Adhyaya 75

Verse 1

ख, चिह्नितपुस्तकपाठः हरहस्ते इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः शिवज्ञानामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः नमेदष्ताङ्गमूर्तये इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अथ पञ्चसप्ततितमो ऽध्यायः अग्निस्थापनादिविधिः ईश्वर उवाच अर्घपात्रकरो यायादग्न्यागारं सुसंवृतः यागोपकरणं सर्वं दिव्यदृष्ट्या च कल्पयेत्

अथ पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः—अग्निस्थापनादिविधिः। ईश्वर उवाच—अर्घपात्रकरः सुसंवृतोऽग्न्यागारं गच्छेत्, यागोपकरणं सर्वं दिव्यदृष्ट्या शुद्धभावेन च कल्पयेत्।

Verse 2

उदङ्मुखः कुण्डमीक्षेत् प्रओक्षणं ताडनंकुशैः विदध्यादस्त्रमन्त्रेण वर्मणाभ्युक्षणं मतं

उदङ्मुखः कुण्डं निरीक्षेत्। प्रओक्षणं ताडनं कुशैः कुर्यात्, अस्त्रमन्त्रेण वर्मवत् अभ्युक्षणं विदध्यात्—एष विधिः सम्मतः।

Verse 3

खड्गेन खातमुद्धारं पूरणं समतामपि कुर्वीत वर्मणा सेकं कुट्टनन्तु शरात्मना

खड्गेन खातमृदं समुद्धरेत्। पूरणं समतां च कुर्यात्। वर्मणा सेकं कुर्यात्, कुट्टनं तु शरात्मना दण्डेन।

Verse 4

सम्मार्जनं समालेपं कलारूपप्रकल्पनं त्रिसूत्रीपरिधानं च वर्मणाभ्यर्चनं सदा

सम्मार्जनं समालेपं कलारूपप्रकल्पनम्। त्रिसूत्रीपरिधानं च वर्मणाभ्यर्चनं सदा॥

Verse 5

रेखात्रयमुदक् कुर्यादेकां पूर्वाननामधः कुशेन च शिवास्त्रेण यद्वा तासां विपर्ययः

उदकेन रेखात्रयं कुर्यात्; तासां मध्ये एकां रेखां पूर्वाभिमुखीं अधः स्थापयेत्। कुशेन शिवास्त्रेण च एतत् कार्यं; अथवा तासां रेखानां क्रमो विपर्यस्तः कार्यः।

Verse 6

वज्रीकरणमन्त्रेण हृदा दर्भैश् चतुष्पथं अक्षपात्रन्ततनुत्रेण विन्यसेद्विष्टरं हृदा

वज्रीकरणमन्त्रेण हृदा च दर्भैः चतुष्पथं विन्यसेत्। ततनुत्रमन्त्रेण अक्षपात्रं स्थापयेत्; ततः हृदा विष्टरं विन्यसेत्।

Verse 7

हृदा वागीश्वरीं तत्र ईशामावाह्य पूजयेत् वह्निं सदाश्रयानीतं शुद्धपात्रोपरिस्थितं

तत्र हृदा वागीश्वरीम् आवाह्य पूजयेत्, ईशां च आवाहयेत्। ततः सदाश्रयानीतं वह्निं शुद्धपात्रोपरिस्थितं स्थापयेत्।

Verse 8

क्रव्यादांशं परित्यज्य वीक्षणादिविशोधितं औदर्यं चैन्दवं भौतं एकीकृत्यानलत्रयं

क्रव्यादांशं परित्यज्य, वीक्षणादिभिः विशोधितं कृत्वा, औदर्यं चैन्दवं भौतं च एकीकृत्य, अनलत्रयं निष्पादयेत्।

Verse 9

ॐ हूं वह्निचैतन्याय वह्निवीजेन विन्यसेत् संहितामन्त्रितं वह्निं धेनुमुद्रामृतीकृतं

