Adhyaya 48
Chapter 48 — Account of the Hymn to the Twenty-Four Forms (Caturviṁśati-mūrti-stotra-kathana)
वास्तुप्रतिष्ठा-ईशानकल्पप्रसङ्गे भगवदग्निः केशव-नारायणादीनां चतुर्विंशतिवैष्णवमूर्तीनां नामानि क्रमशः कथयति। पद्म-शङ्ख-चक्र-गदादिविभूषणानां नियतक्रमेण प्रत्येकस्य मूर्तेः प्रतीयमानं प्रातिमालक्षणं निर्दिश्यते, क्वचित् शार्ङ्ग-कौमोदकी-निर्देशोऽपि। एतत् स्तोत्रं पूजापरिक्रमण-रक्षाजपादिषु पाठनीयम् इति प्रतिपाद्य, व्यूहसिद्धान्तं (वासुदेवः→सङ्कर्षणः→प्रद्युम्नः→अनिरुद्धः) मन्त्रजपेन सह सृष्ट्युत्पत्तिक्रमं च संयोजयति। अन्ते द्वादशाक्षरसम्बद्धं चतुर्विंशतिमूर्तिमयं स्तोत्रमिदं श्रवण-पाठयोः शुद्धिं सर्वसिद्धिं च ददाति, भुक्तिं च मुक्तिं च प्रदाति इति निगदति।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये शालग्रामादिपूजाकथनं नाम सप्तचत्वारिंशो ऽध्यायः अथाष्टाचत्वारिंशो ऽध्यायः चतुर्विंशतिमूर्तिस्तोत्रकथनं भगवानुवाच ओंरूपः केशवः पद्मशङ्खचक्रगदाधरः नारायणः शङ्खपद्मगदाचक्री प्रदक्षिणं
इत्यादिमहापुराणेऽग्निपुराणे शालग्रामादिपूजाकथनं नाम सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः समाप्तः। अथाष्टाचत्वारिंशोऽध्यायः—चतुर्विंशतिमूर्तिस्तोत्रकथनम्। भगवानुवाच—ॐरूपः केशवः पद्मशङ्खचक्रगदाधरः। नारायणः शङ्खपद्मगदाचक्री, प्रदक्षिणया पूज्यः।
Verse 2
ततो गदो माधवोरिशङ्खपद्मी नमामि तं चक्रकौमोदकीपद्मशङ्खी गोविन्द ऊर्जितः
ततो माधवो गदाशङ्खपद्मधरो नम्यते। चक्रकौमोदकीपद्मशङ्खधारी ऊर्जितो गोविन्दोऽहं तं नमामि।
Verse 3
भोक्षदः श्रीगदी पद्मी शङ्खी विष्णुश् च चक्रधृक् शङ्खचक्राब्जगदिनं मधुसूदनमानमे
भोक्षदः श्रीगदी पद्मी शङ्खी विष्णुश्च चक्रधृक्। शङ्खचक्राब्जगदिनं मधुसूदनमानमे॥
Verse 4
भक्त्या त्रिविक्रमः पद्मगदी चक्री च शङ्ख्यपि शङ्खचक्रगदापद्मी वामनः पातु मां सदा
भक्त्या त्रिविक्रमः पद्मगदी चक्री च शङ्ख्यपि। शङ्खचक्रगदापद्मी वामनः पातु मां सदा॥
Verse 5
गदितः श्रीधरः पद्मी चक्रशार्ङ्गी च शङ्ख्यपि हृषीकेशो गदाचक्री पद्मी चक्रशङ्खी च पातु नः
श्रीधरः श्रीगदी पद्मी चक्रशार्ङ्गी च शङ्ख्यपि। हृषीकेशो गदाचक्री पद्मी चक्रशङ्खी च पातु नः॥
Verse 6
वरदः पद्मनाभस्तु शङ्खाब्जारिगदाधरः दामोदरः पद्मशङ्खगदाचक्री नमामि तं
वरदं पद्मनाभं शङ्खाब्जारिगदाधरं दामोदरं पद्मशङ्खगदाचक्रधारिणं तं नमामि।
Verse 7
तेने गदी शङ्खचक्री वासुदेवोब्जभृज्जगत् सङ्कर्षणो गदी शङ्खी पद्मी चक्री च पातु वः
वासुदेवो गदी शङ्खचक्री पद्मभृज्जगत् पातु; सङ्कर्षणोऽपि गदी शङ्खी पद्मी चक्री च वोऽवतु।
Verse 8
