Adhyaya 47
Chapter 47 — शालग्रामादिपूजाकथनं (Teaching the Worship of Śālagrāma and Related Sacred Forms)
अत्र भगवानेवाग्निः शालग्रामस्य हरिचक्राङ्कितरूपाणां च पूजाविज्ञानं क्रमशः प्रबोधयति। पूजात्रिविधा—काम्या, अकाम्या, उभयात्मिका—इति विभाग्य, मीनादिरूपवर्गान् फलविशेषैः संयोजयति; चक्रे सूक्ष्मबिन्दुलक्षणं च निर्दिशति, वराह-नरसिंह-वामनसम्बन्धेन मोक्षाभिलाषां च दर्शयति। ततः प्रक्रियाप्रधानं निरूपणम्—चतुरश्रान्तर्गतचक्राब्जमण्डलम्, अनन्तरं षोडशारं अष्टदलयुक्तं च; हृदि प्रणवप्रतिष्ठा, हस्तदेहे षडङ्गन्यासः, मुद्राक्रमश्च। दिग्पूजा परितः रक्षार्थं—गुरु-गण-धातृ-विधातृ/कर्तृ/हर्तृ-विश्वक्सेन-क्षेत्रपालानां पूजनम्; वेदाधाराः, आधारानन्तक-भू-पिठ-पद्मादि लोकस्तराः, सूर्य-चन्द्र-अग्निमण्डलानि च स्थाप्यन्ते। विश्वक्सेन-चक्र-क्षेत्रपालपूर्वकं विना शालग्रामपूजा निष्फला इति, आगमिकशुद्धिः अन्तःकरणभावेन सह सिद्धिधर्मफलप्रदा इति प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये शालग्रामादिमूर्तिलक्षणं नाम षट्चत्वारिंशो ऽध्यायः अथ सप्तचत्वारिंशो ऽध्यायः शालग्रामादिपूजाकथनं भगवानुवाच शालग्रामादिचक्राङ्कपूजाः सिद्ध्यै वदामि ते त्रिविधा स्याद्धरेः पूजा काम्याकाम्योभयात्मिका
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये शालग्रामादिमूर्तिलक्षणं नाम षट्चत्वारिंशोऽध्यायः समाप्तः। अथ सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः—शालग्रामादिपूजाकथनम्। भगवानुवाच—सिद्ध्यै ते शालग्रामादिचक्राङ्कपूजाः वदामि। हरेः पूजा त्रिविधा—काम्या, अकाम्या, उभयात्मिका च।
Verse 2
मीनादीनान्तु पञ्चानां काम्याथो वोभयात्मिका मध्यचक्राधः सूक्ष्मविन्दुक इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः काम्यार्थेवोभयात्मकेति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः वराहस्य नृसिंहस्य वामनस्य च मुक्तये
मीनादीनां तु पञ्चानां काम्यार्थो वा उभयात्मिका। मध्यचक्राधः सूक्ष्मविन्दुक इति चिह्नितपुस्तकपाठः; अन्यत्र—काम्यार्थे उभयात्मकेति। वराहस्य नृसिंहस्य वामनस्य च मुक्तये (एष विधिः)।
Verse 3
चक्रादीनां त्रयाणान्तु शालग्रामार्चनं शृणु उत्तमा निष्फला पूजा कनिष्ठा सफलार्चना
चक्रादीनां त्रयाणां तु शालग्रामार्चनं शृणु। उत्तमा निष्फला पूजा; कनिष्ठा सफलार्चना।
Verse 4
मध्यमा मूर्तिपूजा स्याच्चक्राब्जे चतुरस्रके प्रणवं हृदि विन्यस्य षडङ्गङ्करदेहयोः
मध्यमा मूर्तिपूजा चक्राब्जे चतुरस्रके विधीयते। हृदि प्रणवं विन्यस्य हस्तदेहयोः षडङ्गन्यासं कुर्यात्॥
Verse 5
कृतमुद्रात्रयश् चक्राद् वहिः पूवे गुरुं यजेत् आप्ये गणं वायवे च धातारं नैरृते यजेत्
मुद्रात्रयं कृत्वा चक्राद् बहिः पूर्वे गुरुं यजेत्। आप्ये गणं वायवे च धातारं नैरृते पुनः॥
Verse 6
विधातारञ्च कर्तारं हर्तारं दक्षसौम्ययोः विश्वक्सेनं यजेदीशे आग्नेये क्षेत्रपालकम्
विधातारं च कर्तारं हर्तारं दक्षसौम्ययोः यजेत्। ईशे विश्वक्सेनं यजेदाग्नेये क्षेत्रपालकम्॥
