Mantra-shastra
Tantra & Sacred Formulae
The science of mantras, tantric rituals, yantra construction, and esoteric practices for spiritual attainment and protection.
Adhyayas in Mantra-shastra
Adhyaya 301
Chapter 301 — सूर्यार्चनं (Sūryārcana) / Sun-worship (closing colophon only)
अस्य अंशस्य समापन-कोलोफोने ‘सूर्यार्चनम्’ इति ३०१ अध्यायस्य निर्देशः। आग्नेय-प्रवाहे सूर्यपूजा ऋत-धर्मयोः तथा कर्मफलसिद्धेः सेतुरिव; सूर्यः काल-नियन्ता, प्राण-तेजः, प्रज्ञा-प्रकाशकश्च स्मर्यते। एषा आराधना साधकं पराध्यायस्य मन्त्र-प्रयोग-हॊमादि-विशेषकर्मणां प्रति शुद्धि-प्रामाण्य-ऊर्जासाम्येन सज्जीकरोति; भक्तिः तन्त्रविज्ञानात् पृथग् न, अपि तु तस्य आधारः।
Adhyaya 302
Worship by Limb-Syllables (Aṅgākṣara-arcana)
अग्निर्देवः तन्त्रमार्गीयाम् उपदेशमालाम् आरभ्य शुभकालनिर्णयं करोति—चन्द्रस्य जन्मनक्षत्रस्थितिः, सूर्यस्य सप्तमराशौ स्थितिः, पूषन्/पुष्यकालः, तथा ग्रासपरिमाणपरीक्षा च। ततः देहगतदुर्निमित्तानि आयुःक्षयहेतूनि इति निर्दिश्य मन्त्रैः रक्षाभक्त्युपयोगं विधत्ते। क्रुद्धोल्का-महोल्का-वीरोल्कादिभ्यः शिखामन्त्रः, वैष्णवाष्टाक्षरमन्त्रस्य अङ्गुलिसन्धिषु क्रमशो न्यासः, तथा हृदय-मुख-नेत्र-शिरः-पाद-तालु-गुह्य-हस्तेषु वर्णबीजानां न्यासः कर्तव्यः; तदेव देवतायामपि प्रतिबिम्ब्य आत्म-इष्टदेवतैक्यं बोध्यते। मण्डल-पद्मस्थापने धर्मपङ्क्तिः, गुण-शक्तिसमूहाः, पद्मप्रदेशेषु त्रिवृत्तपर्यन्तं (सूर्य-चन्द्र-दाहिनी) विन्यस्यन्ते। अन्ते योगपीठे हरिं आवाह्य मूलमन्त्रेण पञ्चोपचारपूजा, दिक्प्रतिमाः (वासुदेवादयः), दिक्षु आयुध-चिह्नविन्यासः, तथा आवरणपूजा—गरुड-विश्वक्सेन-सोमेश-इन्द्रपरिवारैः सह—सम्पूर्णविधिना सर्वसिद्धिप्रदत्वं प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 303
Chapter 303: Mantras for Worship Beginning with the Five-syllable (Pañcākṣara) — पञ्चाक्षरादिपूजामन्त्राः
अग्निरुवाच—पञ्चाक्षरमन्त्राधिष्ठितं शैवतान्त्रिकं पूजादीक्षाविधानं निरूप्यते। आदौ शिवः परब्रह्मणो ज्ञानस्वरूपः हृदयस्थः इति प्रतिपाद्य, मन्त्राक्षराणि पञ्चमहाभूतैः प्राणैः इन्द्रियैः देहक्षेत्रेण च संबध्यन्ते, अष्टाक्षरपर्यवसानं च कथ्यते। ततः दीक्षास्थलशुद्धिः, चरुपाकः त्रिधा विभागः, निद्रानियमाः प्रातः-निवेदनं, पुनःपुनर्मण्डलपूजा, मृल्लेपः तीर्थस्नानं अघमर्षणसहितं, प्राणायामः आत्मशुद्धिः न्यासश्च। ध्यानक्रमे अक्षराणि