
Verse 51
दूर्वा व्याधिविनाशाय सर्वसत्त्ववशीकृते प्रियङ्गुपाटलीपुष्पं चूतपत्रं ज्वरान्तकं
दूर्वा व्याधिविनाशाय सर्वसत्त्ववशीकृते। प्रियङ्गुपाटलीपुष्पं चूतपत्रं ज्वरान्तकम्॥
Verse 52
मृत्युञ्जयो मृत्युजित् स्याद् वृद्धिः स्यात्तिलहोमतः रुद्रशान्तिः सर्वशान्त्यै अथ प्रस्तुतमुच्यते
मृत्युञ्जयेन मृत्युजित् स्यात् वृद्धिः स्यात्तिलहोमतः। रुद्रशान्तिः सर्वशान्त्यै अथ प्रस्तुतमुच्यते॥
Verse 53
आहुत्यष्टशतैर् मूलमङ्गानि तु दशांशतः सन्तर्पयेत मूलेन दद्यात् पूर्णां यथा पुरा
आहुत्यष्टशतैः कृत्वा मूलमन्त्रेण विधिवत्। ततो दशांशभागेनाङ्गानि सन्तर्पयेत् क्रमात्॥ मूलेनैव पुनः पूर्णां पूर्णाहुतिं दद्यात् यथा पुरा॥
Verse 54
तथा शिष्यप्रवेशाय प्रतिशिष्यं शतं जपेत् दुर् निमित्तापसाराय सुनिमित्तकृते तथा
तथा शिष्यप्रवेशार्थं प्रतिशिष्यं शतं जपेत्। दुर्निमित्तापसारार्थं सुनिमित्तप्रसिद्धये॥
Verse 55
शतद्वयञ्च होतव्यं मूलमन्त्रेण पूर्ववत् मूलाद्यष्टास्त्रमन्त्राणां स्वाहान्तैस्तर्पणं सकृत्
शतद्वयं होतव्यं मूलमन्त्रेण पूर्ववत्। मूलाद्यष्टास्त्रमन्त्राणां स्वाहान्तैस्तर्पणं सकृत्॥
Verse 56
शिखासम्पुटितैर् वीजैर् ह्रूं फडन्तैश् च दीपनं ॐ हौं शिवाय स्वाहेत्यादिमन्त्रैश् च तर्पणं
शिखासम्पुटितैर्बीजैर्ह्रूं फडन्तैश्च दीपनम्। ॐ हौं शिवाय स्वाहेत्यादिमन्त्रैश्च तर्पणम्॥
Verse 57
ॐ ह्रूं ह्रौं ह्रीं शिवाय ह्रूं फडित्यादिदीपनं ततः शिवाम्भसा स्थालीं क्षालितां वर्मगुण्ठितां
ॐ ह्रूं ह्रौं ह्रीं शिवाय ह्रूं फडित्यादिदीपनम्। ततः शिवाम्भसा स्थालीं क्षालितां वर्मगुण्ठिताम्॥
Verse 58
चन्दनादिसमालब्धां बध्नीयात् कटकं गले वर्मास्त्रजप्तसद्दर्भपत्राभ्यां चरुसिद्धये
चन्दनादिभिः समालब्धं कटकं गले बध्नीयात्। वर्मास्त्रजप्तसद्दर्भपत्रद्वयेन चरुसिद्धये।
Verse 59
हुं फडन्तैश् च ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ हूं हौं हूं शिवाय हूमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ क्रं हौं क्रं शिवाय क्रूं इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः धर्मगुण्ठितामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः वर्माद्यैर् आसने दत्ते सार्धेन्दुकृतमण्डले न्यस्तायां मूर्तिभूतायां भावपुष्पैः शिवं यजेत्
हुं फडन्तैश्च (ख-पाठः) मन्त्ररूपं प्रयुञ्जीत—ॐ हूं हौं हूं शिवाय हूमिति (ख-पाठः) अथवा ॐ क्रं हौं क्रं शिवाय क्रूं इति (ङ-पाठः)। वर्माद्यैरासने दत्ते सार्धेन्दुकृतमण्डले न्यस्तायां मूर्तिभूतायां भावपुष्पैः शिवं यजेत्।
