Adhyaya 69
Chapter 69 — स्नानविधानम् (Rules for Ritual Bathing / Snapanotsava-vidhi)
अग्निर्भगवान् स्नपनोत्सवविधिं उपदिशति—मन्दिराग्रे प्रतिष्ठोत्सवचक्रेषु विधीयमानं महत् स्नानकर्म। ध्यानेनार्चनहविर्भिः हरिपूजनं कृत्वा पूर्णाहुत्या समाप्यते। मण्डपे मण्डलं कृत्वा सूत्रमालाभिः संस्कृतान् कलशान् स्थापयेत्; चतुरश्रावरणे रुद्रभागविभक्तेषु विन्यस्य दिशानुसारं धान्यबीजानि, तीर्थोदकानि, फलपुष्पाणि, औषधयः, गन्धान्, रत्नधात्वादीनि च वितरति। मध्ये घृतकलशः (इन्द्रसमूहः), मधुकलशः (आग्नेयसमूहः), तैलकलशः (याम्ये दक्षिणे), क्षीरकलशः (नैरृत्ये), दधिकलशः (सौम्ये पूर्वे) इति नवकविन्यासः। कषायाः, मृत्तिकाः, शङ्खनादादि मङ्गलध्वनयश्च पूरयन्ति। मूलमन्त्रेण स्नापनं कृत्वा वह्निपूजा, सर्वभूतबलिः, भोज्यदानं दक्षिणा च; पूर्णस्नपनोत्सवे १००८ कलशाः स्युः। अन्योत्सवानां (गौरी–लक्ष्मीविवाहादीनाम्) पूर्वकर्मत्वेन शुद्धिप्रतिष्ठासहितं उत्सवविधानं दर्श्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये देवयात्रोत्सवकथनं नाम अष्टषष्टितमो ऽध्यायः अर्चिकैर् इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः अथोनसप्ततितमो ऽध्यायः स्नानविधानं अग्निर् उवाच ब्रह्मन् शृणु प्रवक्षामि स्नपनोत्सवविस्तरं प्रासादस्याग्रतः कुम्भान्मण्डपे मण्डले न्यसेत्
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये देवयात्रोत्सवकथनं नाम अष्टषष्टितमोऽध्यायः समाप्तः। (चिह्नितपुस्तके “अर्चिकैर्…” इति पाठः।) अथोनसप्ततितमोऽध्यायः—स्नानविधानम्। अग्निरुवाच—ब्रह्मन् शृणु, स्नपनोत्सवविस्तरं प्रवक्ष्यामि। प्रासादस्याग्रतः मण्डपे मण्डले कुम्भान् न्यसेत्।
Verse 2
कुर्याद् ध्यानार्चनं होमं हरेरादौ च कर्मसु सहस्रं वा शतं वापि होमयेत् पूर्णया सह
आदौ कर्मसु हरेः ध्यानार्चनं होमं च कुर्यात्। सहस्रं शतं वा होमयेत्, पूर्णया सह समापयेत्।
Verse 3
स्नानद्रव्याण्यथाहृत्य कलशांश्चापि विन्यसेत् अधिवास्य सूत्रकण्ठान् धारयेन्मण्डले घटान्
स्नानद्रव्याणि आहृत्य कलशान् अपि विन्यसेत्। अधिवास्य मण्डले घटान् न्यसेत्, सूत्रकण्ठान् तेषां कण्ठेषु धारयेत्।
Verse 4
चतुरस्रं पुरं कृत्वा रुद्रैस्तं प्रविभाज्येत् मध्येन तु चरुं स्थाप्य पार्श्वे पङ्क्तिं प्रमार्जयेत्
चतुरस्रं पुरं कृत्वा रुद्रैस्तं प्रविभाज्येत्। मध्येन तु चरुं स्थाप्य पार्श्वे पङ्क्तिं प्रमार्जयेत्॥
Verse 5
शालिचूर्णादिनापूर्य पूर्वादिनवकेषु च कुम्भमुद्रां ततो बध्वा घटं तत्रानयेद् बुधः
शालिचूर्णादिनापूर्य पूर्वादिनवकेषु च। कुम्भमुद्रां ततो बध्वा घटं तत्रानयेद् बुधः॥
Verse 6
पुण्डरीकाक्षमन्त्रेण दर्भांस्तांस्तु विसर्जयेत् अद्भिः पूर्णं सर्वरत्नयुतं मध्ये न्यसेद् घटं
