Adhyaya 84
अधिवासनं नाम निर्वाणदीक्षायाम् (Adhivāsana in the Nirvāṇa-dīkṣā)
अध्यायोऽयं निर्वाणदीक्षायाः पूर्वसज्जारूपम् अधिवासनं निरूपयति। दीक्षासिद्ध्यर्थं यागपरिसरस्य शुद्धिं गुरोः शौचाचारं च पूर्वापेक्षां स्थापयति। गुरुर्ब्रह्ममुहूर्ते उत्थाय स्नानादि नित्यशौचानि कृत्वा आहारविहारे सात्त्विकनियमं पालयेत्—दधि, आममांसं, मद्यादि मलिनद्रव्याणि वर्जयेत्। शुभाशुभस्वप्नलक्षणानि सूक्ष्मावस्थासूचकानि; अशुभानि घोरमन्त्राधिष्ठितेन शान्तिहोमेन प्रशम्यन्ते। एवं बाह्याचारं, अन्तःसज्जतां, निमित्तशास्त्रं, मन्त्रकर्म च एकत्र संयोज्य दीक्षां मोक्षलक्ष्ये समन्वयति; अनन्तरं यागालयप्रवेशः, शुद्धिविध्या, साधकस्य फलसमन्वयश्च सूचितः।
Shlokas
Verse 1
आग्नेये निर्वाणदीक्षायामधिवासनं नाम त्र्यशीतितमो ऽध्यायः यागालयं व्रजेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः विद्यामास्थाय पावनीमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः चतुरशीतितमो ऽध्यायः निर्वाणदीक्षाविधानं ईश्वर उवाच अथ प्रातः समुत्थाय कृतस्ननादिको गुरुः दध्यार्द्रमांसमद्यादेः प्रशस्ताभ्यवहारिता
आग्नेये निर्वाणदीक्षायामधिवासनं नाम त्र्यशीतितमोऽध्यायः। अथ चतुरशीतितमोऽध्यायः—निर्वाणदीक्षाविधानम्। ईश्वर उवाच—अथ प्रातः समुत्थाय कृतस्नानादिको गुरुः दध्यार्द्रमांसमद्यादेः परित्यागेन प्रशस्ताभ्यवहारिता।
Verse 2
गजाश्वरोहणं स्वप्ने शुभं शुक्लांशुकादिकं तैलाभ्यङ्गादिकं हीनं होमो घोरेण शान्तये
स्वप्ने गजाश्वारोहणं शुभं, शुक्लांशुकादिदर्शनं च। तैलाभ्यङ्गादिकं हीनम्; तस्य शान्तये घोरेण होमं कुर्यात्।
Verse 3
नित्यकर्मद्वयं कृत्वा प्रविश्य मखमण्डपं स्वाचान्तो नित्यवत् कर्म कुर्यान्नैमित्तिके विधौ
नित्यकर्मद्वयं कृत्वा मखमण्डपं प्रविश्य, स्वाचान्तः शुद्धिमाप्य, नित्यकर्मवत् एव नैमित्तिकविधौ विहितकर्माणि कुर्यात्।
Verse 4
ततः संशोध्य चात्मानं शिवहस्तं तथात्मनि विन्यस्य कुम्भगं प्रार्च्य इन्द्रादीनामनुक्रमात्
ततः आत्मानं संशोध्य, शिवहस्तं स्वात्मनि विन्यस्य, कुम्भगं सम्यक् प्रार्च्य, इन्द्रादीन् देवान् अनुक्रमात् पूजयेत्।
Verse 5
मण्डले स्थण्डिले वापि प्रकुर्वीत शिवर्चनं तर्पणं पूजनं वह्नेः पूर्णान्तं मन्त्रतर्पणं
