Adhyaya 52
Chapter 52: देवीप्रतिमालक्षणं (Devī-pratimā-lakṣaṇa) — Characteristics of Goddess Images
प्रatimā-lakṣaṇa-क्रमेऽस्मिन्नध्याये भगवानग्निः योगिनীগणानां व्यवस्थितं निरूपणं प्रतिजानाति—ऐन्द्र्यादि-समारभ्य शान्ता-पर्यन्तं ‘अष्टाष्टक’ (अष्टौ च अष्टौ) श्रेणीम्। ततः योगिन्यादि-देव्याः बहूनि नामानि शक्तिनामानि च निर्दिश्य, आयुध-लक्षणेषु पाठभेदपरम्परां रक्षति। अनन्तरं सूचीभ्यः विधौ प्रवृत्तिः—परिचारिका-देव्यः चतुर्भुजा अष्टभुजा वा, स्वेष्टायुधधारिण्यः सिद्धिप्रदाः कार्याः। भैरवस्य मूर्तिलक्षणं विस्तरेण—उग्रभावः, जटाजूटे चन्द्रचिह्नम्, खड्गाङ्कुश-परशु-धनु-त्रिशूल-खट्वाङ्ग-पाशादि-समग्रायुधसम्पत्तिः, वरदमुद्रा च। ततः अविलोमक्रमेण अग्निपर्यन्तं विन्यासः, मन्त्रविभागः, षडङ्गन्यासश्च विधीयते। अन्ते वीरभद्रस्य, गौरी/ललितायाः, तथा सिंहवाहना चण्डिकायाः—त्रिशूलेन महिषं निघ्नन्त्याः—विशिष्टानि प्रतिमानिर्देशाः प्रदत्ताः; एवं तत्त्वं शिल्पं प्रतिष्ठाविधिश्चैकत्र आगमिकरूपेण संगृह्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये प्रतिमालक्षणं नाम एकपञ्चाशो ऽध्यायः अथ द्विपञ्चोशो ऽध्यायः देवीप्रतिमालक्षणं भगवानुवाच योगिन्यष्टाष्टकं वक्ष्ये ऐन्द्रादीशान्ततः क्रमात् हिनीसूत्रवान् शनिरिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः खड्गो इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः मणिविद्याधराश् च खे इति ख, चिहितपुस्तकपाठः विस्तृतानना इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शूलयुता इति ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अक्षोभ्या रूक्षकर्णो च राक्षसी कृपणाक्षया
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये प्रतिमालक्षणं नामैकपञ्चाशोऽध्यायः समाप्तः। अथ द्विपञ्चाशोऽध्यायः—देवीप्रतिमालक्षणम्। भगवानुवाच—ऐन्द्र्यादिगणात् शान्तागणपर्यन्तं क्रमशो योगिन्यष्टाष्टकं वक्ष्ये। अत्र पाठभेदेषु खड्गाद्यायुधधारणं, मणिविद्याधरसमन्वयः, विस्तृताननत्वं, शूलयुतत्वं, तथा अक्षोभ्या, रूक्षकर्णा, राक्षसी, कृपणाक्षया इत्यादिनामधेयानि दृश्यन्ते।
Verse 2
पिङ्गाक्षी च क्षया क्षेमा इला लीलालया तथा लोला लक्ता बलाकेशी लालसा विमला पुनः
पिङ्गाक्षी च क्षया क्षेमा इला लीलालया तथा। लोला लक्ता बलाकेशी लालसा विमला पुनः॥
Verse 3
हुताशा च विशालाक्षी हुङ्कारा वडवामुखी महाक्रूरा क्रोधना तु भयङ्करी महानना
हुताशा च विशालाक्षी हुङ्कारा वडवामुखी। महाक्रूरा क्रोधना तु भयङ्करी महानना॥
Verse 4
सर्वज्ञा तरला तारा ऋग्वेदा तु हयानना साराख्या रुद्रशङ्ग्राही सम्बरा तालजङ्घिका
सर्वज्ञा तरला तारा ऋग्वेदा तु हयानना। साराख्या रुद्रशङ्ग्राही सम्बरा तालजङ्घिका॥
Verse 5
रक्ताक्षी सुप्रसिद्धा तु विद्युज्जिह्वा करङ्किणी मेघनादा प्रचण्डोग्रा कालकर्णी वरप्रदा
रक्ताक्षी सुप्रसिद्धा तु विद्युज्जिह्वा करङ्किणी। मेघनादा प्रचण्डोग्रा कालकर्णी वरप्रदा॥
Verse 6
चन्द्रा चन्द्रावली चैव प्रपञ्चा प्रलयान्तिका शिशुवक्त्रा पिशाची च पिशिताशा च लोलुपा
चन्द्रा, चन्द्रावली, प्रपञ्चा, प्रलयान्तिका, शिशुवक्त्रा, पिशाची, पिशिताशा तथा लोलुपा—एतान्यपि तस्या नामानि।
Verse 7
धमनी तापनी चैव रागिणी विकृतानना वायुवेगा वृहत्कुक्षिर्विकृता विश्वरूपिका
धमनी तापनी चैव, रागिणी, विकृतानना, वायुवेगा, वृहत्कुक्षिः, विकृता तथा विश्वरूपिका—एतानि तस्या नामानि।
