Adhyaya 66
Chapter 66: साधारणप्रतिष्ठाविधानम् (The Procedure for General Consecration)
अत्र भगवान् अग्निः सर्वदेवतायतनादिषु साधारणं प्रतिष्ठाविधानं निरूपयति—एकैकस्यापि समूहार्चनस्यापि वासुदेवमोडेलानुसारं। आदित्य-वसु-रुद्र-साध्य-विश्वेदेव-अश्वि-ऋष्यादीनां आवाहनक्रमः, ततः देवतानाम्नः मात्राविभागदीर्घांशग्रहणेन बीजनिर्माणं, बिन्दु-प्रणव-नमःसमापनं च। मासिकद्वादश्यां उपवासः, आधार-कलशस्थापनं, कपिलागोक्षीरयुक्तयवचरुपाकः ‘तद्विष्णोः’जपेन, ओंकारेणाभिषेकः। व्याहृतिभिः गायत्र्या च होमः, सूर्य-प्रजापति-अन्तरिक्ष-द्यौः-ब्रह्मा-पृथिवी-सोम-इन्द्रादिदेवताभ्यः हविः। ग्रह-लोकपाल-गिरि-नदी-सागरादिकॉस्मिकशक्तीनां पूजनं, पूर्णाहुत्या व्रतविमोचनं, दक्षिणा, ब्राह्मणभोजनं च। मठ-प्रपा-गृह-मार्ग-सेतुदानादीनां स्वर्गफलप्रशंसा, वास्तु-यज्ञ-धर्मसमन्वयश्च दर्श्यते।
Shlokas
Verse 1
आग्नेये सभागृहस्थापनं नाम पञ्चषष्टितमो ऽध्यायः गोपुच्छहस्तक इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः देवाज्ञां प्राप्य इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः अथ षट्षष्टितमो ऽध्यायः साधारणप्रतिष्ठाविधानं भगवानुवाच समुदायप्रतिष्ठाञ्च वक्ष्ये सा वासुदेववत् आदित्या वसवो रुद्राः साध्या विश्वे ऽश्विनौ तथा
आग्नेये ‘सभागृहस्थापनं’ नाम पञ्चषष्टितमोऽध्यायः। अथ षट्षष्टितमोऽध्यायः ‘साधारणप्रतिष्ठाविधानम्’। भगवानुवाच—समुदायप्रतिष्ठां वक्ष्ये सा वासुदेवविधिना; आदित्यान् वसून् रुद्रान् साध्यान् विश्वेदेवान् तथाश्विनौ च आवाहयेत्॥
Verse 2
ऋषयश् च तथा सर्वे वक्ष्ये तेषां विशेषकं यस्य देवस्य यन्नाम तस्याद्यं गृह्य चाक्षरं
ऋषयश्च तथा सर्वे वक्ष्ये तेषां विशेषकं; यस्य देवस्य यन्नाम तस्याद्यं गृह्य चाक्षरम्।
Verse 3
मात्राभिर्भेदयित्वा तु दीर्घाण्यङ्गानि भेदयेत् प्रथमं कल्पयेद्वीजं सविन्दुं प्रणवं नतिं
मात्राभिर्भेदयित्वा तु दीर्घाण्यङ्गानि भेदयेत्; प्रथमं कल्पयेद्बीजं सविन्दुं प्रणवं नतिम्।
Verse 4
सर्वेषां मूलमन्त्रेण पूजनं स्थापनं तथा नियमव्रतकृच्छ्राणां मठसङ्क्रमवेश्मनां
सर्वेषां मूलमन्त्रेण पूजनं स्थापनं तथा; नियमव्रतकृच्छ्राणां मठसङ्क्रमवेश्मनां।
Verse 5
मासोपवासं द्वादश्यां इत्य् आदिस्थापनं वदे शिलां पूर्णघटं कांस्यं सम्भारं स्थापयेत्ततः
मासोपवासं द्वादश्यामित्यादिस्थापनं वदे; शिलां पूर्णघटं कांस्यं सम्भारं स्थापयेत्ततः।
Verse 6