जितं तत इति ख, ग, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः चक्री गद्यथ शङ्ख्यपि इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः गदी चक्री शङ्खगदी प्रद्युम्नः पद्मभृत् प्रभुः अनिरुद्धश् चक्रगदी शङ्खी पद्मी च पातु नः
प्रद्युम्नः पद्मभृत् प्रभुर्गदी चक्री शङ्खी च पातु नः; अनिरुद्धश्चक्रगदी शङ्खी पद्मी च नः पातु।
Verse 9
सुरेशोर्यब्जशङ्खाढ्यः श्रीगदी पुरुषोत्तमः अधोक्षजः पद्मगदी शङ्खी चक्री च पातु वः
सुरेश्वर्यब्जशङ्खाढ्यः श्रीगदी पुरुषोत्तमः। अधोक्षजः पद्मगदी शङ्खी चक्री च वोऽवतु॥
Verse 10
देवो नृसिंहश् चक्राब्जगदाशङ्खी नमामि तम् अच्युतः श्रीगदी पद्मी चक्री शङ्खी च पातु वः
देवं नृसिंहं चक्राब्जगदाशङ्खिनं तं नमामि। अच्युतः श्रीगदी पद्मी चक्री शङ्खी च वोऽवतु॥
Verse 11
बालरूपी शङ्खगदी उपेन्द्रश् चक्रपद्म्यपि जनार्दनः पद्मचक्री शङ्खधारी गदाधरः
बालरूपः शङ्खगदी उपेन्द्रः चक्रपद्मधरोऽपि जनार्दनः। पद्मचक्रधरः शङ्खधारी गदाधरश्च॥
Verse 12
शङ्खी पद्मी च चक्री च हरिः कौमोदकीधरः कृष्णः शङ्खी गदी पद्मी चक्री मे भुक्तिमुक्तिदः
शङ्खी पद्मी च चक्री च हरिः कौमोदकीधरः। कृष्णः शङ्खी गदी पद्मी चक्री मे भुक्तिमुक्तिदः॥
Verse 13
आदिमूत्तिर्वासुदेवस्तस्मात् सङ्कर्षणोभवत् सङ्कर्षणाच्च प्रद्युम्नः प्रद्युम्नादनिरुद्धकः
आदिमूर्तिर्वासुदेवः तस्मात् सङ्कर्षणोऽभवत्। सङ्कर्षणाच्च प्रद्युम्नः प्रद्युम्नादनिरुद्धकः॥
Verse 14
केशवादिप्रभेदेन ऐकैकस्य त्रिधा क्रमात् द्वादशाक्षरकं स्तोत्रं चतुर्विंशतिमूर्तिमत् यः पठेच्छृणुयाद्वापि निर्मलः सर्वमाप्नुयात्
केशवादिप्रभेदेन ऐकैकस्य त्रिधा क्रमात्। द्वादशाक्षरकं स्तोत्रं चतुर्विंशतिमूर्तिमत्॥ यः पठेच्छृणुयाद्वापि निर्मलः सर्वमाप्नुयात्॥
Frequently Asked Questions
The chapter specifies each Vaiṣṇava form by the ordered arrangement of emblems (śaṅkha, cakra, gadā, padma), enabling precise pratimā-lakṣaṇa for worship, recognition, and ritual deployment in Vāstu-pratiṣṭhā contexts.
It turns iconographic precision into sādhanā: recitation/hearing purifies (śuddhi), invokes protection (rakṣā), and aligns devotion with the vyūha cosmology—explicitly promising both bhukti (worldly welfare) and mukti (liberative purity).
They function as canonical identifiers (cihna) for distinct forms and as contemplative anchors in worship, ensuring the deity’s form (rūpa) and function (protection, sustenance, boon-giving) are invoked without ambiguity.