ॐ हूं वह्निचैतन्याय इति वह्निबीजेन विन्यसेत्। ततः संहितामन्त्रैः मन्त्रितं वह्निं धेनुमुद्रया अमृतीकृतं स्थापयेत्।

Verse 10

रक्षितं हेतिमन्त्रेण कवचेनावगुण्ठितं पूजितन्त्रिः परिभ्राम्य कुण्डस्योर्ध्वं प्रदक्षिणं

हेतिमन्त्रेण रक्षितं कवचेनावगुण्ठितं सम्यक् पूज्य, कुण्डस्योर्ध्वभागे दक्षिणतः स्थापयित्वा त्रिः प्रदक्षिणं परिभ्रामेत्।

Verse 11

दिव्यदृष्ट्या विल्प्कयेदिति घ, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः शराणुनेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः शिववीजमिति ध्यात्वा वागीशागर्भगोचरे वागीश्वरेण देवेन क्षिप्यमानं विभावयेत्

शिवबीजं ध्यात्वा वागीशागर्भगोचरे वागीश्वरदेवेन क्षिप्यमाणं तद् विभावयेत्; केषुचित् पुस्तकेषु ‘दिव्यदृष्ट्या…’ इति, अन्यत्र ‘शराणुना/शराणुने…’ इति पाठभेदः।

Verse 12

भूमिष्ठजानुक्को मन्त्री हृदात्मसम्मुखं क्षिपेत् ततो ऽन्तस्थितवीजस्य नाभिदेशे समूहनं

भूमिष्ठजानुकः मन्त्र्य् हृदात्मसम्मुखं क्षिपेत्; ततः अन्तःस्थितबीजस्य नाभिदेशे समूहनं कुर्यात्।

Verse 13

सम्भृतिं परिधानस्य शौचमाचमनं हृदा गर्भाग्नेः पूजनं कृत्वा तद्रक्षार्थं शराणुना

परिधानस्य सम्भृतिं कृत्वा, शौचमाचमनं च हृदा विधाय, गर्भाग्नेः पूजनं कृत्वा, तद्रक्षार्थं शराणुना रक्षां कुर्यात्।

Verse 14

बध्नीयाद्गर्भजं देव्याः ककङ्कणं पाणिपल्लवे गर्भाधानाय सम्पूज्य सद्योजातेन पावकं

गर्भाधानाय देव्याः पाणिपल्लवे गर्भजं ककङ्कणं बध्नीयात्; सम्पूज्य सद्योजातेन पावकं संस्कुर्यात्।

Verse 15

ततो हृदयमन्त्रेण जुहुयादाहुतित्रयं पुंसवनाय वामेन तृतीये यासि पूजयेत्

ततः हृदयमन्त्रेण वह्नौ आहुतित्रयं जुहुयात्। पुंसवनकर्मणि वामहस्तेन तृतीयाहुतौ ‘यासि’ इति वदन् आवाहितां शक्तिं पूजयेत्।

Verse 16

आहुतित्रितयं दद्याच्छिरसाम्बुकणान्वितं सीमन्तोन्नयनं षष्ठे मासि सम्पूज्य रूपिणा

शिरसि अम्बुकणप्रोक्षणयुक्तं आहुतित्रितयं दद्यात्। ततः षष्ठे मासि रूपिणं देवतां सम्यक् सम्पूज्य सीमन्तोन्नयनं कुर्यात्।

Verse 17

जुहुयादाहुतीस्तिस्रः शिखया शिखयैव तु वक्त्राङ्गकल्पनां कुर्याद्वक्त्रोद्घाटननिष्कृती

आहुतीस्तिस्रः जुहुयात्। शिखया शिखयैव तु वक्त्राङ्गकल्पनां कुर्यात्; एषा ‘वक्त्रोद्घाटन’ इति प्रसिद्धा निष्कृतिः।

Verse 18

जातकर्मनृकर्मभ्यां दशमे मासि पूर्ववत् वह्निं सन्धुक्ष्य दर्भाद्यैः स्नानं गर्भमलापहं