ब्रह्मकूर्चं समाहृत्य श्रपेद् यवमयं चरुं क्षीरेण कपिलायास्तु तद्विष्णोरिति साधकः
ब्रह्मकूर्चं समाहृत्य श्रपेद्यवमयं चरुं; क्षीरेण कपिलायास्तु तद्विष्णोरिति साधकः।
Verse 7
प्रणवेनाभिघार्यैव दर्व्या सङ्घट्टयेत्ततः साधयित्वावतार्याथ विष्णुमभ्यर्च्य होमयेत्
प्रणवेन प्रथमं हविर्भाव्य दर्व्या ततः सङ्घट्टयेत्। सम्यक् साधयित्वा अवतार्य च विष्णुमभ्यर्च्य पश्चाद् होमं कुर्यात्॥
Verse 8
व्याहृता चैव गायत्र्या तद्विप्रासेति होमयेत् विश्वतश् चक्षुर्वेद्यैर् भूरग्नये तथैव च
व्याहृताभिश्च गायत्र्या च ‘तद्विप्रास’ इति मन्त्रेण होमयेत्। तथा ‘विश्वतश्चक्षुः’ ‘वेद्याः’ इत्यादिभिर्भूरग्नयेऽपि जुहुयात्॥
Verse 9
सूर्याय प्रजापतये अन्तरिक्षाय होमयेत् द्यौः स्वाहा ब्रह्मणे स्वाहा पृथिवी महाराजकः
सूर्याय प्रजापतये चान्तरिक्षाय च होमयेत्। ‘द्यौः स्वाहा’, ‘ब्रह्मणे स्वाहा’ इति, तथा ‘पृथिवी महाराजकः’ इत्यपि जुहुयात्॥
Verse 10
तस्मै सोमञ्च राजानं इन्द्राद्यैर् होममाचरेत् अङ्गानि कल्पयेदिति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः प्रणवं गतिमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः एवं हुत्वा चरोर्भागान् दद्याद्दिग्बलिमादरात्
तस्मै सोमं राजानं इन्द्रादिभिः सह होममाचरेत्। एवं हुत्वा चरोर्भागान् आदरात् दिग्बलिं दद्यात्॥
Verse 11
समिधो ऽष्टशतं हुत्वा पालाशांश्चाज्यहोमकं कुर्यात् पुरुषसूक्तेन इरावती तिलाष्टकं
समिधोऽष्टशतं हुत्वा पालाशैश्चाज्यहोमं कुर्यात्। पुरुषसूक्तेन, ततः इरावतीं तिलाष्टकं च विधिवत् आचरेत्॥
Verse 12
हुत्वा तु ब्रह्मविष्ण्वीशदेवानामनुयायिनां ग्रहाणामाहुतीर्हुत्वा लोकेशानामथो पुनः
ब्रह्मविष्ण्वीशदेवानामनुयायिनां ग्रहाणां हवींषि हुत्वा, ततः पुनर्लोकेशानां (लोकपालानां) हवींषि जुहुयात्।
Verse 13
पर्वतानां नदीनाञ्च समुद्राणां तथाअहुतीः हुत्वा च व्याहृतीर्दद्द्यात् स्रुवपूर्णाहुतित्रयं
पर्वतानां नदीनां च समुद्राणां तथैव हवींषि हुत्वा, ततः व्याहृतीः स्रुवपूर्णाहुतित्रयं दद्यात्।
Verse 14
वौषडन्तेन मन्त्रेण वैष्णवेन पितामह पञ्चगव्यं चरुं प्राश्य दत्वाचार्याय दक्षिणां
पितामह, वौषडन्तेन वैष्णवमन्त्रेण पञ्चगव्यं चरुं च प्राश्य, आचार्याय यथाविधि दक्षिणां दद्यात्।
Verse 15
तिलपात्रं हेमयुक्तं सवस्त्रं गामलङ्कृतां प्रीयतां भगवान् विष्णुरित्युत्सृजेद्व्रतं बुधः
हेमयुक्तं तिलपात्रं सवस्त्रं गामलङ्कृतां च दत्त्वा—“प्रीयतां भगवान् विष्णुः” इति वदन् बुधो व्रतमुत्सृजेत्।