मण्डले स्थण्डिले वापि शिवस्यार्चनं प्रकुर्वीत—तर्पणं पूजनं च; वह्नेः तु मन्त्रतर्पणं पूर्णान्तं यावत् समाचरेत्।
Verse 6
दुःखप्रदोषमोषाय शस्त्रेणाष्टाधिकं शतं हुत्वा हूं सम्पुटेनैव विदध्यात् मन्त्रदीपनं
दुःखप्रदोषमोषाय शस्त्रेण अष्टाधिकं शतं हुत्वा, ‘हूं’सम्पुटेन मन्त्रेण मन्त्रदीपनं विदध्यात्।
Verse 7
अन्तर्बलिविधानञ्च मध्ये स्थण्डिलकुम्भयोः कृत्वा शिष्यप्रवेशाय लब्धानुज्ञो वहिर्व्रजेत्
स्थण्डिलकुम्भयोर्मध्ये अन्तर्बलिविधानं कृत्वा, शिष्यप्रवेशाय लब्धानुज्ञः, ततः वहिर्व्रजेत्।
Verse 8
कुर्यात्समयवत्तत्र मण्डलारोपणादिकं सम्पातहोमं तन्नाडीरूपदर्भकरानुगं
तत्र समये यथाविधि मण्डलारोपणादिकं कृत्वा, ततः नाडीरूपदर्भकरानुगं विधिमनुसृत्य सम्पातहोमं कुर्यात्।
Verse 9
तत्सन्निधानाय तिस्त्रो हुत्वा मूलाणुनाअहुतीः कुम्भस्थं शिवमभ्यर्च्य पाशसूत्रमुपाहरेत्
तत्सन्निधानाय मूलाणुना तिस्रोऽहुतीर्हुत्वा, कुम्भस्थं शिवमभ्यर्च्य, पाशसूत्रमुपाहरेत्।
Verse 10
शुक्लाम्बरादिकमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अस्मल्लब्धपञ्चपुस्तकेषु दध्यार्द्रमांसमद्यादेरित्यारभ्य होमो घोरेण शान्तये इत्य् अन्तः पाठः पूर्वेणानन्वित इव प्रतिभाति पाशसूत्रं समाहरेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः स्वदक्षिणोर्ध्वकायस्य शिष्यस्याभ्यर्चितस्य च तच्छिखायां निबध्नीयात् पादाङ्गुष्ठावलम्बितं
‘शुक्लाम्बरादिकम्’ इति ख-चिह्नितपुस्तकपाठः। अस्मल्लब्धपञ्चपुस्तकेषु ‘दध्यार्द्रमांसमद्यादेरित्यारभ्य होमो घोरेण शान्तये’ इत्यन्तः पाठो दृश्यते; स तु पूर्वेणानन्वित इव प्रतिभाति। ‘पाशसूत्रं समाहरेद्’ इति ङ-चिह्नितपुस्तकपाठः। तदनुसारं स्वदक्षिणोर्ध्वकायस्य शिष्यस्याभ्यर्चितस्य च तच्छिखायां निबध्नीयात्, पादाङ्गुष्ठावलम्बितम्।
Verse 11
तं निवेश्य निवृत्तेस्तु व्याप्तिमालोक्य चेतसा ज्ञेयानि भुवनान्यस्यां शतमष्टाधिकं ततः
तं निवृत्तौ निवेश्य, तस्य व्याप्तिं चेतसा आलोक्य, अस्यां भुवनानि ज्ञेयानि—ततः शतमष्टाधिकं।
Verse 12
कपालो ऽजश् च बुद्धश् च वज्रदेहः प्रमर्दनः विभूतिरव्ययः शास्ता पिनाकी त्रिदशाधिपः
स कपालोऽजश्च बुद्धश्च वज्रदेहः प्रमर्दनः। विभूतिरव्ययः शास्ता पिनाकी त्रिदशाधिपः॥
Verse 13
अग्नी रुद्रो हुताशो च पिङ्गलः खादको हरः ज्वलनो दहनो बभ्रुर्भस्मान्तकक्षपान्तकौ