जातकर्मनृकर्मभ्यां दशमे मासि पूर्ववत्। वह्निं सन्धुक्ष्य दर्भाद्यैः स्नानं कुर्यात्, यद् गर्भमलापहम्।

Verse 19

सुवर्णबन्धनं देव्या कृतं ध्यात्वा हृदार्चयेत् सद्यःसूतकनाशाय प्रोक्षयेदस्त्रवारिणा

देव्याः सुवर्णबन्धनं कृतमिति ध्यात्वा हृदा अर्चयेत्। सद्यःसूतकनाशाय अस्त्रवारिणा प्रोक्षयेत्।

Verse 20

कुम्भन्तु वहिरस्त्रेण ताडयेद्वर्मणोक्षयेत् अस्त्रेणोत्तरपूर्वाग्रान्मेखलासु वहिः कुशान्

कुम्भं तु वह्न्यस्त्रेण ताडयेत्; ततः वर्मणमन्त्रेण प्रोक्षयेत्। अस्त्रमन्त्रेण मेखलासु बहिः कुशान् स्थापयेत्, उत्तरपूर्वाग्रान्।

Verse 21

ततोन्तस्थितदेवस्य इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शरात्मना इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः गन्धाद्यैर् इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः कुण्डन्तु इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः आस्थाप्य स्थापयेत्तेषु हृदा परिधिविस्तरं वक्ताणामस्त्रमन्त्रेण ततो नालापन्नुत्तये

ततो यथास्थानं देवोपकरणानि संस्थाप्य, हृदामन्त्रेण परिधिविस्तरं स्थापयेत्। ततः अस्त्रमन्त्रेण यजमानादीनां रक्षां कुर्यात्, यथा विघ्नो नोपजायते।

Verse 22

समिधिः पञ्च होतव्याः प्रान्ते मूले घृतप्लुताः ब्रह्माणं शङ्करं विष्णुमनन्तञ्च हृदार्चयेत्

समिधः पञ्च होतव्याः, प्रान्ते मूले च घृतप्लुताः। ब्रह्माणं शङ्करं विष्णुं च अनन्तं च हृदि समर्चयेत्।

Verse 23

दूर्वाक्षतैश् च पर्यन्तं परिधिस्थाननुक्रमात् इन्द्रादीशानपर्यन्तान्तान्विष्टरस्थाननुक्रमात्

दूर्वाक्षतैः पर्यन्तं परिधिस्थानानुक्रमात् (पूजयेत्/चिह्नयेत्)। इन्द्रादीन् ईशानपर्यन्तान् विष्टरस्थानानुक्रमात् स्थापयेत्।

Verse 24

अग्नेरभिमुखीभूतान् निजदिक्षु हृदार्चयेत् निवार्य विघ्नसङ्घातं वालकं पालयिष्यथ

अग्नेरभिमुखीभूतान् निजदिक्षु हृदा समर्चयेत्। विघ्नसङ्घातं निवार्य, बालकं पालयिष्यथ।

Verse 25

शैवीमाज्ञाभिमान्तेषां श्रावयेत्तदनन्तरं गृहीत्वा स्रुक्स्रुवावूर्ध्ववदनाधोमुखैः क्रमात्

ततः वेद्याः परितः स्थितेभ्यः शैवीमाज्ञां श्रावयेत्। अनन्तरं स्रुक्स्रुवौ गृहीत्वा क्रमात् एकस्य मुखम् ऊर्ध्वं, अन्यस्य मुखम् अधोमुखं कृत्वा योजयेत्।

Verse 26

प्रताप्याग्नौ त्रिधा दर्भमूलमध्याग्रकैः स्पृशेत् कुशस्पृष्टप्रदेशे तु आत्मविद्याशिवात्मकं

अग्नौ प्रताप्य दर्भं त्रिधा दर्भस्य मूल-मध्य-अग्रकैः क्रमात् स्पृशेत्। कुशस्पृष्टप्रदेशे तु शिवात्मकामात्मविद्यां भावयेत्।