Verse 16
मासोपवासादेरन्यां प्रतिष्ठां वच्मि पूर्णतः यज्ञेनातोष्य देवेशं श्रपयेद्वैष्णवं चरुं
मासोपवासादेरन्यां प्रतिष्ठां पूर्णतः वक्ष्यामि। यज्ञेन देवेशं सन्तोष्य वैष्णवं चरुं श्रपयेत्।
Verse 17
तिलतण्डुलनीवारैः श्यामाकैर् अथवा यवैः आज्येनाधार्य चोत्तार्य होमयेन्मूर्तिमन्त्रकैः
तिलतण्डुलनीवारैः श्यामाकैरथवा यवैः, आज्येनाधार्य चोत्तार्य मूर्तिमन्त्रकैर्होमयेत्।
Verse 18
विष्ण्वादीनां मासपानां तदन्ते होमयेत् पुनः ॐ विष्णवे स्वाहा ॐ विष्णवे निभूयपाय स्वाहा ॐ विष्णवे शिपिविष्टाय स्वाहा ॐ नरसिंहाय स्वाहा ॐ पुरुषोत्तमाय स्वाहा द्वादशाश्वत्थसमिधो होमयेद्घृतसम्प्लुताः
विष्ण्वादीनां मासपानां तदन्ते होमयेत् पुनः। ॐ विष्णवे स्वाहा, ॐ विष्णवे निभूयपाय स्वाहा, ॐ विष्णवे शिपिविष्टाय स्वाहा, ॐ नरसिंहाय स्वाहा, ॐ पुरुषोत्तमाय स्वाहा। द्वादशाश्वत्थसमिधो घृतसम्प्लुताः होमयेत्।
Verse 19
विष्णो रराटमन्त्रेण ततो द्वादश चाहुतीः एवं दत्वा इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः एतान् दत्वा इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ विष्णवे प्रवृषाय स्वाहा इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः इदं विष्णुरिरावती चरोर्द्वादश आहुतीः
विष्णो रराटमन्त्रेण ततो द्वादश चाहुतीः। (केषुचित् ‘एवं दत्वा’, केषुचित् ‘एतान् दत्वा’ इति पाठः। अन्यत्र ‘ॐ विष्णवे प्रवृषाय स्वाहा’ इति।) इदं विष्णुरिरावती चरोर्द्वादश आहुतीः।
Verse 20
हुत्वा चाज्याहुतीस्तद्वत्तद्विप्रासेति होमयेत् शेषहोमं ततः कृत्वा दद्यात् पूर्णाहुतित्रयं
हुत्वा चाज्याहुतीस्तद्वत्तद्विप्रासेति होमयेत्। शेषहोमं ततः कृत्वा दद्यात् पूर्णाहुतित्रयम्।
Verse 21
युञ्जतेत्यनुवाकन्तु जप्त्वा प्राशीत वै चरुं प्रणवेन स्वशब्दान्ते कृत्वा पात्रे तु पैप्पले
युञ्जतेत्यनुवाकं तु जप्त्वा प्राशीत वै चरुम्। प्रणवेन स्वशब्दान्ते कृत्वा पात्रे तु पैप्पले।
Verse 22
ततो मासाधिपानान्तु विप्रान् द्वादश भोजयेत् त्रयोदश गुरुस्तत्र तेभ्यो दद्यात्त्रयोदश
ततो मासाधिपान् द्वादश विप्रान् भोजयेत्; तेषां मध्ये त्रयोदशो गुरुरिति। तेषां च त्रयोदश दानानि दक्षिणाश्च दद्यात्।
Verse 23
कुम्भान् स्वाद्वम्बुसंयुक्तान् सच्छत्रोपानहान्वितान्
कुम्भान् मधुराम्बुपूर्णान् दद्यात्, सच्छत्रोपानहसमन्वितान्।
Verse 24
गावः प्रीतिं समायान्तु प्रचरन्तु प्रहर्षिताः इति गोपथमुत्सृज्य यूपं तत्र निवेशयेत्