अग्निः रुद्रः हुताशश्च पिङ्गलः खादको हरः। ज्वलनो दहनो बभ्रुर्भस्मान्तकक्षपान्तकौ॥
Verse 14
याम्यमृत्युहरो धाता विधाता कार्यरञ्जकः कालो धर्मो ऽप्यधर्मश् च संयोक्ता च वियोगकः
याम्यमृत्युहरो धाता विधाता कार्यरञ्जकः। कालो धर्मोऽप्यधर्मश्च संयोक्ता च वियोगकः॥
Verse 15
नैरृतो मारणो हन्ता क्रूरदृष्टिर्भयानकः ऊर्ध्वांशको विरूपाक्षो धूम्रलोहितदंष्ट्रवान्
नैरृतो मारणो हन्ता क्रूरदृष्टिर्भयानकः। ऊर्ध्वांशको विरूपाक्षो धूम्रलोहितदंष्ट्रवान्॥
Verse 16
बलश्चातिबलश् चैव पाशहस्तो महाबलः श्वेतश् च जयभद्रश् च दीर्घबाहुर्जलान्तकः
बलश्चातिबलश्चैव पाशहस्तो महाबलः। श्वेतश्च जयभद्रश्च दीर्घबाहुर्जलान्तकः॥
Verse 17
वडवास्यश् च भीमश् च दशैते वारुणाः स्मृताः शीघ्रो लघुर्वायुवेगः सूक्ष्मस्तीक्ष्णः क्षपान्तकः
वडवास्यश्च भीमश्च दशैते वारुणाः स्मृताः। शीघ्रो लघुर्वायुवेगः सूक्ष्मस्तीक्ष्णः क्षपान्तकः॥
Verse 18
पञ्चान्तकः पञ्चशिखः कपर्दी मेघवाहनः जटामुकुटधारी च नानारत्नधरस् तथा
स पञ्चान्तकः पञ्चशिखः कपर्दी मेघवाहनः। जटामुकुटधारी च नानारत्नधरस्तथा॥
Verse 19
निधीशो रूपवान् धन्यो सौम्यदेहः प्रसादकृत् प्रकाशो ऽप्यथ लक्ष्मीवान् कामरूपो दशोत्तरे
निधीशो रूपवान्धन्यः सौम्यदेहः प्रसादकृत्। प्रकाशोऽप्यथ लक्ष्मीवान् कामरूपो दशोत्तरे॥
Verse 20
विद्याधरो ज्ञानधरः सर्वज्ञो वेदपारगः मातृवृत्तश् च पिङ्गाक्षो भूतपालो बलिप्रियः
विद्याधरो ज्ञानधरः सर्वज्ञो वेदपारगः। मातृवृत्तश्च पिङ्गाक्षो भूतपालो बलिप्रियः॥
Verse 21
प्रवर्धन इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः वरुण इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः जनान्तक इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः सर्वविद्याविधता च सुखदुःखहरा दश अनन्तः पालको धीरः पातालाधिपतिस् तथा
प्रवर्धन इति ङ-चिह्नितपुस्तकपाठः, वरुण इति ख-चिह्नितपुस्तकपाठः, जनान्तक इति ङ-चिह्नितपुस्तकपाठः। सर्वविद्याविधाता च सुखदुःखहरा दश; अनन्तः पालको धीरः पातालाधिपतिस्तथा॥
Verse 22
वृषो वृषधरो वीर्यो ग्रसनः सर्वतोमुखः लोहितश् चैव विज्ञेया दश रुद्राः फणिस्थिताः
वृषो वृषधरो वीर्यो ग्रसनः सर्वतोमुखः। लोहितश्चैव विज्ञेया दश रुद्राः फणिस्थिताः॥
Verse 23
