Adhyaya 86
Vidyā-viśodhana-vidhāna (Procedure for Purifying Mantra-Vidyā)
अग्निर् ईश्वरः पूर्वोक्त-प्रतिष्ठा-कलश-शोधनानन्तरं निर्वाणदीक्षायां मन्त्रविद्याशोधनविधानं प्रवर्तयति। बीजचिह्नैः सह सन्धानं निर्दिश्य रागः शुद्धविद्या नियतिः (कलासहितम्) कालः माया अविद्या इति सप्ततत्त्वानां गणनया कर्मणः तत्त्वमानचित्रे प्रतिष्ठां करोति। प्रणवप्रमुखानि पदानि, वर्णसमूहाश्च, तथा पाठभेदाः प्रदर्श्य बहुपरम्परापाठसंरक्षणं सूचयति। ततः रुद्र-विश्वविन्यासे वामदेवः प्रथमः रुद्रः, नामक्रमेण पञ्चविंशतिसंख्यापर्यन्तं निरूप्यते। अनन्तरं द्वे बीजे, नाड्यः, वायवश्च, इन्द्रियविषय-गुणानां संक्षिप्तसम्बन्धश्च कथ्यते। साधकः हृदयदेशात् ताडन-छेदन-प्रवेश-योजन-आकर्षणग्रहणानि कृत्वा कलां कुण्डे निक्षिप्य रुद्रं कारणरूपेण आवाह्य दीक्षिते (बालके) सन्निधिं प्रतिष्ठापयति। अन्ते शताहुतिहोमः, रुद्राणीपूजा, पाशसूत्रे चैतन्यप्रतिष्ठा, पूर्णाहुतिः, स्वबीजेनैव विद्याशोधननियमश्च—इति विद्याविशोधनं समाप्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये निर्वाणदीक्षायां प्रतिष्ठाकलाशोधनं नाम पञ्चाशीतितमो ऽध्यायः अथ षडशीतितमो ऽध्यायः विद्याविशोधनविधानं ईश्वर उवाच सन्धानमथ विद्यायाः प्राचीनकलया सह कुर्वीत पूर्ववत् कृत्वा तत्त्वं वर्णय तद्यथा
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये निर्वाणदीक्षायां ‘प्रतिष्ठाकलशोधनं’ नाम पञ्चाशीतितमोऽध्यायः समाप्तः। अथ षडशीतितमोऽध्यायः ‘विद्याविशोधनविधानम्’। ईश्वर उवाच—अथ विद्यायाः सन्धानं प्राचीनकलया सह पूर्ववत् कुर्यात्; कृत्वा तस्य तत्त्वं यथावद् वर्णय, तद्यथा।
Verse 2
ॐ हों क्षीमिति सन्धानं राग्श् च शुद्धविद्या च नियतिः कलया सह कालो मया तथाविद्या तत्त्वानामिति सप्तकं
ॐ हों क्षीम्—इति सन्धानसंज्ञा। रागश्च शुद्धविद्या च, नियतिः कलया सह, कालो माया तथाविद्या—इति तत्त्वानां सप्तकं स्मृतम्।
Verse 3
रलवाः शषसाः वर्णाः षड् विद्यायां प्रकीर्तिताः पदानि प्रणवादीनि एकविंशतिसङ्ख्यया
विद्यायां षड्विधायां रलवादयो वर्णाः शषसाश्च प्रकीर्तिताः। प्रणवादीनि पदानि चैकविंशतिसङ्ख्यया निर्दिष्टानि।
Verse 4
पूर्ववत् धृत्वेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः इं शिवाय इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः वचोगुह्याय इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः सद्योजाताय मूर्तये इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अथ निधाय सर्वाधिपतय इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ रुद्राणां भुवनानाञ्च स्वरूपमथ कश्यपे प्रथमो वामदेवः स्यात्ततः सर्वभवोद्भवः