‘गावः प्रीतिं समायान्तु प्रचरन्तु प्रहर्षिताः’ इति गोपथम् उत्सृज्य, तत्रैव यूपं निवेशयेत्।
Verse 25
दशहस्तं प्रपाअराममठसङ्क्रमणादिषु गृहे च होममेवन्तु कृत्वा सर्वं यथाविधि
प्रपाराममठसङ्क्रमणादिषु गृहे च दशहस्तप्रमाणं कृत्वा, होममेव कृत्वा सर्वं यथाविधि समापयेत्।
Verse 26
पूर्वोक्तेन विधानेन प्रविशेच्च गृहं गृही अनिवारितमन्नाद्यं सर्वेष्वेतेषु कारयेत्
पूर्वोक्तविधानेन गृही गृहं प्रविशेत्; एतेषु सर्वेषु कर्मसु अनिवारितम् अन्नाद्यं कारयेत्।
Verse 27
द्विजेभ्यो दक्षिणा देया यथाशक्त्या विचक्षणैः आरामं कारयेद्यस्तु नन्दने स चिरं वसेत्
विचक्षणैर्द्विजेभ्यो यथाशक्ति दक्षिणा देया। यः पुनर्नन्दनसदृशं रमणीयमारामं कारयति, स नन्दने चिरं वसति॥
Verse 28
मठप्रदानात् स्वर्लोके शक्रलोके वसेत्ततः प्रपादानाद्वारुणेन सङ्क्रमेण वसेद्दिवि
मठप्रदानात् स्वर्लोके शक्रलोके च वसेत्। प्रपाप्रदानात् वरुणसम्बन्धेन सङ्क्रमेण दिवि वसेत्॥
Verse 29
इष्टकासेतुकारी च गोलोके मार्गकृद्गवां नियमव्रतकृद्विष्णुः कृच्छ्रकृत्सर्वपापहा
इष्टकासेतुं यः करोति, गोलोके गवां मार्गं यः करोति; नियमव्रतानुष्ठाता, विष्णुभक्तः, कृच्छ्रव्रतकर्ता च—एते सर्वपापहाः भवन्ति॥
Verse 30
गृहं दत्वा वसेत्स्वर्गे यावदाभूतसम्प्लवं अञ्जतेत्यनुवाकस्तु इति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः स्वाद्वन्नसंयुक्तानिति ख, ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकचतुष्टयपाठः समुदायप्रतिष्ठेष्टा शिवादीनां गृहात्मनां
गृहं दत्त्वा यावदाभूतसम्प्लवं स्वर्गे वसेत्। शिवादीनां गृहात्मनां समुदायप्रतिष्ठां च कर्तव्यानुष्ठेयाम्॥
Frequently Asked Questions
It provides a transferable ritual template—mantra construction, homa cycles, dig-bali, pūrṇāhuti, and gifting—that can be applied to multiple deities and to multiple built spaces (temples, monasteries, houses, thresholds, and public works).
It integrates phonetics (bīja formation), Vedic mantra-corpora (Gāyatrī, Puruṣa-sūkta), ritual technology (caru/ājya homa, counts, materials), and social Dharma (feeding, donations, public infrastructure) into one coherent consecration system.
Maṭha (monastery), saṅkrama/praveśa (threshold or transitional entry contexts), gṛha (house), prapā (water-shelter), and ārāma (garden), alongside general deity installations.