शम्भुर्विभुर्गणाध्यक्षस्त्र्यक्षस्त्रिदशवन्दितः संहारश् च विहारश् च लाभो लिप्सुर्विचक्षणः
स शम्भुः विभुः गणाध्यक्षः त्र्यक्षः त्रिदशवन्दितः। स संहारश्च विहारश्च लाभो लिप्सुर्विचक्षणः॥
Verse 24
अत्ता कुहककालाग्निरुद्रो हाटक एव च कुष्माण्डश् चैव सत्यश् च ब्रह्मा विष्णुश् च सप्तमः
स अत्ता कुहकः कालाग्निः रुद्रो हाटक एव च। कुष्माण्डश्चैव सत्यश्च ब्रह्मा विष्णुश्च सप्तमः॥
Verse 25
रुद्रश्चाष्टाविमे रुद्राः कटाहाभ्यन्तरे स्थिताः एतेषामेव नामानि भुवनानामपि स्मरेत्
इमेऽष्टौ रुद्राः कटाहाभ्यन्तरे स्थिताः। एतेषामेव नामानि भुवनानामपि स्मरेत्॥
Verse 26
भवोद्भवः सर्वभूतः सर्वभूतसुखप्रदः सर्वसान्निध्यकृद् ब्रह्मविष्णुरुद्रशरार्चितः
स भवोद्भवः सर्वभूतः सर्वभूतसुखप्रदः। सर्वसान्निध्यकृद् ब्रह्मविष्णुरुद्रशरार्चितः॥
Verse 27
संस्तुत पूर्वस्थित ॐ साक्षिन् ॐ रुद्रान्तक ॐ पतङ्ग ॐ शब्द ॐ सूक्ष्म ॐ शिव सर्वसर्वद सर्वसान्निध्यकर ब्रह्मविष्णुरुद्रकर ॐ नमः शिवाय ॐ नमो नमः अष्टाविंशति पादानि व्योमव्यापि मनो गुह सद्योहृदस्त्रनेत्राणि मन्त्रवर्णाष्टको मतः
संस्तुतपूर्वस्थितं शिवं जपेत्ततः—ॐ साक्षिन्, ॐ रुद्रान्तक, ॐ पतङ्ग, ॐ शब्द, ॐ सूक्ष्म, ॐ शिव सर्वसर्वद सर्वसान्निध्यकर ब्रह्मविष्णुरुद्रकर, ॐ नमः शिवाय, ॐ नमो नमः। अष्टाविंशतिपादानि व्योमव्यापि मनोगुहं; सद्योहृदस्त्रनेत्रादिसम्बद्धं मन्त्रवर्णाष्टकं मतम्॥
Verse 28
वाय ॐ नमो नमः इति अनर्चित संस्तुत पूर्वविन्द ॐ साक्षिण ॐ रुद्रान्तक ॐ पतङ्ग ॐ ज्ञान ॐ शब्द ॐ सूक्ष्म ॐ शिव ॐ सर्व ॐ सर्वद ॐ सर्वसान्निध्यकर ब्रह्मविष्णु रुद्रकर ॐ नमः शिवाय ॐ नमो नम इति च, चिह्नितपुस्तकपाठः वीजाकारो मकारश् च नाड्याविडापिङ्गलाह्वये प्राणापानावुभौ वायू घ्राणोपस्थौ तथेन्द्रिये
“वाय—ॐ नमो नमः” इति; अनर्चितस्यापि संस्तुतस्य रूपस्य पूर्वबिन्दुपूर्वकं “ॐ साक्षिणे, ॐ रुद्रान्तकाय, ॐ पतङ्गाय, ॐ ज्ञानाय, ॐ शब्दाय, ॐ सूक्ष्माय, ॐ शिवाय, ॐ सर्वाय, ॐ सर्वदाय, ॐ सर्वसान्निध्यकराय, ब्रह्मविष्णुरुद्रकराय; ॐ नमः शिवाय; ॐ नमो नमः” इति च जपः। चिह्नितपुस्तकपाठे—अकारबीजं मकारश्च इडापिङ्गलाख्ययोर्नाड्योः स्थाप्येते; प्राणापानौ वायू; घ्राणोपस्थेन्द्रिययोश्च सम्बन्धिन्यः शक्तयः।
Verse 29
गन्धस्तु विषयः प्रोक्तो गन्धादिगुणपञ्चके पार्थिवं मण्डलं पीतं वज्राङ्गं चतुरस्रकं