‘पूर्ववत् धृत्वा’ इति चिह्नितपुस्तके पाठः; ‘इं शिवाय’ इति; ‘वचोगुह्याय’ इति; ‘सद्योजाताय मूर्तये’ इति; तथा ‘अथ निधाय सर्वाधिपतये’ इति च। अथ कश्यप, रुद्राणां भुवनानां च स्वरूपं वक्ष्यामि—प्रथमो वामदेवः; ततः सर्वभवोद्भवः।
Verse 5
वज्रदेहः प्रभुर्धाता क्रविक्रमसुप्रभाः वटुः प्रशान्तनामा च परमाक्षरसञ्ज्ञकः
वज्रदेहः प्रभुर्धाता क्रविक्रमसुप्रभाः। वटुः प्रशान्तनामा च परमाक्षरसञ्ज्ञकः॥
Verse 6
शिवश् च सशिवो बभ्रुरक्षयः शम्भुरेव च अदृष्टरूपनामानौ तथान्यो रूपवर्धनः
शिवश्च सशिवो बभ्रुरक्षयः शम्भुरेव च। अदृष्टरूपनामानौ तथान्यो रूपवर्धनः॥
Verse 7
मनोन्मनो महावीर्यश्चित्राङ्गस्तदनन्तरं कल्याण इति विज्ञेयाः पञ्चविंशतिसङ्ख्यया
मनोन्मनो महावीर्यश्चित्राङ्गस्तदनन्तरम्। कल्याण इति विज्ञेयाः पञ्चविंशतिसङ्ख्यया॥
Verse 8
मन्त्रो घोरामरौ वीजे नाड्यौ द्वे तत्र ते यथा पूषा च हस्तिजिह्वा च व्याननागौ प्रभञ्जनौ
मन्त्रो घोरामरौ बीजे नाड्यौ द्वे तत्र ते यथा। पूषा च हस्तिजिह्वा च व्याननागौ प्रभञ्जनौ॥
Verse 9
विषयो रूपमेवैकमिन्द्रिये पादचक्षुषी शब्दः स्पर्शश् च रूपञ्च त्रय एते गुणाः स्मृताः
पादचक्षुषोरिन्द्रिययोर्विषयो रूपमेवैकम्। शब्दः स्पर्शश्च रूपञ्च—एते त्रयो गुणाः स्मृताः॥
Verse 10
अवस्थात्र षुप्तिश् च रुद्रो देवस्तु कारणं विद्यामध्यगतं सर्वं भावयेद्भवनादिकं
अवस्थात्र सुप्तौऽपि रुद्रो देवः कारणं स्मृतः। विद्यामध्यगतं सर्वं भावयेद्भवनादिकम्॥
Verse 11
ताडनं छेदनं तत्र प्रवेशञ्चापि योजनं आकृष्य ग्रहणं कुर्याद्विद्यया हृत्प्रदेशतः
तत्र विद्यया ताडनं छेदनं प्रवेशं च योजनं च कुर्यात्। आकृष्य हृत्प्रदेशतः ग्रहणं कुर्यात्॥
Verse 12
आत्मन्यारोप्य सङ्गृह्य कलां कुण्डे निवेशयेत् रुद्रं कारणमावाह्य विज्ञाप्य च शिशुं प्रति
आत्मन्यारोप्य सङ्गृह्य कलां कुण्डे निवेशयेत्। रुद्रं कारणमावाह्य विज्ञाप्य च शिशुं प्रति॥
Verse 13
पित्रोरावहनं कृत्वा हृदये ताडयेच्छिशुं प्रविश्य पूर्वमन्त्रेण तदात्मनि नियोजयेत्
पित्रोरावहनं कृत्वा हृदये ताडयेच्छिशुम्। प्रविश्य पूर्वमन्त्रेण तदात्मनि नियोजयेत्॥
Verse 14
आकृष्यादाय पूर्वोक्तविधिनाअत्मनि योजयेत् वामया योजयेत् योनौ गृहीत्वा द्वादशान्ततः
आकृष्यादाय पूर्वोक्तविधिनाऽऽत्मनि योजयेत्। वामया नाड्या (वा हस्तेन) योनौ योजयेत्, द्वादशान्ततः प्रवाहं गृहीत्वा॥
Verse 15
