Adhyaya 100
Chapter 100 — द्वारप्रतिष्ठाकथनम् (Dvāra-pratiṣṭhā-kathana: Procedure for Door Consecration)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरः द्वारप्रतिष्ठाविधिं विशदं वदति। द्वाराङ्गानि कषायादिशुद्धिद्रव्यैः संस्कृत्य शयने स्थाप्यन्ते। मूल–मध्य–अग्रभागेषु त्रिविधन्यासः क्रियते—आत्मतत्त्वादारभ्य मध्यतत्त्वान् अतिक्रम्य ईश्वरपर्यन्तं क्रमः; ततः सन्निवेशः, होमः, जपश्च यथारूपसिद्ध्यर्थम्। द्वारे वास্তুपूजा अनन्तमन्त्ररक्षणेन, रत्नपञ्चकस्थापनं, विघ्नशान्त्यर्थं शान्तिहोमश्च। रक्षार्थं औषधि-धान्यादिद्रव्याणि निर्दिश्यन्ते; प्रणवोच्चारणेन उदुम्बराधारे रक्षापोटली बध्यते। देशविन्यासः—किञ्चित् उत्तराभिमुखता; अधः आत्मतत्त्वन्यासः, पार्श्वाङ्गेषु विद्यात्मतत्त्वन्यासः, आकाशप्रदेशे शिवन्यासः; अन्ते मूलमन्त्रेण प्रतिष्ठा। द्वारपालदेवताभ्यः तथा तल्पाद्युपस्करेभ्यः यथाशक्ति बल्यादि, न्यूनताप्रायश्चित्ताहुतयः, दिक्बलिः, यथोचितदक्षिणा च निर्दिष्टा।
Shlokas
Verse 1
, च विन्यस्य पदपञ्चकमिति छ विन्यस्य रत्नपञ्चकमिति ज आत्मनेति छ शक्त्यर्थमिति ङ सूर्यमन्त्राश्चेति छ स्थापनेपि वेति ज अथ शततमो ऽध्यायः द्वारप्रतिष्ठाकथनं ईश्वर उवाच द्वाराश्रितप्रतिष्ठाया वक्ष्यामि विधिमप्यथ द्वाराङ्गानि कषायाद्यैः संस्कृत्य शयने न्यसेत्
अथ शततमोऽध्यायः—द्वारप्रतिष्ठाकथनम्। ईश्वर उवाच—द्वाराश्रितप्रतिष्ठाया विधिमप्यथ वक्ष्यामि। द्वाराङ्गानि कषायाद्यैः संस्कृत्य शयने न्यसेत्।
Verse 2
मूलमध्याग्रभागेषु त्रयमात्मादिसेश्वरं विन्यस्य सन्निवेश्याथ हुत्वा जप्त्वात्र रूपतः
मूलमध्याग्रभागेषु आत्मादि-ईश्वरान्तं त्रयं विन्यस्य, सन्निवेश्याथ, अत्र रूपतः हुत्वा जप्त्वा च यथावत् साक्षात्करोति।
Verse 3
द्वारादथो यजेद्वास्तुन्तत्रैवानन्तमन्त्रितः रत्नादिपञ्चकं न्यस्य शान्तिहोमं विधाय च
द्वारादारभ्य तत्रैव वास्तुदेवतां यजेत। अनन्तमन्त्रेण रक्षणं समाहूय रत्नादिपञ्चकं न्यस्य शान्तिहोमं च विधायेत्॥
Verse 4
यवसिद्धार्थकाक्रान्ता ऋद्धिवृद्धिमहातिलाः गोमृत्सर्षपरागेन्द्रमोहनीलक्षणामृताः
यवः सिद्धार्थकः, आक्रान्ता, ऋद्धिवृद्धी, महातिला, गोमृत्, सर्षपः, परागः, तेषां श्रेष्ठः, मोहनी, लक्षणा, अमृता—इत्येते नामधेयद्रव्याणि निर्दिष्टानि॥
Verse 5
रोचना रुग् वचो दूर्वा प्रासादधश् च पोटलीं प्रकृत्योदुम्बरे बद्ध्वा रक्षार्थं प्रणवेन तु
रोचनां रुगाख्यौषधिं वचां दूर्वां च प्रासादधं च गृहीत्वा पोटलीं कुर्यात्। उदुम्बरबद्धां तां प्रणवसमन्वितां रक्षार्थं धारयेत्॥
Verse 6
द्वारमुत्तरतः किञ्चिदाश्रितं सन्निवेशयेत् आत्मतत्त्वमधो न्यस्य विद्यातत्त्वञ्च शाखयोः
द्वारं किञ्चिदुत्तराश्रितं सन्निवेशयेत्। अध आत्मतत्त्वं न्यस्य, शाखयोर्द्वयोर्विद्यातत्त्वं विन्यसेत्॥
Verse 7
शिवमकाशदेशे च व्यापकं सर्वमङ्गले ततो महेशनाथं च विन्यसेन्मूलमन्त्रतः
आकाशदेशे शिवं सर्वमङ्गलं व्यापकं विन्यसेत्। ततः मूलमन्त्रेण महेशनाथं चापि विन्यसेत्॥
Verse 8
विन्यस्य च निवेशयाथ इति ख विन्यस्य सन्निबोध्याथेति ज अजप्त्वानुरूपत इति ग सर्वपुष्कलमिति ख , घ च द्वाराश्रितांश् च तल्पादीन् कृतयुक्तैः स्वनामभिः जुहुयाच्छतमर्धं वा द्विगुणं शक्तितोथवा
विधिवत् न्यासं कृत्वा ततः प्रतिष्ठापयेत्। विन्यस्य सन्निबोध्य च, विध्यनुरूपतया अजप्त्वा, सर्वं पुष्कलं कृत्वा, द्वाराश्रितदेवताः तल्पाद्याधारांश्च स्वस्वनामभिः यथायोग्यविन्यासेन जुहुयात्—शतं, अर्धं वा, द्विगुणं वा शक्तितः।
Verse 9
न्यूनादिदोषमोषार्थं हेतितो जुहुयाच्च्छतं दिग्बलिम्पूर्ववद्धुत्वा प्रदद्याद्दक्षिणादिकं
न्यूनादिदोषमोषार्थं हेतिमन्त्रेण जुहुयाच्छतम्। पूर्ववत् दिग्बलिं कृत्वा, दक्षिणादिकं च प्रदद्यात्।
Frequently Asked Questions
A precise dvāra-pratiṣṭhā sequence: purification of door members, śayana placement, segmental nyāsa (root/middle/tip), Vāstu worship with Ananta-mantra, ratna-pañcaka placement, śānti-homa, and concluding bali/dakṣiṇā with expiation for deficiencies.
Protection is emphasized through the Ananta-mantra (invocation at the doorway) and the praṇava (Oṁ) used with a rakṣā-pōṭalī; the rite also includes śānti-homa and corrective oblations to remove nyūna-doṣa (defects of deficiency).
By mapping metaphysical principles (ātma-tattva, vidyā-tattva, Śiva, Maheśanātha) onto architectural members through nyāsa and installation, it treats the doorway as a sanctified locus where correct form, mantra, and offering align built space with dharma and auspiciousness.