गन्धः विषयः इति प्रोक्तः गन्धादिगुणपञ्चके। पार्थिवं मण्डलं पीतवर्णं वज्राङ्गं चतुरस्रकं च।
Verse 30
विस्तारो योजनानान्तु कोटिरस्य शताहता अत्रैवान्तर्गता ज्ञेया योनयो ऽपि चतुर्दश
अस्य विस्तारः कोटियोजनानां शताहतः। अत्रैवान्तर्गता ज्ञेयाः चतुर्दशापि योनयः।
Verse 31
प्रथमा सर्वदेवानां मन्वाद्या देवयोनयः मृगपक्षी च पशवश् चतुर्धा तु सरीसृपाः
प्रथमा सर्वदेवानां योनिः; मन्वाद्या देवयोनयः। मृगपक्षिपशवश्च; सरीसृपाश्चतुर्धा इति कथ्यन्ते।
Verse 32
स्थावरं पञ्चमं सर्वं योनिः षष्ठी अमानुषी पैशाचं राक्षसं याक्षं गान्धर्वं चैन्द्रमेव च
स्थावरं सर्वं पञ्चमं; षष्ठी योनिरमानुषी। पैशाचं राक्षसं याक्षं गान्धर्वं चैन्द्रमेव च।
Verse 33
सौम्यं प्राणेश्वरं ब्राह्ममष्टमं परिकीर्तितं अष्टानां पार्थिवन्तत्त्वमधिकारास्पदं मतं
अष्टमं तत्त्वं सौम्यं प्राणेश्वरं ब्राह्मं परिकीर्तितम्। एतेषामष्टानां मध्ये पार्थिवं तत्त्वम् अधिकारास्पदं, व्यवहाराधिष्ठानं मतम्॥
Verse 34
लयस्तु प्रकृतौ बुद्धौ भोगो ब्रह्मा च कारणं ततो जाग्रदवस्थानैः समस्तैर् भुवनादिभिः
लयः प्रकृतौ एव; भोगो बुद्धौ; ब्रह्मा कारणं च। ततः समस्तैर्जाग्रदवस्थानैः भुवनादिभिश्च सर्वं प्रवर्तते॥
Verse 35
निवृत्तिं गर्भितां ध्यात्वा स्वमन्त्रेण नियोज्य च वमुद्रया रेचकेन कुम्भे संस्थाप्य ॐ हां निवृत्तिकलापाशाय नम इत्य् अनेनार्घ्यं दत्वा सम्पूज्य विमुखेनैव स्वाहान्तेनै सन्निधानायाहुतित्रयं सन्तर्पणाहुतित्रयं च दत्वा ॐ हां ब्रह्मणे नम इति ब्रह्माणमावाह्य सम्पूज्य च स्वाहान्तेन सन्तर्प्य ब्रह्मन् तवाधिकारे ऽस्मिन् मुमुक्षुं दोक्ष्ययाम्यहं
निवृत्तिं गर्भितां ध्यात्वा स्वमन्त्रेण नियोज्य च। वमुद्रया रेचकेन कुम्भे संस्थाप्य, ‘ॐ हां निवृत्तिकलापाशाय नमः’ इत्यनेनार्घ्यं दत्त्वा सम्पूज्य। ततः विमुखेन स्वाहान्तेन सन्निधानायाहुतित्रयं सन्तर्पणाहुतित्रयं च दत्त्वा। ‘ॐ हां ब्रह्मणे नमः’ इति ब्रह्माणमावाह्य सम्पूज्य स्वाहान्तैः सन्तर्प्य— ‘ब्रह्मन् तवाधिकारेऽस्मिन् मुमुक्षुं दोक्ष्ययाम्यहम्’ इति॥
Verse 36
भाव्यं त्वयानुकूलेन विधिं विज्ञापयेदिति आवाहयेत्ततो देवीं रक्षां वागीश्वरीं हृदा
‘भाव्यं त्वयानुकूलेन विधिं विज्ञापयेत्’ इति चिन्तयन्। ततः हृदा देवीं रक्षां वागीश्वरीं च आवाहयेत्॥