बुद्ध इति घ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः आवाहनं कुर्यादिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः कुर्वीत देहसम्पत्तिं जन्माधिकारमेव च भोगं लयन्तथा श्रोतःशुद्धितत्त्वविशोधनं
केषुचित् पुस्तकेषु ‘बुद्ध’ इति पाठः, केषुचित् ‘आवाहनं कुर्यात्’ इति। अस्मिन् कर्मणि देहसम्पत्तिं कुर्यात्, जन्माधिकारमेव च, भोगं लयं तथा; श्रोतःशुद्धिं तत्त्वविशोधनं च॥
Verse 16
निःशेषमलकर्मादिपाशबन्धनिवृत्तये निष्कृत्यैव विधानेन यजेत शतमाहुतीः
निःशेषमलकर्मादिपाशबन्धनिवृत्तये। निष्कृत्यैव विधानेन यजेत शतमाहुतीः॥
Verse 17
अस्त्रेण पाशशैथिल्यं मलशक्तिं तिरोहितां छेदनं मर्दनं तेषां वर्तुलीकरणं तथा
अस्त्रेण पाशशैथिल्यं मलशक्तिं तिरोहिताम्। छेदनं मर्दनं तेषां वर्तुलीकरणं तथा॥
Verse 18
दाहं तदक्षराभावं प्रायश्चित्तमथोदितं रुद्राण्यावाहनं पूजा रूपगन्धसमर्पणं
दाहं तदक्षराभावं प्रायश्चित्तमथोदितम्। रुद्राण्यावाहनं पूजा रूपगन्धसमर्पणम्॥
Verse 19
ॐ ह्रीं रूपगन्धौ शुल्कं रुद्र गृहाण स्वाहा संश्राव्य शाम्भवीमाज्ञां रुद्रं विसृज्य कारणं विधायात्मनि चैतन्यं पाशसूत्रे निवेशयेत्
ॐ ह्रीं—रूपगन्धौ शुल्करूपेण समर्पयामि; हे रुद्र, गृहाण; स्वाहा। एवं शाम्भवीमाज्ञां संश्राव्य रुद्रं विसृजेत्, आत्मनि कारणतत्त्वं विधाय, पाशसूत्रे चैतन्यं निवेशयेत्।
Verse 20
विन्दुं शिरसि विन्यस्य विसृजेत् पितरौ ततः दद्यात् पूर्णां विधानेन समस्तविधिपूरणीं
विन्दुं शिरसि विन्यस्य ततः पितरौ विसृजेत्। अनन्तरं विधानेन समस्तविधिपूरणीं पूर्णां दद्यात्।
Verse 21
पूर्वोक्तविधिना कार्यं विद्यायां ताडनादिकं स्ववीजन्तु विशेषः स्यादिति विद्या विशोधिता
पूर्वोक्तविधिना विद्यायां ताडनादिकं कार्यम्। स्वबीजसंयुक्तत्वं विशेषः; एवं विद्या विशोधिता।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes vidyā-śodhana as a precise ritual-technology: sandhāna with bīja-markers, tattva-enumeration, heart-centered operations (tāḍana/chedana/praveśa/yojana/ākarṣaṇa/grahaṇa), kuṇḍa deposition, and a structured expiation (100 oblations) culminating in pūrṇāhuti and caitanya installation into the pāśa-sūtra.
By treating mantra as a living vidyā requiring purification, the chapter links ritual correctness to inner transformation: loosening pāśa-bonds, cleansing mala-based impediments, aligning tattvas, and establishing consciousness (caitanya) in a controlled rite—so technical mastery becomes a vehicle for dharmic eligibility (adhikāra) and movement toward liberation-oriented discipline.