Verse 8
यमजिह्वा जयन्ती च दुर्जया च जयान्तिका विडाली रेवती चैव पूतना विजयान्तिका
यमजिह्वा, जयन्ती, दुर्जया, जयान्तिका, विडाली, रेवती, पूतना तथा विजयान्तिका—एताः संरक्षणार्थं कीर्तिताः शक्तयः।
Verse 9
अष्टहस्ताश् चतुर्हस्ता इच्छास्त्राः सर्वसिद्धिदाः हः रससङ्ग्राही इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः वसुसङ्ग्राही इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः कालवर्णी इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः चण्डा चण्दवतीति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः वामनी इति ख, ग, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः भैरवश्चार्कहस्तः स्यात् कूर्परास्यो जटेन्दुभृत्
अष्टहस्ताश्चतुर्हस्ताः प्रदर्श्याः परिचारिकाः; इच्छास्त्रधारिण्यः सर्वसिद्धिप्रदायिन्यः। भैरवश्चार्कहस्तः स्यात् कूर्परास्यो जटेन्दुभृत्।
Verse 10
खड्गाङ्कुशकुठारेषुविश्वभयभृदेकतः चापत्रिशूलखट्वाङ्गपाशकार्धवरोद्यतः
खड्गाङ्कुशकुठारांश्च विश्वभयभृदेकतः; चापत्रिशूलखट्वाङ्गपाशांश्चापरतो धत्ते, करैकः वरदोन्नतः।
Verse 11
गजचर्मधरो द्वाभ्यां कृत्तिवासोहिभूषतः प्रेताशनो मातृमध्ये पूज्यः पञ्चाननोथवा
गजचर्मधरं कृत्तिवाससं सर्पभूषितं प्रेताशनं मातृमध्यस्थितं पूज्यं ध्यायेत्; अथवा पञ्चाननरूपेणापि।
Verse 12
अविलोमाग्निपर्यन्तं दीर्घाष्टकैकभेदितं तत्षडङ्गानि जात्यन्तैर् अन्वितं च क्रमाद् यजेत्
अविलोमक्रमेणाग्निपर्यन्तं दीर्घस्वरैश्चाष्टकभेदैर्मन्त्रं विभज्य, जात्यन्तैः सह षडङ्गान्यन्वितं क्रमाद् यजेत्।
Verse 13
मन्दिराग्निदलारूढं सुवर्णरसकान्वितं नादविन्द्वन्दुसंयुक्तं मातृनाथाङ्गदीपितं
मन्दिराग्निदलारूढं सुवर्णरससमन्वितं नादेन बिन्दुचन्द्रयुगलेन च संयुक्तं, मातृनाथयोः अङ्गैर्दीपितं ध्यायेत्।
Verse 14
वीरभद्रो वृषारूढो मात्रग्रे स चतुर्मुखः गौरीं तु द्विभुजा त्र्यक्षा शूलिनी दर्पणान्विता
वीरभद्रं वृषारूढं चित्रयेत्; मातृगणे चतुर्मुखं च। गौरीं तु द्विभुजां त्र्यक्षां शूलिनीं दर्पणान्वितां प्रदर्शयेत्।
Verse 15
शूलं गलन्तिका कुण्डी वरदा च चतुर्भुजा अब्जस्था ललिता स्कन्दगणादर्शशलाकया
शूलं धारयति; गलन्तिका कुण्डी च; वरदा चतुर्भुजा; अब्जस्था ललिता, स्कन्दगणानां दर्पणशालाकया समन्विता।
Verse 16
चण्डिका सशहस्ता स्यात् खड्गशूलारिशक्तिधृक् दक्षे वामे नागपाशं चर्माग्कुशकुठारकं धनुः सिंहे च महिषः शूलेन प्रहतोग्रतः
चण्डिकां षड्भुजां चित्रयेत्; सा खड्गं शूलं च अरिशक्तिं धारयेत्। दक्षिणवामहस्तयोर्नागपाशं चर्माङ्कुशकुठारं धनुश्च; सिंहस्थिता, अग्रे च महिषः शूलेन प्रहतः प्रदर्श्यः।
Frequently Asked Questions
It emphasizes iconographic specification (arm-count, weapons, mounts, emblems) alongside ritual technology: aviloma sequencing up to Agni, mantra division (dīrgha/aṣṭaka-bheda), and ṣaḍaṅga application for correct worship and installation contexts.
By treating image-making and worship as disciplined sacred craft: correct forms (pratimā-lakṣaṇa) and correct procedures (mantra/krama) align devotion with cosmic order, supporting both siddhi-oriented protection/auspiciousness and the dharmic purification conducive to liberation.