Verse 37
इच्छाज्ञानक्रियारूपां षड्विधां ह्य् एककारणं पूजयेत्तर्पयेद्देवीं प्रकारेणामुना ततः
इच्छाज्ञानक्रियारूपां षड्विधां ह्येककारणाम्। देवीं पूजयेत्तर्पयेत् प्रकारेणामुना ततः॥
Verse 38
वागीश्वरीं विनिःशेषयोनिविक्षोभकारणं हृत्सम्पुटार्थवीजादिहूं फडन्तशराणुना
वागीश्वर्या मन्त्रेण विनिःशेषयोनिविक्षोभकारणेन हृत्सम्पुटे बीजादिसहितं ‘हूं’ इति हवनं कुर्यात्, अन्ते ‘फड्’ शस्त्राक्षरं योजयित्वा शरशस्त्रवत् प्रक्षिपेत्।
Verse 39
ताडयेद्धृदये तस्य प्रविशेत्स विधानवित् ततः शिष्यस्य चैतन्यं हृदि वह्निकणोपमं
विधानवित् कर्ता तं शिष्यं हृदयप्रदेशे ताडयेत्, ततः स मन्त्रोऽस्य प्रविशेत्; अनन्तरं शिष्यस्य चैतन्यं हृदि वह्निकणोपमं भवति।
Verse 40
निवृत्तिस्थं युतं पाशैर् ज्येष्ठया विभजेद्यथा ॐ हां हूं हः हूं फटों हां स्वाहेत्यनेनाथ पूरकेणाङ्कुशमुद्रया
ततः निवृत्तिस्थं पाशयुतं ज्येष्ठया यथाविधि विभजेत्। ‘ॐ हां हूं हः हूं फट् ॐ हां स्वाहा’ इति मन्त्रेण पूरकेणाङ्कुशमुद्रां प्रयोजयेत्।
Verse 41
तदाकृष्य स्वमन्त्रेण गृहीत्वाअत्मनि योजयेत् ॐ हां ह्रूं हां आत्मने नमः पित्रोर्विभाव्य संयोगं चैतन्यं रेचकेन तत्
तदाकृष्य स्वमन्त्रेण गृहीत्वाऽऽत्मनि योजयेत्। ‘ॐ हां ह्रूं हां आत्मने नमः’ इति जपेत्। पित्रोः संयोगं विभाव्य रेचकेन तत् चैतन्यं प्रेषयेत्।
Verse 42
ब्रह्मादिकारणत्यागक्रमान्नीत्वा शिवास्पदं ॐ हूं ह्रीं हामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रविश्येच्चेति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ हां हां क्षं हामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः गर्भाधानार्थमादाय युगपत् सर्वयोनिषु
ब्रह्मादिकारणत्यागक्रमान्नीत्वा शिवास्पदं ‘ॐ हूं ह्रीं हाम्’ इति खचिह्नितपाठः। ‘प्रविश्येत्’ इति ख-ङचिह्नितपाठः। ‘ॐ हां हां क्षं हाम्’ इति खचिह्नितपाठः। गर्भाधानार्थमादाय युगपत् सर्वयोनिषु विनियोजयेत्।
Verse 43
क्षिपेद्वागीश्वरीयोनौ वामयोद्भवमुद्रया ॐ हां हां हां आत्मने नमः पूजयेदप्यनेनैव तर्पयेदपि पञ्चधा
वामयोद्भवमुद्रया वागीश्वर्याः योनौ मन्त्रं क्षिपेत्। “ॐ हां हां हां आत्मने नमः” इति जपन् अनेनैव पूजयेत्, पञ्चधा तर्पणमपि कुर्यात्।
Verse 44