Verse 27

क्रमात्तत्त्वत्रयं न्यस्य हां हीं हूं सं रवैः क्रमात् स्रुवि शक्तिं स्रुवे शम्भुं विन्यस्य हृदयाणुना

ततः क्रमात् तत्त्वत्रयं न्यस्य, हां हीं हूं सं इति बीजरवैः क्रमात् उच्चार्य, हृदयाणुना स्रुवि शक्तिं स्रुके शम्भुं च विन्यसेत्।

Verse 28

त्रिसूत्रीवेष्टितग्रीवो पूजितौ कुसुमादिभिः कुशानामुपरिष्टात्तौ स्थापयित्वा स्वदक्षिणे

त्रिसूत्र्या वेष्टितग्रीवः, कुसुमादिभिः पूजितौ तौ। कुशानामुपरिष्टात् तौ स्थापयित्वा स्वदक्षिणे नियोजयेत्।

Verse 29

गव्यमाज्यं समादाय वीक्षणादिविशोधितं स्वकां ब्रह्ममयीं मूर्तिं सञ्चिन्त्यादाय तद्घृतं

गव्यमाज्यं समादाय, वीक्षणादिभिः विशोधितम्। स्वकां ब्रह्ममयीं मूर्तिं सञ्चिन्त्य, तद्घृतं पुनरादाय कर्मणि योजयेत्।

Verse 30

कुण्डस्योर्ध्वं हृदावर्त्य भ्रामयित्वाग्निगोचरे पुनर्विष्णुमयीं ध्यात्वा घृतमीशानगोचरे

कुण्डादूर्ध्वं चेतनां समुद्धृत्य हृदि आवर्त्य, अग्निगोचरे तां भ्रामयित्वा; पुनर्विष्णुमयीं हविर्ध्यात्वा, घृतमीशानगोचरे जुहुयात्।

Verse 31

धृत्वादाय कुशाग्रेण स्वाहान्तं शिरसाणुना आस्तीर्येति घ, ङ, चिह्नितपुस्तद्वयपाठः हां ह्रीं ह्रं समिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः हूं हां क्रूं समिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः शिरसात्मना इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः जुहुयाद्विष्णवे विन्दुं रुद्ररूपमनन्तरं

कुशाग्रेणादाय धृत्वा, शिरसाणुना स्वाहान्तं मन्त्रमास्तीर्य; पाठभेदेषु ‘हां ह्रीं ह्रं’ वा ‘हूं हां क्रूं’ वा ‘शिरसात्मना’ इति। अनन्तरं रुद्ररूपं विन्दुं विष्णवे जुहुयात्।

Verse 32

भावयन्निजमात्मानं नाभौ धृत्वाप्लवेत्ततः प्रादेशमात्रदर्भाभ्यामङ्गुष्टानामिकाग्रकैः

निजमात्मानं भावयन्, नाभौ चित्तं धृत्वा ततः प्लवनं कुर्यात्; प्रादेशमात्रदर्भाभ्यां, अङ्गुष्ठानामिकाग्रकैः गृहीत्वा।

Verse 33

धृताभ्यां सम्मुखं वह्नेरस्त्रेणाप्लवमाचरेत् हृदात्मसम्मुखं तद्वत् कुर्यात् सम्प्लवनन्ततः

धृताभ्यां हस्ताभ्यां वह्नेस्सम्मुखं, अस्त्रेणाप्लवमाचरेत्। तथा हृदात्मसम्मुखं कृत्वा, अनन्तरं सम्प्लवनं कुर्यात्।

Verse 34

हृदालब्धदग्धदर्भं शस्त्रक्षेपात् पवितयेत् दीप्तेनापरदर्भेण निवाह्यानेन दीपयेत्

हृदालब्धदग्धदर्भं यदि स्यात्, शस्त्रक्षेपात् पवितयेत्। दीप्तेनापरदर्भेण निवाह्य, अनेन दीपयेत्।

Verse 35

अस्त्रमन्त्रेण निर्दग्धं वह्नौ दर्भं पुनः क्षिपेत् क्षिप्त्वा घृते कृतग्रन्थिकुशं प्रादेशसम्मितं