पुण्डरीकाक्षमन्त्रेण दर्भांस्तांस्तु विसर्जयेत्। अद्भिः पूर्णं सर्वरत्नयुतं मध्ये न्यसेद् घटं॥
Verse 7
यवव्रीहितिलांश् चैव नीवरान् श्यामकान् क्रमात् कुलत्थमुद्गसिद्धार्थांस्तच्छुक्तानष्टदिक्षु च
यवव्रीहितिलांश् चैव नीवरान् श्यामकान् क्रमात्। कुलत्थमुद्गसिद्धार्थांस्तच्छुक्तानष्टदिक्षु च॥
Verse 8
ऐन्द्रे तु नवके मध्ये घृतपूर्णं घटं न्यसेत् पलाशाश्वत्थन्यग्रोधविल्वोदुम्बरशीर्षां
ऐन्द्रे तु नवके मध्ये घृतपूर्णं घटं न्यसेत्। पलाशाश्वत्थन्यग्रोधविल्वोदुम्बरशीर्षां॥
Verse 9
जम्बूशमीकपित्थानां त्वक्कषायैर् घटाष्टकं आग्नेयनवके मध्ये मधुपूर्णं घटं न्यसेत्
जम्बूशमीकपित्थानां त्वक्कषायैः घटाष्टकं सिद्धं कृत्वा, आग्नेयनवके मध्ये मधुपूर्णं घटं न्यसेत्।
Verse 10
गोशृङ्गनश्वगङ्गागजेन्द्रदशनेषु च तीर्थक्षेत्रखलेष्वष्टौ मृत्तिकाः स्युर्घटाष्टके
गोशृङ्गे नश्वे गङ्गायां गजेन्द्रदशने च, तीर्थे क्षेत्रे खले च—एतासु अष्टसु मृत्तिकाः घटाष्टके स्युः।
Verse 11
प्रविभावयेदिति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः याम्ये तु नवके मध्ये तिलतैलघटं न्यसेत् नारङ्गमथ जम्बीरं खर्जूरं मृद्विकां क्रमात्
‘प्रविभावयेत्’ इति ख-ग-घ-चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः। याम्ये तु नवके मध्ये तिलतैलघटं न्यसेत्; नारङ्गं जम्बीरं खर्जूरं मृद्विकां च क्रमात्।
Verse 12
नारिकेलं न्यसेत् पूगं दाडिमं पनसं फलं नैरृते नवके मध्ये क्षीरपूर्णं घटं न्यसेत्
नारिकेलं पूगं दाडिमं पनसं फलं च न्यसेत्; नैरृते नवके मध्ये क्षीरपूर्णं घटं न्यसेत्।
Verse 13
कुङ्कुमं नागपुष्पञ्च चम्पकं मालतीं क्रमात् मल्लिकामथ पुन्नागं करवीरं महोत्पलं
कुङ्कुमं नागपुष्पं च चम्पकं मालतीं क्रमात्; मल्लिकां च पुन्नागं करवीरं महोत्पलं च।
Verse 14
पुष्पाणि चाप्ये नवके मध्ये वै नारिकेलकम् नादयेमथ सामुद्रं सारसं कौपमेव च
पुष्पाणि चापि न्यसेत्; नवकस्य मध्ये नारिकेलकं स्थापयेत्। ततः सामुद्रशङ्खं सारसशङ्खं कौपशङ्खं च नादयेत्॥
Verse 15
वर्षजं हिमतोयञ्च नैर्झरङ्गाङ्गमेव च उदकान्यथ वायव्ये नवके कदलीफलं
वर्षजं हिमतोयं च नैर्झरं गाङ्गमेव च—एतान्युदकानि मुख्यानि। तथा वायव्यनवके कदलीफलं निर्दिश्यते॥
Verse 16
सहदेवीं कुमारीं च सिंहीं व्याघ्रीं तथामृतां विष्णुपर्णीं शतशिवां वचां दिव्यौषधीर्न्यसेत्
सहदेवीं कुमारीं च सिंहीं व्याघ्रीं तथामृताम्। विष्णुपर्णीं शतशिवां वचां च दिव्यौषधीर्न्यसेत्॥
Verse 17
पूर्वादौ सौम्यनवके मध्ये दधिघटं न्यसेत् पत्रमेलां त्वचं कुष्ठं बालकं चन्दनद्वयं
पूर्वादौ सौम्यनवके मध्ये दधिघटं न्यसेत्। पत्रमेलां त्वचं कुष्ठं बालकं चन्दनद्वयम्॥
Verse 18
लतां कस्तूरिकां चैव कृष्णागुरुमनुक्रमात् सिद्धद्रव्याणि पूर्वादौ शान्तितोयमथैकतः