वर्णिताङ्गरूपाणि भवन्ति; शक्तयः पद्मदल-कर्णिकायां न्यस्यन्ते; शिवः स्फटिकश्वेतः चतुर्भुजः पञ्चवक्त्रः, पञ्चब्रह्मरूपैः (तत्पुरुषादिभिः) दिक्षु विन्यस्तः आवाह्यते। अनन्तरं दीक्षाक्रमः—अधिवासः, गव्यपञ्चकं, नेत्रबन्धः, प्रवेशः, तत्त्वसंहारः परे ब्रह्मणि पुनः सृष्टिमार्गेण सृजनं, प्रदक्षिणा, पुष्पपातेन नामासननिर्णयः, शिवाग्निजननं, निर्दिष्टमन्त्रैः होमसंख्या, पूर्णाहुतिः अस्त्राहुतयः, प्रायश्चित्तं, कुम्भपूजा, अभिषेकः, समयव्रतानि, गुरुपूजनं च; एष विधिः विष्ण्वादिदेवतास्वपि समान इति।
Adhyaya 304
Mantras for Worship Beginning with the Five-Syllabled (Mantra) — Concluding Colophon (Chapter 304 end)
अस्य खण्डस्य प्रायः समापन-कोलोफोनेन प्रतिनिधित्वं दृश्यते, यत्र पञ्चाक्षरी-प्रभृतिभिः पूजामन्त्रैः सम्बन्धितस्य मन्त्रशास्त्र-भागस्य समाप्तिः सूच्यते। अग्नि–वसिष्ठ-उपदेश-परम्परायां एतेऽध्यायाः कर्म-तन्त्ररूपेण पूजायां मन्त्र-प्रयोगं, जप-क्रमं, तथा च यथाशब्द-रूपाणां धर्म-साधनत्वं विनिर्दिशन्ति। अन्तर्वृत्तान्त-श्लोकानामभावेऽपि संरचनात्मक-भूमिका स्पष्टा—अयं अध्यायः सामान्य-मन्त्रपूजा-विधेः परतः पराध्याये विशेष-नाम-लितुर्ग्यां सेतुर्भवति, यत्र दिव्य-नामानि क्षेत्र-तीर्थ-भूगोलैः सह विन्यस्यन्ते। एवं प्रवाहः सार्वत्रिक-उपासना-उपकरणरूपात् मन्त्रात् देश-विशेष-संवेदनशील-आचाररूपं प्रति गच्छति, यत् तीर्थयात्रां, हविर्दानं, स्मरणं च परस्परं पुष्णन् पुण्य-प्राप्तये अन्तःशुद्धये च उन्मुखं करोति।
Adhyaya 305
Chapter 305 — Narasiṃha and Related Mantras (नारसिंहादिमन्त्राः)
अग्निर्देवः पूर्वोक्तवैष्णवनामस्तोत्रानन्तरं मन्त्रशास्त्रतन्त्रभागं प्रवर्तयति, यत्र बलप्रयोगरक्षणयोः प्रधानता। स प्रथमं शत्रुक्षुद्रकर्माणि—स्तम्भनं, विद्वेषणम्, उच्चाटनम्, उत्सादनम्, भ्रमः, मारणं, व्याधिः—विभज्य तेषां ‘मोक्षं’ शमनं च वक्ष्यामीति निगदति। ततः श्मशानरात्रौ जपेन भ्रमजननं, प्रतिमाविधानं छेदनभेदनरूपं मारणकर्म, चूर्णक्षेपेण उत्सादनं च निर्दिशति। अनन्तरं सुदर्शनचक्राधिष्ठितं रक्षाविधानं—न्यासाः, आयुधधारिणी देवताध्यानम्, चक्रयन्त्रवर्णन्यासः, कुम्भस्थापनम्, निर्दिष्टद्रव्यैः १००८संख्यया होमः—विस्तरेण कथ्यते। अन्ते ‘ॐ क्षौं…’ इति नरसिंहमन्त्रः राक्षसवत् पीडाः, ज्वरान्, ग्रहदोषान्, विषाणि, व्याधींश्च दहन् अपोत्प्रतिकारकतेजोरूपेण नरसिंहं प्रतिष्ठापयति।
Adhyaya 306