Verse 60
वस्त्रबद्धमुखायां वा स्थाल्यां पुष्पैर् वहिर्भवैः चुल्ल्यां पश्चिमवक्त्रायां न्यस्तायां मानुषात्मना
वस्त्रबद्धमुखायां वा स्थाल्यां वहिर्भवैः पुष्पैः (निक्षिपेत्)। सा स्थाली मानुषात्मना न्यस्तायां चुल्ल्यां पश्चिमवक्त्रायां स्थाप्येत्।
Verse 61
न्यस्ताहङ्कारवीजायां शुद्धायां वीक्षणादिभिः धर्माधर्मशरीरायां जप्तायां मानुषात्मना
न्यस्ताहङ्कारबीजायां शुद्धायां वीक्षणादिभिः। धर्माधर्मशरीरायां जप्तायां मानुषात्मना॥
Verse 62
स्थालीमारोपयेदस्त्रजप्तां गव्याम्बुमार्जितां गव्यं पयो ऽस्त्रसंशुद्धं प्रासादशतमन्त्रितं
स्थालीमारोपयेदस्त्रजप्तां गव्याम्बुमार्जितां। गव्यं पयोऽस्त्रसंशुद्धं प्रासादशतमन्त्रितम्॥
Verse 63
तुण्डलान् श्यामकादीनां निक्षिपेत्तत्र तद्यथा एकशिष्यविधानाय तेषां प्रसृतिपञ्चकं
तत्र तुण्डलान् श्यामकादीन् च विधिवत् निक्षिपेत्; एकशिष्यविधानार्थं तेषां द्रव्याणां प्रसृतिपञ्चकं प्रमाणम्।
Verse 64
प्रसृतिं प्रसृतिं पश्चाद्वर्धयेद् द्व्यादिषु क्रमात् कुर्याच्चानलमन्त्रेण पिधानं कवचाणुना
पश्चाद् द्व्यादिषु क्रमेण प्रसृतिं प्रसृतिं वर्धयेत्; अनलमन्त्रेण कवचाणुना च पिधानं कुर्यात्।
Verse 65
शिवाग्नौ मूलमन्त्रेण पूर्वास्यश् चरुकं पचेत् सुखिन्ने तत्र तच्चुल्ल्यां श्रुवमापूर्य सर्पिषा
पूर्वाभिमुखः शिवाग्नौ मूलमन्त्रेण चरुकं पचेत्; सम्यक् पक्ते तस्मिन् तस्यां चुल्ल्यां श्रुवं सर्पिषा आपूर्येत्।
Verse 66
स्वाहान्तैः संहितामन्त्रैर् दत्वा तप्ताभिघारणं संस्थाप्य मण्डले स्थालीं सद्दर्भे ऽस्त्राणुना कृते
स्वाहान्तैः संहितामन्त्रैः तप्ताभिघारणं दत्त्वा; मण्डले सद्दर्भे स्थालीं संस्थाप्य, अस्त्राणुना कृतं विधिं सम्यक् कुर्यात्।
Verse 67
प्रणवेन पिधायास्यां तद्देहलेपनं हृदा सुशीतलो भवत्येवम् प्राप्य शीताभिघारणं
प्रणवेनास्यां पिधाय, हृदा तद्देहलेपनं कृत्वा; एवं सुशीतलो भवति, शीताभिघारणविधिं प्राप्नोति।
Verse 68
विदध्यात्संहितामन्त्रैः शिष्यं प्रति सकृत् सकृत् धर्माद्यासनके हुत्वा कुण्डमण्डलपश्चिमे
संहितामन्त्रैः शिष्यं प्रति सकृत् सकृत् विधिवत् विदध्यात्। धर्माद्यासनके हुत्वा कुण्डमण्डलयोः पश्चिमे शिष्यं स्थापयेत्।
Verse 69
सम्पातञ्च स्रुचा हुत्वा शुद्धिं संहितया चरेत् चरुकं सकृदालभ्य तयैव वषडन्तया
स्रुचा सम्पातं हुत्वा संहितया शुद्धिं चरेत्। चरुकं सकृदालभ्य तया एव वषडन्तया हुत्वा समापयेत्।
Verse 70