अस्त्रमन्त्रेण निर्दग्धं दर्भं पुनर्वह्नौ क्षिपेत्। क्षिप्त्वा घृते प्रादेशसम्मितं कृतग्रन्थिकुशं निक्षिपेत्॥

Verse 36

पक्षद्वयमिडादीनां त्रयं चाज्ये विभावयेत् क्रामाद्भागत्रयादाज्यं स्रुवेणादाय होमयेत्

इडादीनां पक्षद्वयं त्रयं चाज्ये विभावयेत्। क्रमाद्भागत्रयादाज्यं स्रुवेणादाय होमयेत्॥

Verse 37

स्वेत्यग्नौ हा घृते भागं शेषमाज्यं क्षिपेत् क्रमात् ॐ हां अग्नये स्वाहा ॐ हां सोमाय स्वाहा ॐ हां अग्नीषोमाभ्यां स्वाहा उद्घाटनाय नेत्राणां अग्नेर्नेत्रत्रये मुखे

स्वेऽग्नौ घृते भागं जुहुयात् शेषमाज्यं क्रमात् क्षिपेत्। ॐ हां अग्नये स्वाहा। ॐ हां सोमाय स्वाहा। ॐ हां अग्नीषोमाभ्यां स्वाहा। नेत्रोद्धाटनाय, अग्नेर्नेत्रत्रये मुखे॥

Verse 38

स्रुवेण घृतपूर्णेन चतुर्थीमाहुतिं यजेत् ॐ हां अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा अभिमन्त्र्य षडङ्गेन बोधयेद्धेनुमुद्रया

स्रुवेण घृतपूर्णेन चतुर्थीमाहुतिं यजेत्। ॐ हां अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा इति। षडङ्गेनाभिमन्त्र्य धेनुमुद्रया बोधयेत्॥

Verse 39

अवगुण्ठ्य तनुत्रेण रक्षेदाज्यं शराणुना हृदाज्यविन्दुविक्षेपात् कुर्यादभ्युक्ष्य शोधनं

अवगुण्ठ्य तनुत्रेण रक्षेदाज्यं शराणुना। हृदाज्यविन्दुविक्षेपादभ्युक्ष्य शोधनं कुर्यात्॥

Verse 40

वक्त्राभिघारसन्धानां वक्त्रैकीकरणं तथा ॐ हां सद्योजाताय स्वाहा ॐ हां वामदेवाय स्वाहा ॐ हां स्वाहेत्यग्नौ घृते इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः शरात्मनेति ण, चिह्नितपुस्तकपाठः अघोराय स्वाहा ॐ तत्पुरुषाय स्वाहा ॐ हां ईशानाय स्वाहा इत्येकैकघृताहुत्या कुर्याद्वक्त्राभिघारकं

वक्त्राभिघारसन्धानं वक्त्रैकीकरणं च कर्तुं अग्नौ घृतस्य एकैकाहुतिं कुर्यात्—“ॐ हां सद्योजाताय स्वाहा”, “ॐ हां वामदेवाय स्वाहा”, (पाठान्तराणि केषुचित् पुस्तकेषु), “अघोराय स्वाहा”, “ॐ तत्पुरुषाय स्वाहा”, “ॐ हां ईशानाय स्वाहा” इति। एभिः क्रमशः घृताहुतिभिः वक्त्राभिघारकर्म सिद्ध्यति।

Verse 41

औं हां सद्योजातवामदेवाभ्यां स्वाहा ॐ हां वामदेवाघोराभ्यां स्वाहा ॐ हां अघोरतत्पुरुषाभ्यां स्वाहा ॐ हां तत्पुरुषेशानाभ्यां स्वाहा इतिवक्त्रानुसन्धानं मन्त्रैर् एभिः क्रमाच्चरेत् अग्रितो गतया वायुं निरृतादिशिवान्तया