अन्ययोनिषु सर्वासु देहशुद्धिं हृदा चरेत् नात्र पुंसवनं स्त्र्यादिशरीरस्यापि सम्भवात्
अन्ययोनिषु सर्वासु हृदा देहशुद्धिं चरेत्। नात्र पुंसवनं कार्यं, स्त्र्यादिशरीरस्यापि सम्भवात्।
Verse 45
सीमन्तोन्नयनं वापि दैवान्यङ्गानि देहवत् शिरसा जन्म कुर्वीत जुगुप्सन् सर्वदेहिनां
सीमन्तोन्नयनं वापि कुर्यात्, दैवान्यङ्गानि देहवत्। शिरसा जन्म कुर्वीत, सर्वदेहिनां जुगुप्सन्।
Verse 46
तथैव भावयेदेषामधिकारं शिवाणुना भोगं कवचमन्त्रेण शस्त्रेण विषयात्मना
तथैव एषामधिकारं शिवाणुना भावयेत्। भोगं कवचमन्त्रेण, शस्त्रं विषयात्मना (भावयेत्)।
Verse 47
मोहरूपमभेदश् च लयसज्ञं विभावयेत् शिवेन श्रोतसां शुद्धिं हृदा तत्त्वविशोधनं
मोहरूपमभेदं च लयसंज्ञं विभावयेत्। शिवेन श्रोतसां शुद्धिः, हृदा तत्त्वविशोधनम्।
Verse 48
पञ्च पञ्चाहुतीः कुर्यात् गर्भाधानादिषु क्रमात् मायया मलकर्मादिपाशबन्धनिवृत्तये
गर्भाधानादिषु संस्कारेषु क्रमशः पञ्च पञ्चाहुतीः कुर्यात्; मायाशक्त्या मलकर्मादिपाशबन्धनिवृत्तये।
Verse 49
निष्कृत्यैव हृदा पश्चाद् यजेत शतमाहुतीः मलशक्तिनिरोधेन पाशानाञ्च वियोजनं
निष्कृत्यैव हृदा पूर्वं कृत्वा पश्चाच्छतमाहुतीः यजेत्; मलशक्तिनिरोधेन पाशानां वियोजनं भवेत्।
Verse 50
स्वाहान्तायुधमन्त्रेण पञ्चपञ्चाहुतीर्यजेत् मायाद्यन्तस्य पाशस्य सप्तवारास्त्रजप्तया
स्वाहान्तायुधमन्त्रेण पञ्चपञ्चाहुतीर्यजेत्; मायाद्यन्तपाशस्य सप्तवारास्त्रजप्त्या (कार्यं)।
Verse 51
कर्तर्या छेदनं कुर्यात् कल्पशस्त्रेण तद्यथा ॐ हूं निवृत्तिकलापाशाय हूं फट् ॐ हं हं हां आत्मने नम इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शिखात्मने ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पञ्चपञ्चाहुतीर्दद्यादिति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः बन्धकत्वञ्च निर्वर्त्य हस्ताभ्याञ्च शराणुना
कर्तर्या छेदनं कुर्यात् कल्पशस्त्रेण तद्यथा— “ॐ हूं निवृत्तिकलापाशाय हूं फट्”। केषुचित् पुस्तकेषु— “ॐ हं हं हां आत्मने नमः” अथवा “शिखात्मने” इति; तथा “पञ्चपञ्चाहुतीर्दद्याद्” इत्यपि। एवं बन्धकत्वं निर्वर्त्य हस्ताभ्यां शराणुना च (कर्म कुर्यात्)।
Verse 52
विसृज्य वर्तुलीकृत्य घृतपूर्णे स्रुवे धरेत् दहेदनुकलास्त्रेण केवलास्त्रेण भस्मसात्