Chapter 306 — त्रैलोक्यमोहनमन्त्राः (Mantras for Enchanting the Three Worlds)
अग्निर्भगवान् त्रैलोक्यमोहनं मन्त्रं निरूपयति, यः चतुर्षु पुरुषार्थेषु सिद्धिं ददाति। ततः तान्त्रिकविधिः क्रमशः—पूर्वपूजा, नियतजपसंख्या, अभिषेकः, द्रव्यविशेषैः संख्यानियतैश्च होमः, ब्राह्मणभोजनं, आचार्यपूजनं च। अनन्तरं देहशुद्धिः—पद्मासनम्, देहशोषण-निग्रहः, दिग्बन्धन-न्यासः (सुदर्शनः), बीजध्यानैर्मलनिष्कासनम्, सुषुम्णया अमृतधाराध्यानम्, प्राणायामः, देहे शक्तिन्यासः। विष्णोः (काम/स्मरभावैः), लक्ष्म्याः, गरुडस्य, आयुधानां च प्रतिष्ठा, पृथगस्त्रमन्त्रैः आयुधपूजा च। अन्ते मुख्यो मन्त्रः “ॐ श्रीं क्रीं ह्रीं हूं…” इति, तर्पणविधयः, आयुष्यवृद्ध्यर्थं उच्चतरजप-होमलक्ष्याणि, तथा राज्य-दीर्घायुष्यार्थं वराहसूत्रस्य परिशिष्टं—अन्तःशुद्धिं फलसाधनं च मन्त्रशास्त्रे दर्शयति।
Adhyaya 307
Trailokya-mohinī Śrī-Lakṣmī-ādi-pūjā and Durgā-yoga (Protective and Siddhi Rites)
अग्निर्भगवान् वसिष्ठं त्रैलोक्यमोहिनी-श्री(लक्ष्मी)-प्रधानैः समृद्धि-विधिभिः सह दुर्गा-योगरक्षाजय-प्रयोगान् उपदिशति। आदौ लक्ष्मी-मन्त्र-श्रृङ्खला नवाङ्ग-बीजैः सह न्यासयोग्या, पद्मबीज-मालया एक-त्रि-लक्षजप-विधानं च। ततः श्री/विष्णु-मन्दिरे धनद-पूजा, खदिराग्नौ घृताक्त-तण्डुल-होमः, बिल्वादि-हविः, तथा ग्रहशान्त्यर्थं राजानुग्रह-वैश्यतार्थं च सर्षपोदकाभिषेकादि-प्रायश्चित्तम्। अनन्तरं शक्रस्य चतुर्द्वार-भवन-कल्पना, द्वारपाल-श्रीदूतीः, अष्टदल-पद्मे चतुर्व्यूह-न्यासः (वासुदेव-सङ्कर्षण-प्रद्युम्न-अनिरुद्ध) इति, अन्ते कर्णिकायां लक्ष्म्याः ध्यानेन समापनम्। आहार-काल-नियमाः, बिल्व-घृत-पद्म-पायसादि-नैवेद्यसमुच्चयः निर्दिष्टः। पश्चात् दुर्गायाः ‘हृदय’-मन्त्रः साङ्गः, पत्राधार-पूजा, आयुधदेवतार्चनं, तथा वशीकरण-जयो-शान्ति-काम-पुष्ट्यर्थं होम-प्रतिस्थापन-प्रयोगाः; अन्ते रणाङ्गणे जयार्थं आवाहन-विधानम्।
Adhyaya 308
Chapter 308 — Worship of Tvaritā (त्वरितापूजा)
अग्निर्देवः पूर्वाध्याये त्रैलोक्यमोहिनी-लक्ष्मीपूजां समाप्य तत्क्षणमेव त्वारितोपासनां प्रवर्तयति। स भुक्ति-मुक्त्यर्थं प्रेरक-आज्ञासूत्रयुक्तानि मन्त्राङ्गानि प्रददाति। ततः शिरःपादपर्यन्तं अङ्गन्यासः मन्त्रन्यासश्च, अनन्तरं व्यापकन्यासः विधीयते। ध्याने त्वारिता किरात-शबरीभावयुक्ता त्रिनेत्रा श्यामवर्णा वनमालाभूषिता मयूरपिच्छचिह्नधारिणी सिंहासनस्था वराभयप्रदा इति चिन्त्यते। अष्टविधपीठ-पद्मपूजायां दलक्रमेण अङ्गगायत्रीविन्यासः, अग्रे द्वारशाखयोश्च शक्त्युपचारः, बहिः रक्षकपरिवारश्च निर्दिश्यते। अन्ते योन्याकृतिकुण्डे द्रव्यविशेषैः हवनभेदाः सिद्ध्यर्थं कथ्यन्ते—समृद्धिरक्षा-लोकानुग्रह-सन्तानप्राप्ति तथा शत्रुकर्माणि; जपसंख्या, मण्डलपूजा, दीक्षासम्बद्धानि दान-पञ्चगव्य-चरुविधानानि च समाप्यन्ते।