“औं हां सद्योजातवामदेवाभ्यां स्वाहा”, “ॐ हां वामदेवाघोराभ्यां स्वाहा”, “ॐ हां अघोरतत्पुरुषाभ्यां स्वाहा”, “ॐ हां तत्पुरुषेशानाभ्यां स्वाहा” इति। एभिर्मन्त्रैः क्रमाद् वक्त्रानुसन्धानं चरेत्—पूर्वदिगग्नितः आरभ्य वायुदिशं प्रति, निरृत्यादिशिवान्तया क्रमगत्या।

Verse 42

वक्त्राणामेकतां कुर्यात् स्रुवेण घृतघारया ॐ हां सद्योजातवामदेवाघोरतत्पुरुषेशानेभ्यः स्वाहा इतीष्टवक्त्रे वक्त्राणामन्तर्भावस्तदाकृतिः

स्रुवेण घृतघारया वक्त्राणामेकतां कुर्यात्—“ॐ हां सद्योजातवामदेवाघोरतत्पुरुषेशानेभ्यः स्वाहा” इति। एवं इष्टवक्त्रेऽन्यवक्त्राणामन्तर्भावः स्यात्, तदाकृतिं च गृह्णीयात्।

Verse 43

ईशेन वह्निमभ्यर्च्य दत्वास्त्रेणाहुतित्रयं कुर्यात् सर्वात्मना नाम शिवाग्निस्त्वं हुताशन

ईशेन मन्त्रेण वह्निमभ्यर्च्य, अस्त्रमन्त्रेण त्रिराहुतिं दत्त्वा, सर्वात्मना कुर्यात्—“नाम्ना शिवाग्निस्त्वं, हुताशन, हुतं गृहाण” इति।

Verse 44

हृदार्चितौ विसृष्टाग्नौ पितरौ विधिपूरणीं मूलेन वौषडन्तेन दद्यात् पूर्णां यथाविधि

हृदा पितरौ समर्च्य, विसृष्टाग्नौ, विधिपूरणीं पूर्णाहुतिं यथाविधि दद्यात्—मूलमन्त्रेण वौषडन्तेन।

Verse 45

ततो हृदम्बुजे साङ्गं ससेनं भासुरं परं यजेत् पूर्ववदावाह्य प्रार्थ्याज्ञान्तर्पयेच्छिवं

ततः हृदम्बुजे साङ्गं ससेनं भासुरं परं शिवं पूर्ववदावाह्य यजेत्; प्रार्थ्य च ज्ञानाहुत्या शिवं तर्पयेत्।

Verse 46

यागाग्निशिवयोः कृत्वा नाडीसन्धानमात्मना शक्त्या मूलाणुना होमं कुर्यादङ्गैर् दशांशतः

यागाग्निशिवयोः नाडीसन्धानं कृत्वा, आत्मशक्त्या मूलाणुना होमं कुर्यात्; ततः अङ्गैः दशांशतः आहुतीः दद्यात्।

Verse 47

घृतस्य कार्षिको होमः क्षीरस्य मधुनस् तथा शक्तिमात्राहुतिर्दध्नः प्रसृतिः पायस्यतु

घृतस्य कार्षिको होमः, क्षीरस्य मधुनस्तथा; दध्नः शक्तिमात्राहुतिः, पायसस्य तु प्रसृतिः।

Verse 48

यथावत् सर्वभक्षाणां लाजानां मुष्टिसम्मितं खण्डत्रयन्तु मूलानां कलानां स्वप्रमाणतः

सर्वभक्षाणां यथावत् प्रमाणं पालयेत्; लाजानां मुष्टिसम्मितं, मूलानां खण्डत्रयं, कलानां स्वप्रमाणतः।

Verse 49

ससेनं भास्करं परमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शासनं भास्करं परमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः शाशनं भास्रं परमिति ङ चिह्नितपुस्तकपाठः शासनं त्र्यक्षरं परमिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः ग्रासार्धमात्रमन्नानां सूक्ष्माणि पञ्च होमयेत् इक्षोरापर्विकं मानं लतानामङ्गुलद्वयं