Verse 7
ऋगादिवेदान् प्रागादौ आधारानन्तकं भुवं पीठं पद्मं चार्कचन्द्रवह्न्याख्यं मण्डलत्रयं
प्रागादौ ऋगादिवेदान् विन्यस्य, ततः आधारानन्तकं भुवं पीठं पद्मं च स्थापयेत्। अर्कचन्द्रवह्न्याख्यं मण्डलत्रयं च विन्यसेत्॥
Verse 8
आसनं द्वादशार्णेन तत्र स्थाप्य शिलां यजेत् अस्तेन च समस्तेन स्ववीजेन यजेत् क्रमात्
द्वादशार्णेन मन्त्रेण आसनं स्थापयित्वा तत्र शिलां यजेत्। ततः क्रमात् अस्त्रेण समस्तेन स्वबीजेन च यजेत्॥
Verse 9
पूर्वादावथ वेदाद्यैर् गायत्रीभ्यां जितादिना प्रणवेनार्चयेत् पञ्चान्मुद्रास्तिस्रः प्रदर्शयेत्
पूर्वादारभ्य वेदाद्यैः प्रास्ताविकैर्मन्त्रैः, द्वाभ्यां गायत्रीभ्यां, ‘जितादि’मन्त्रेण, प्रणवेन च पञ्चान् मुद्राः पूजायां प्रयुञ्जीत; तिस्रो मुद्राश्च प्रदर्शयेत्।
Verse 10
विश्वक्सेनस्य चक्रस्य क्षेत्रपालस्य दर्शयेत् शालग्रामस्य प्रथमा पूजार्थो निष्फलोच्यते
विश्वक्सेनं सुदर्शनचक्रं क्षेत्रपालं च प्रथमं दर्शयेत्। एतत्पूर्वकं विना शालग्रामपूजा निष्फला इति घोषितम्।
Verse 11
पूर्ववत् षोडशारञ्च सपद्मं मण्डलं लिखेत् शङ्खचक्रगदाखड्गैर् गुर्वाद्यं पूर्ववद्यजेत्
पूर्ववत् षोडशारं सपद्मं मण्डलं विलिखेत्। शङ्खचक्रगदाखड्गचिह्नैः सह गुर्वाद्यं पूर्ववद् यजेत्।
Verse 12
पूर्वे सौम्ये धनुर्वाणान् वेदाद्यैर् आसनं ददेत् शिलां न्यसेद् द्वादशार्णैस्तृतीयं पूजनं शृणु
पूर्वे सौम्ये धनुर्वाणान् स्थापयित्वा वेदाद्यैर्मन्त्रैरासनं दद्यात्। द्वादशार्णमन्त्रेण शिलां न्यसेत्। इदानीं तृतीयं पूजनविधिं शृणु।
Verse 13
अष्टारमब्जं विलिखेत् गुर्वाद्यं पूर्ववद्यजयेत् चतुर्भिः पूर्ववद्यजेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः गन्धाद्यैर् इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अष्टार्णेनासनं दत्वा तेनैव च शिलां न्यसेत् पूजयेद्दशधा तेन गायत्रीभ्यां जितं तथा
अष्टारमब्जं मण्डलं विलिखेत्। गुर्वाद्यं पूर्ववद् यजेत्; चतुर्भिश्च पूर्ववद् यजेत्; गन्धादिभिश्च। अष्टार्णमन्त्रेणासनं दत्त्वा तेनैव शिलां न्यसेत्। तेन मन्त्रेण दशधा पूजयेत्; द्वाभ्यां गायत्रीभ्यां ‘जित’मन्त्रेण च तथा सिद्धिः।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes ritual sequencing and ritual-geometry: constructing specific maṇḍalas (cakrābja-in-square; sixteen-spoked; eight-petalled), performing praṇava-hṛdaya installation and ṣaḍaṅga-nyāsa, and completing directional worship—especially Viśvaksena, Sudarśana Cakra, and Kṣetrapāla—as mandatory preliminaries for efficacious Śālagrāma arcana.
It ties external correctness (mantra, nyāsa, mudrā, maṇḍala, and dikpūjā) to inner disposition (bhāva), warning that even ‘highest’ worship can be fruitless without proper orientation, while disciplined arcana—though ‘inferior’ in form—becomes fruitful, aligning siddhi, protection, and devotion toward dharma and mukti.