धर्माद्यैर् आसने इति क, चिह्नितपुस्तकपाठः सार्दाम्बुकृतमण्डले इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः धर्माद्यासनके धृत्वेति ख, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः धेनुमुद्रामृतीभूतं स्थण्डिलेशान्तिकं नयेत् साज्यभागं स्वशिष्याणां भागो देवाय वह्नये
धेनुमुद्रया अमृतीभूतं कृत्वा स्थण्डिलेशान्तिकं नयेत्। साज्यभागः स्वशिष्याणां, भागो देवाय वह्नये।
Verse 71
कुर्यात्तु स्तोकपालादेः समध्वाज्यमितिदं त्रयं नमो ऽन्तेन हृदा दद्यात्तेनैवाचमनीयकं
स्तोकपालादेः समध्वाज्यमिति त्रयं कुर्यात्। नमोऽन्तेन हृदा दद्यात्, तेनैवाचमनीयकं संस्कुर्यात्।
Verse 72
साज्यं मन्त्रशतं हुत्वा दद्यात् पूर्णां यथाविधि मण्डलं कुण्डतः पूर्वे मध्ये वा शम्भुकुम्भयोः
साज्यं मन्त्रशतं हुत्वा पूर्णां यथाविधि दद्यात्। मण्डलं कुण्डतः पूर्वे मध्ये वा शम्भुकुम्भयोः स्थापयेत्।
Verse 73
रुद्रमातृगणादीनां निर्वर्त्यान्तर्बलिं हृदा शिवमध्ये ऽप्यलब्धाज्ञो विधायैकत्वभावनं
रुद्रमातृगणादीनां हृदि सम्यक् कृत्वा अन्तर्बलिं, शिवमध्य एव अलब्धाज्ञोऽपि एकत्वभावनां भावयेत्।
Verse 74
सर्वज्ञतादियुक्तो ऽहं समन्ताच्चोपरि स्थितः ममांशो योजनास्थानमधिष्ठाहमध्वरे
सर्वज्ञतादियुक्तोऽहं समन्ताच्चोपरि स्थितः; अध्वरे ममांशो योजनास्थानमधिष्ठाति।
Verse 75
शिवो ऽहमित्यहङ्कारी निष्क्रमेद् यागमण्डपात् न्यस्तपूर्वाग्रसन्धर्भे शस्त्राणुकृतमण्डले
“शिवोऽहम्” इत्यहङ्कारयुक्तः यागमण्डपात् निष्क्रमेत्; न्यस्तपूर्वाग्रसन्धर्भे शस्त्राणुकृतमण्डले।
Verse 76
प्रणवासनके शिष्यं शुक्लवस्त्रोत्तरीयकं स्नातञ्चोदङ्मुखं मुक्त्यै पूर्ववक्त्रन्तु भुक्तये
प्रणवासनके शिष्यं निवेश्य, शुक्लवस्त्रोत्तरीयकं कृत्वा, स्नातं चोदङ्मुखं मुक्त्यै; पूर्वमुखं तु भुक्तये।
Verse 77
ऊर्ध्वं कायं समारोप्य पूर्वास्यं प्रविलोकयेत् चरणादिशिखां यावन्मुक्तौ भुक्तौ विलोमतः
ऊर्ध्वं कायं समारोप्य पूर्वास्यं प्रविलोकयेत्; चरणादिशिखां यावत्। मुक्तौ भुक्तौ च विलोमतः क्रमः।
Verse 78
चक्षुषा सप्रसादेन शैवं धाम विवृण्वता अस्त्रोदकेन सम्मोक्ष्य मन्त्राम्बुस्नानसिद्दये
चक्षुषा सप्रसादेन शैवं धामान्तरे मनसा विवृण्वता । अस्त्रोदकेन सम्मोक्ष्य मन्त्राम्बुस्नानसिद्धये ॥
Verse 79
भस्मस्नानाय विघ्नानां शान्तये पापभित्तये सृष्टिसंहारयोगेन ताडयेदस्त्रभस्मना
भस्मस्नानाय विघ्नानां शान्तये पापभित्तये । सृष्टिसंहारयोगेन ताडयेदस्त्रभस्मना ॥
Verse 80
पुनरस्त्राम्बुना प्रोक्ष्य सकलीकरणाय तं स्थण्डिलोपान्तिकं नयेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः तेनैवाचमनीयमिति क, ख, ग, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः पाशभित्तये इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः नाभेरूर्ध्वं कुशाग्रेण मार्जनीयास्त्रमुच्चरन्