‘ससेनं भास्करं परम्’ इति ख-पाठः; ‘शासनं भास्करं परम्’ इति ग-पाठः; ‘शाशनं भास्रं परम्’ इति ङ-पाठः; ‘शासनं त्र्यक्षरं परम्’ इति घ-पाठः। अन्नानां ग्रासार्धमात्राणि सूक्ष्माणि पञ्च होमयेत्; इक्षोः आपर्विकं मानं, लतानामङ्गुलद्वयम्।

Verse 50

पुष्पं पत्रं स्वमानेन समिधां तु दशाङ्गुलं चन्द्रचन्दनकाश्मीरकस्तूरीयक्षकर्दमान्

पुष्पं पत्रं च स्वमानेन समर्पयेत्; होमार्थं समिधो दशाङ्गुलप्रमाणाः स्युः; चन्द्रवर्णं चन्दनं केसरं कस्तूरीं यक्षकर्दमं च सुगन्धिद्रव्याणि निवेदयेत्।

Verse 51

कलायसम्मितानेनान् गुग्गुलं वदरास्थिवत् कन्दानामष्टमं भागं जुहुयाद्विधिवत् परं

एतैः कलायसम्मितैर्द्रव्यैः गुग्गुलुं वदरास्थिवत् खण्डशः जुहुयात्; कन्दानामष्टमं भागं गृहीत्वा विधिवत् परं होमं कुर्यात्।

Verse 52

होमं निर्वर्तयेदेवं ब्रह्मवीजपदैस्ततः घृतेन स्रुचि पूर्णायां निधायाधोमुखं स्रुवं

एवं ब्रह्मबीजपदैर्मन्त्रपदैश्च होमं निर्वर्तयेत्; ततः स्रुचि घृतेन पूर्णायां कृत्वा स्रुवमधोमुखं निधायेत्।

Verse 53

स्रुगग्रे पुष्पमारोप्य पश्चाद्वामेन पाणिना पुनः सव्येन तौ धृत्वा शङ्खसन्निभमुद्रया

स्रुवाग्रे पुष्पमारोप्य, पश्चाद्वामपाणिना गृह्णीयात्; पुनः सव्येन तौ धृत्वा शङ्खसन्निभमुद्रया क्रियामाचरेत्।

Verse 54

समुद्गतो अर्धकायश् च समपादः समित्थितः नाभौ तन्मूलमाधाय स्रुगग्रव्यग्रलोचनः

अर्धकायं समुद्गत्य समपादः समाहितः स्थित्वा; नाभौ तन्मूलमाधाय स्रुगग्रे व्यग्रलोचनः स्यात्।

Verse 55

ब्रह्मादिकारणात्यागाद्विनिःसृत्य सुषुम्णया वामस्तनान्तमानीय तयोर्मूलमतन्द्रितः

ब्रह्मादिकारणकेन्द्रान् परित्यज्य सुषुम्णया विनिःसृत्य वामस्तनान्तं प्राणधारामानीय, ततः तयोर्द्वयोर्मूलं सततमप्रमत्तः समालम्बेत्।

Verse 56

मूलमन्त्रमविस्पष्टं वौषडन्तं समुच्चरेत् तदग्नौ जुहुयादाज्यं यवसम्मितधारया

मूलमन्त्रं मन्दस्वरेणाविस्पष्टं वौषडन्तं समुच्चरेत्; ततः तस्मिन्नग्नौ यवसम्मितधारया आज्यं जुहुयात्।

Verse 57

आचामं चन्दनं दत्वा ताम्बूलप्रभृतीनपि भक्त्या तद्भूतिमावन्द्य विदध्यात्प्रणतिं परां

आचामं चन्दनं दत्त्वा ताम्बूलादीनपि च; भक्त्या तद्भूतिं समावन्द्य परां प्रणतिं विदध्यात्।