विसृज्य वर्तुलीकृत्य घृतपूर्णे स्रुवे धरेत्; अनुकलास्त्रेण वा केवलास्त्रेण भस्मसाद् दहेत्।
Verse 53
कुर्यात् पञ्चाहुतीर्दत्वा पाशाङ्कुशनिवृत्तये ॐ हः अस्त्राय हूं फट् प्रायश्चित्तं ततः कुर्यादस्त्राहुतिभिरष्टभिः
पाशाङ्कुशाख्यविघ्ननिवृत्त्यर्थं पञ्चाहुतीर्दद्यात्। ततः ‘ॐ हः अस्त्राय हूं फट्’ इत्यस्त्रमन्त्रेण अष्टाभिरस्त्राहुतिभिः प्रायश्चित्तं कुर्यात्।
Verse 54
अथावाह्य विधातारं पूजयेत्तर्पयेत्तथा तत ॐ हां शब्दस्पर्शशुद्धब्रह्मन् गृहाण स्वाहेत्याहुतित्रयेणाधिकारमस्य समर्पयेत् दग्धनिःशेषपापस्य ब्रह्मन्नस्य पशोस्त्वया
अथ विधातारमावाह्य पूजयेत् तर्पयेच्च। ततः ‘ॐ हां शब्दस्पर्शशुद्धब्रह्मन् गृहाण स्वाहा’ इति मन्त्रेण त्र्याहुत्या अस्य अधिकारं समर्पयेत्। ब्रह्मन्, त्वया अस्य पशोः पापं दग्धं निःशेषं भवति।
Verse 55
बन्धाय न पुनः स्थेयं शिवाज्ञां श्रावयेदिति ततो विसृज्य धातारं नाड्या दक्षिणया शनैः
बन्धाय पुनः न स्थेयं; शिवाज्ञां श्रावयेदिति। ततः धातारं विसृज्य दक्षिणया नाड्या शनैः रेचयेत्।
Verse 56
संहारमुद्रयात्मानं कुम्भकेन निजात्मना राहुयुक्तैकदेशेन चन्द्रविम्बेन सन्निभं
संहारमुद्रया कुम्भकेन च निजात्मना आत्मानं ध्यायेत्—राहुयुक्तैकदेशेन चन्द्रविम्बसन्निभम्।
Verse 57
आदाय योजयेत् सूत्रे रेचकेनोद्भवाख्यया पूजयित्वार्घ्यपात्रस्थतोयविन्दुसुधोपमं
आदाय रेचकेन ‘उद्भव’ इत्याख्यया मन्त्रेण सूत्रे योजयेत्। पूजयित्वा अर्घ्यपात्रस्थतोयविन्दुं सुधोपमं ध्यायेदर्पयेद्वा।
Verse 58
विसृज्य पितरौ दद्याद्वौषडन्तशिवाणुना पूरणाय विधिः पूर्णा निवृत्तिरिति शोधिता
आहूतान् पितॄन् सम्यग् विसृज्य, ततः शिवमन्त्रेण ‘वौषट्’-अन्तेन पूरणार्थं चरुहविर्दद्यादिति। एवं विधिः पूर्णतां याति; एषा कर्मणो यथोक्ता निवृत्तिः (समापन-प्रक्रिया) इति शोधिता।
Frequently Asked Questions
Eligibility conditioning: the guru’s pre-dīkṣā purification (snāna, nitya-karmas), dietary prohibitions, and śānti-homa using the Ghora rite to neutralize inauspicious dream signs.
It frames liberation-initiation as dependent on disciplined purity and correct remediation, aligning personal conduct and subtle omens with Dharmic order before higher mantra-operations begin.