पुनरस्त्राम्बुना प्रोक्ष्य सकलीकरणाय तम् । स्थण्डिलोपान्तिकं नयेत् तेनैवाचमनीयम् ॥ नाभेरूर्ध्वं कुशाग्रेण मार्जनीयास्त्रमुच्चरन् । मार्जयेदिति ॥
Verse 81
त्रिधाअलभेत तन्मूलैर् अघमर्षाय नाभ्यधः द्वैविध्याय च पाशानां आलभेत शराणुना
त्रिधाऽऽलभेत तन्मूलैरघमर्षाय नाभ्यधः । द्वैविध्याय च पाशानामालभेत शराणुना ॥
Verse 82
तच्छरीरे शिवं साङ्गं सासनं विन्यसेत्ततः पुष्पादिपूजितस्यास्य नेत्रे नेत्रेण वा हृदा
तच्छरीरे शिवं साङ्गं सासनं विन्यसेत्ततः । पुष्पादिपूजितस्यास्य नेत्रे नेत्रेण वा हृदा ॥
Verse 83
बध्वामन्त्रितवस्त्रेण सितेन सदशेन च अप्_८१०८३अब्प्रदक्षिणक्रमादेनं प्रवेश्य शिवदक्षिणं
मन्त्राभिमन्त्रितेन श्वेतवस्त्रेण दशगुणग्रन्थियुक्तेन बद्ध्वा, प्रदक्षिणाक्रमविधिना शिवं दक्षिणतः कृत्वा तं प्रविशयेत्।
Verse 84
सवस्त्रमासनं दद्यात् यथावर्णं निवेदयेत् संहारमुद्रयात्मानं मूर्त्या तस्य हृदम्बुजे
सवस्त्रमासनं दद्यात्, यथावर्णक्रमेण निवेदयेत्। ततः संहारमुद्रया स्वात्मानं मूर्तिसहितं तस्य हृदम्बुजे निवेशयेत्।
Verse 85
निरुध्य शोधिते काये न्यासं कृत्वा तमर्चयेत् पूर्वाननस्य शिष्यस्य मूलमन्त्रेण मस्तके
निरुध्य शोधिते काये न्यासं कृत्वा तमर्चयेत्। पूर्वाननस्य शिष्यस्य मूलमन्त्रं मस्तके न्यसेत्।
Verse 86
शिवहस्तं प्रदातव्यं रुद्रेशपददायकं शिवसेवाग्रहोपायं दत्तहस्तं शिवाणुना
शिवहस्तः प्रदातव्यः रुद्रेशपददायकः। शिवसेवाग्रहोपायो दत्तहस्तः शिवाणुना॥
Verse 87
शिवे प्रक्षेपयेत् पुष्पमपनीयार्चकन्तारं तत्पात्रस्थानमन्त्राढ्यं शिवदेवगणानुगं
शिवे पुष्पं प्रक्षेपयेत्, अपनीयार्चककण्टारम्। तत्पात्रस्थानं मन्त्राढ्यं शिवदेवगणानुगं स्थापयेत्।
Verse 88
विप्रादीनां क्रमान्नाम कुर्याद्वा स्वेच्छया गुरुः प्रणतिं कुम्भवर्धन्योः कारयित्वानलान्तिकं
गुरुः विप्रादीनां वर्णक्रमानुसारं नाम कुर्यात्, अथवा स्वेच्छया अपि। कुम्भवर्धन्योः प्रणतिं कारयित्वा, अनलसमीपे विधेयकर्म प्रवर्तयेत्।
Verse 89
सदक्षिणासने तद्वत् सौम्यास्यमुपवेशयेत् शिष्यदेहविनिष्क्रान्तां सुषुम्णामिव चिन्तयेत्
सदक्षिणासने तथैव सौम्यास्यं उपवेशयेत्। शिष्यदेहविनिष्क्रान्तां शक्तिं सुषुम्णामिव चिन्तयेत्।
Verse 90