Verse 58

ततो वह्निं समभ्यर्च्य पडन्तास्त्रेण संवरान् संहारमुद्रयाहृत्य क्षमस्वेत्यभिधाय च

ततो वह्निं समभ्यर्च्य पडन्तास्त्रेण संवरान्; संहारमुद्रयाहृत्य क्षमस्वेति चाभिधाय समापयेत्।

Verse 59

भासुरान् परिधीस्तांश् च पूरकेण हृदाणुना विनिःसृत्य स्वपृष्टया इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः विनिःसृत्य स्वपुष्टया इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः भास्वरानिति ख, ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः हृदात्मनेति ख, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः श्रद्धया परयात्मीये स्थापयेत हृदम्बुजे

हृदाणोः पूरकेण विनिःसृत्य भासुरान् परिधीन् तान् स्वपुष्ट्या; श्रद्धया परयात्मीये हृदम्बुजे स्थापयेत्।

Verse 60

सर्वपाकाग्रमादाय कृत्वा मण्डलकद्वयं अन्तर्वहिर्बलिं दद्यादाग्नेय्यां कुण्डसन्निधौ

सर्वेषां पक्तान्नानां श्रेष्ठभागं गृहीत्वा मण्डलकद्वयं कृत्वा अन्तर्बहिर्बलिं दद्यात्; आग्नेय्यां दिशि कुण्डसन्निधौ समर्पयेत्।

Verse 61

ॐ हां रुद्रेभ्यः स्वाहा पूर्वे मातृभ्यो दक्षिणे तथा वारुणे हां गणेभ्यश् च स्वाहा तेभ्यस्त्वयं बलिः

ॐ। हां रुद्रेभ्यः स्वाहा। पूर्वे मातृभ्यः, दक्षिणे तथा। वारुण्यां हां गणेभ्यश्च स्वाहा। तेभ्यः अयं बलिः।

Verse 62

उत्तरे हाञ्च यक्षेभ्य ईशाने हां ग्रहेभ्य उ अग्नौ हामसुरेभ्यश् च रक्षोभ्यो नैरृते बलिः

उत्तरे ‘हाञ्’ इति यक्षेभ्यो बलिं दद्यात्; ईशाने ‘हां’ इति ग्रहेभ्यः। आग्नेये ‘हाम्’ इति असुरेभ्यः; नैरृते रक्षोभ्यो बलिः।

Verse 63

वायव्ये हाञ्च नागेभ्यो नक्षत्रेभ्यश् च मध्यतः हां राशिभ्यः स्वाहा वह्नौ विश्वेभ्यो नैरृते यथा

वायव्ये ‘हाञ्’ इति नागेभ्यो बलिं दद्यात्; मध्यतः नक्षत्रेभ्यश्च। ‘हां’ इति राशिभ्यः स्वाहा इत्युक्त्वा वह्नौ जुहुयात्; नैरृते विश्वेभ्यः तथा।

Verse 64

वारुण्यां क्षेत्रपालाय अन्तर्बलिरुदाहृतः द्वितीये मण्डले वाह्ये इन्द्यायाग्नियमाय च

वारुण्यां क्षेत्रपालाय अन्तर्बलिरुदाहृतः। द्वितीये मण्डले बाह्ये इन्द्रायाग्नियमाय च बलिं दद्यात्।

Verse 65

नैरृताय जलेशाय वायवे धनरक्षिणे ईशानाय च पूर्वादौ हीशाने ब्रह्मणे नमः

नैरृताय नमः, जलेशाय नमः, वायवे नमः, धनरक्षिणे नमः, ईशानाय नमः; तथा पूर्वादिषु सर्वदिक्षु ईशानदिशि ब्रह्मणे नमः।

Verse 66

नैरृते विष्णवे स्वाहा वायसादेर्वहिर्बलिः बलिद्वयगतान्मन्त्रान् संहारमुद्रयाअत्मनि

नैरृते विष्णवे स्वाहा इति हुत्वा, वायसाद्यर्थं वहिर्बलिं विन्यसेत्। ततः बलिद्वयगतान् मन्त्रान् संहारमुद्रया आत्मनि प्रत्याहरेत्।