Adhyaya 46

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये पिण्डिकालक्ष्मादिलक्षणं नाम पञ्चचत्वारिंशो ऽध्यायः अथ षट्चत्वारिंशो ऽध्यायः शालग्रामादिमूर्तिलक्षणकथनं भगवानुवाच शालग्रामादिमूर्तेश् च वक्ष्येहं भुक्तिमुक्तिदाः वासुदेवो ऽसितो द्वारे शालग्रामद्विचक्रकः

इत्यादिमहापुराणे आग्नेये पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः ‘पिण्डिकालक्ष्मादिलक्षणम्’ समाप्तः। अथ षट्चत्वारिंशोऽध्यायः ‘शालग्रामादिमूर्तिलक्षणकथनम्’। भगवानुवाच—शालग्रामादिमूर्तीनां भुक्तिमुक्तिप्रदायिनां लक्षणं वक्ष्ये। वासुदेवः असितवर्णः; द्वारे द्विचक्रलक्षणयुक्तः शालग्रामः॥

Verse 2

ज्ञेयः सङ्कर्षणो लग्नद्विचक्रो रक्त उत्तमः सूक्ष्मचक्रो बहुच्छिद्रः प्रद्युम्नो नीलदीघवः

ज्ञेयः—लग्नद्विचक्रचिह्नितः रक्तवर्णः उत्तमश्च यः चक्रः स सङ्कर्षणः। बहुच्छिद्रः सूक्ष्मधारचक्रः नीलवर्णः दीर्घाकारश्च प्रद्युम्नः।

Verse 3

पीतो निरुद्धः पद्माङ्गो वर्तुलो द्वित्रिरेखवान् कृष्णो नारायणो नाभ्युन्नतः शुषिरदीर्घवान्

पीतवर्णः स एव अनिरुद्धः; पद्माङ्गः; वर्तुलाकारः; द्वित्रिरेखालाञ्छितः। कृष्णवर्णः स एव नारायणः; नाभ्युन्नतः; शुषिरदीर्घनाभिकुहरयुक्तश्च।

Verse 4

परमेष्ठो साब्जचक्रः पृष्ठच्छिद्रकश् च विन्दुमान् स्थूलचक्रो ऽसितो विष्णुर्मध्ये रेखा गदाकृतिः

परमेष्ठिनः चक्रं साब्जलाञ्छितं, पृष्ठे छिद्रयुक्तं, मध्ये बिन्दुमच्च। विष्णोः चक्रं स्थूलधारं ऽसितवर्णं; तस्य मध्ये गदाकृतिरूपा रेखा विद्यते।

Verse 5

नृसिंहः कपिकः स्थूलवक्रः स्यात् पञ्चविन्दुकः वराहः शक्तिलिङ्गः स्यात् तच्चक्रौ विषमौ सृतौ

नृसिंहचिह्नं ‘कपिक’ इति—स्थूलं वक्रं च, पञ्चबिन्दुकयुक्तं स्यात्। वराहचिह्नं शक्तिलिङ्गरूपं स्यात्; तयोः चक्रयोः विषमत्वं कृत्वा यथास्थाने विन्यसेत्।

Verse 6

इन्द्रनीलनिभः स्थूलस्त्रिरेखालाञ्छितः शुभः कूर्मस्तथोन्नतः पृष्ठे वर्तुलावर्तको ऽसितः

इन्द्रनीलनिभः स्थूलः शुभः त्रिरेखालाञ्छितश्च। कूर्माकार उन्नतश्च; पृष्ठे ऽसितवर्णो वर्तुलावर्तकः विद्यते।

Verse 7

हयग्रीवोङ्कुशावाररेखो नीलः सविन्दुकः पृथुश्च्च्छिद्रश्चेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः वैकुण्ठः एकचक्रो ऽब्जी मणिभिः पुच्छरेखकः

हयग्रीवः अङ्कुशचिह्नयुक्तः, आवाररेखाभिः परिरक्षितः, नीलवर्णः सविन्दुकः, पृथुः छिद्रयुक्तश्च—एते शुभलक्षणाः। वैकुण्ठः पुस्तकपाठचिह्नयुक्तः, एकचक्रधारी अब्जधारी च, मणिभिः पुच्छरेखाङ्कितः।

Verse 8

मत्स्यो दीर्घस्त्रिविन्दुः स्यात् काचवर्णस्तु पूरितः श्रीधरो वनमालाङ्कः पञ्जरेखस्तु वर्तुलः

मत्स्यचिह्नं दीर्घं त्रिविन्दुकं स्यात्; काचवर्णं पूरितं च दृश्येत। स एव श्रीधरः वनमालाविभूषितः; पञ्जरेखाः वर्तुलाः कार्याः।

Verse 9

वामनो वर्तुलश्चातिह्रस्वो नीलः सविन्दुकः श्यामस्त्रिविक्रमो दक्षरेखो वामेन विन्दुकः

वामनः वर्तुलः च अतिह्रस्वः; नीलः सविन्दुकः। त्रिविक्रमः श्यामवर्णः; दक्षरेखायुक्तः, वामेन विन्दुकचिह्नितः।

Verse 10

अनन्तो नागभोगाङ्गो नैकाभो नैकमूर्तिमान् स्थूलो दामोदरो मध्यचक्रो द्वाःसूक्ष्मविन्दुकः

अनन्तः नागभोगाङ्गः, नैकाभः नैकमूर्तिमान्; स्थूलः दामोदरः, मध्यचक्रधारी, द्वौ सूक्ष्मविन्दू चिह्नयति।

Verse 11

सुदर्शनस्त्वेकचक्रो लक्ष्मीनारायणो द्वयात् त्रिचक्रश्चाच्युतो देवस्त्रिचक्रको वा त्रिविक्रमः

एकचक्रधारी सुदर्शनः; द्विचक्रधारी लक्ष्मीनारायणः। त्रिचक्रधारी देवः अच्युतः; अथवा त्रिचक्रकः त्रिविक्रम इति कथ्यते।

Verse 12

जनार्दनश् चतुश् चक्रो वासुदेवश् च पञ्चभिः षट्वक्रश् चैव प्रद्युम्नः सङ्कर्षणञ्च सप्तभिः

जनार्दनः चतुर्भिः स्तूयते; चतुश्चक्रः पञ्चभिः; षट्वक्रः षड्भिः; तथा प्रद्युम्नः सङ्कर्षणश्च सप्तभिः (नामभिः) कीर्त्यते।

Verse 13

पुरुषोत्तमोष्टचक्रो नवव्यूहो नवाङ्कितः दशावतारो दशभिर्दशैकेनानिरुद्धकः द्वादशात्मा द्वादशभिरत ऊर्ध्वमनन्तकः

स पुरुषोत्तमः अष्टचक्रः; नवव्यूहः नवाङ्कितश्च। दशावतारेश्वरः; दशभ्यः सह एकेन (अधिकेन) अनिरुद्धकः। द्वादशात्मा द्वादशभिः; तत ऊर्ध्वम् अनन्तकः।