लतां कस्तूरिकां चैव कृष्णागुरुं यथाक्रमम्। सिद्धद्रव्याणि पूर्वादौ विन्यस्य शान्तितोयेनैकतः संयोजयेत्॥
Verse 19
चन्द्रतारं क्रमाच्छुक्लं गिरिसारं त्रपु न्यसेत् घनसारं तथा शीर्षं पूर्वादौ रत्नमेव च
क्रमेण शुक्लं चन्द्रतारचिह्नं न्यसेत्; ततः गिरिसारं त्रपु च स्थापयेत्। एवं घनसारं शीर्षे न्यस्य, पूर्वादिषु दिशासु रत्नमपि विन्यसेत्।
Verse 20
घृतेनाभ्यर्ज्य चोद्वर्त्य स्नपयेन्मूलमन्त्रतः गन्धाद्यैः पूजयेद्वह्नौ हुत्वा पूर्णाहुतिं चरेत्
घृतेनाभ्यज्य चोद्वर्त्य मूलमन्त्रतः स्नपयेत्। गन्धादिभिः वह्निं पूजयित्वा हुत्वा पूर्णाहुतिं चरेत्।
Verse 21
बलिञ्च सर्वभूतेभ्यो भोजयेद्दत्तदक्षिणः देवैश् च मुनिभिर्भूपैर् देवं संस्थाप्य चेश्वराः
सर्वभूतेभ्यो बलिं दत्त्वा, दत्तदक्षिणो भोजयेत्। देवं संस्थाप्य, देवैश्च मुनिभिर्भूपैश्च सह ईश्वराः कर्म समापयेयुः।
Verse 22
घोषसारमिति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः देवैश् च मुनिभिः सार्धमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः दिव्यैश् च बलिभिर्धूपैर् देवमिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः बभूवुः स्थापित्वेत्थं स्नपनोत्सवकं चरेत् अष्टोत्तरसहस्रेण घटानां सर्वभाग् भवेत्
‘घोषसारम्’ इति—खगघचिह्नितपुस्तकत्रयपाठः; ‘देवैश्च मुनिभिः सार्धम्’ इति—ङचिह्नितपुस्तकपाठः; ‘दिव्यैश्च बलिभिर्धूपैर्देवम्’ इति—घचिह्नितपुस्तकपाठः। एवं स्थापित्वा स्नपनोत्सवकं चरेत्; अष्टोत्तरसहस्रेण घटानां सर्वभाग् भवेत्।
Verse 23
यज्ञावभृथस्नानेन पूर्णसंस्नापनं कृतम् गौरीलक्ष्मीविवाहादि चोत्सवं स्नानपूर्वकम्
यज्ञावभृथस्नानेन पूर्णसंस्नापनं कृतं भवति। तथा गौरीलक्ष्मीविवाहाद्युत्सवाः स्नानपूर्वकमेव कर्तव्याः।
Frequently Asked Questions
Prepare mandapa-maṇḍala and consecrated kalaśas; perform dhyāna–arcana–homa to Hari; arrange navaka/directional substances; bathe with mūla-mantra; worship fire and complete with pūrṇāhuti; offer bali, feed recipients with dakṣiṇā, and conclude the utsava.
The chapter frames completeness through calibrated plenitude: multiple kalaśas allow direction-wise, substance-wise, and mantra-wise integration, and explicitly states that 1008 pots render the rite complete in all parts.
By treating spatial order (maṇḍala/navaka, Rudra divisions) and material taxonomy (waters, herbs, fragrances, earths, gems) as disciplined offerings, the chapter makes technical ritual architecture a vehicle for purity, communal welfare (bali/feeding), and devotional stabilization of the installed deity.