निजग्रहलीनाञ्च दर्भमूलेन मन्त्रितं सुवर्णञ्चेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः शिवात्मनेति ख, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः अपनीयाधिकाम्बरं इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः सदक्षिणासन तत्रेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः दर्भाग्रं दक्षिणे तस्य विधाय करपल्लवे
निजग्रहलीनं दर्भमूलेन मन्त्रितं कृत्वा, (पाठान्तराणि—सुवर्णं, शिवात्मने, अपनीयाधिकाम्बरं, सदक्षिणासनतत्रेति) तस्य दक्षिणे करपल्लवे दर्भाग्रं विधाय।
Verse 91
तम्मूलमात्मजङ्घायामग्रञ्चेति शिखिध्वजे शिष्यस्य हृदयं गत्वा रेचकेन शिवाणुना
तस्य मूलं आत्मजङ्घायां स्थापयेत्, अग्रं च शिखायां, हे शिखिध्वज। शिष्यस्य हृदयं गत्वा, रेचकेन शिवाणुना क्रियामाचरेत्।
Verse 92
पुरकेण समागत्य स्वकीयं हृद्यान्तरं शिवाग्निना पुनः कृत्वा नाडीसन्धानमीदृशं
पुरकेण समागत्य, स्वकीयं हृद्यान्तरं शिवाग्निना पुनः प्रज्वाल्य, एवं नाडीसन्धानं कुर्यात्।
Verse 93
हृदा तत्सन्निधानार्थञ्जुहुयादाहुतित्रयं शिवहस्तस्थिरत्वार्थं शतं मूलेन होमयेत् इत्थं समयदीक्षायां भवेद्योग्यो भवार्चने
हृदा-मन्त्रेण तस्य सन्निधानार्थं त्रिराहुतिं जुहुयात्। शिवहस्तस्य स्थैर्यार्थं मूलमन्त्रेण शतं होमयेत्। एवं समयदीक्षया भवार्चने योग्यो भवति॥
Frequently Asked Questions
A precise Śaiva-Agamic workflow: classification of dīkṣā (nirādhārā/sādhārā; savījā/nirvījā), establishment of Śiva across maṇḍala–kalaśa–agni–śiṣya, and the protective/mantric technology of astra, kavaca, vardhanī, nyāsa, and homa counts (e.g., 800 oblations, then daśāṁśa for aṅgas, plus pūrṇāhuti).
It frames initiation as knowledge-producing and bond-severing (mala–māyā–pāśa), culminating in Śiva-identity contemplation (“Śivo’ham”) and the conferral of ritual authority (adhikāra) through samaya-dīkṣā, making the disciple fit for sustained Bhava (Śiva) worship aimed at both disciplined worldly flourishing and liberation.
Savījā is ‘seeded’—effective and result-bearing when joined to samayācāra and proper entitlement; nirvījā is ‘seedless,’ associated with incapacity and lack of prescribed observances, limiting the scope and potency of ritual authority.
The rite is designed as a total consecration ecology: Śiva is witness in the maṇḍala, protector in the kalaśa, authority in the fire, and liberator in the disciple—so outer ritual supports mirror and activate inner transformation.