Adhyaya 309
Tvaritā-pūjā (The Worship of Tvaritā) — Transition Verse and Context
अध्यायस्य समापन-परिवर्तनरूपेऽस्मिन् तन्त्रपरिधिः स्थाप्यते। अग्निर्वसिष्ठं प्रति पूर्वोक्तात् विषयात् त्वरितादेवी-उपासना-विधिं प्रति प्रवर्तते। अत्र पूजा केवलं भक्तिमात्रा न, किन्तु प्रकटितं मन्त्रशास्त्रं यथाविधि-क्रियासहितम्—सुसज्जिते पुरे/दुर्गस्थाने तथा रजो-लिखित-प्रतिमायां चाधिष्ठिता। आग्नेयपुराणस्य विश्वकोशीय-शिक्षापद्धत्या एषा विद्या भुक्तिं च मुक्तिं च ददातीति फलनिर्देशः कृतः। एषोऽध्यायः द्वारवत्—साधनं नामयति, फलम् उपदिशति, तथा वज्राकुला-रूपिण्या देव्या मन्त्र-पूजा-लक्षणं परविधये नियोजयति।
Adhyaya 310
Tvaritā-mūla-mantra and Related Details (Dīkṣā, Maṇḍala, Nyāsa, Japa, Homa, Siddhi, Mokṣa)
अग्निर्भगवान् त्वरीताकेन्द्रितं तन्त्रविधिक्रमं निरूपयति—सिंह–वज्रकुलपद्मयन्त्रे न्यासपूर्वकं सिद्धिः, ततः मण्डलनिर्माणं नवविभागेन, दिग्भागेषु ग्राह्याग्राह्यकोष्ठकनिर्णयः, बहिर्लेखासमूहाः, वज्रवक्रता, मध्ये तेजोमयपद्मम्। अनन्तरं बीजाक्षराणां दक्षिणावर्तक्रमे स्थापनेन पूजनं, विद्याङ्गानां दलमध्यविन्यासः, दिगस्त्ररक्षा, बहिर्गर्भमण्डले लोकपालन्यासः। जपसंख्या, अङ्गप्रमाण, होमक्रमः च निर्दिष्टः; पूर्णाहुतिः दीक्षामुद्रा, तया शिष्यः दीक्षितो भवति। भुक्त्यर्थं जय-ऐश्वर्य-निधि-सिद्धयः कथ्यन्ते; मोक्षमार्गे च अकर्मबन्धकहोमः, सदाशिवस्थितिः, जलं जले लीयते इव अनावृत्तिमुक्तिः। अन्ते अभिषेकः, कुमार्याः पूजा, दक्षिणा, तथा द्वूतीमन्त्रेण द्वार-एकवृक्ष-श्मशानादिषु रात्रौ सीमाविधयः सर्वार्थसिद्ध्यर्थम्।
Adhyaya 311
The Root-Mantra of Tvaritā (Tvaritā-mūla-mantra)
अध्यायोऽयं त्वरितायाः मूलमन्त्रोपदेशस्य उपसंहाररूपः संक्रान्ति-कोलफनश्च; त्वरिता-विद्यायाः अधिक-तान्त्रिक-विधिविस्ताराय प्रवेशं सूचयति। आग्नेयपरम्परायां मूलमन्त्रः बीजाधिकाररूपेण प्रतिष्ठाप्यते, यस्मात् परं प्रयोगाः तथा यन्त्र-चक्रविन्यासाः प्रवर्तन्ते। विस्तृतविधेः पूर्वमेव अस्य समापनस्थापनं पुराणीय-शिक्षापद्धतिं दर्शयति—मन्त्रः प्रथमं श्रुतिनाभिरिव निश्चीयते, ततः नियतक्रमैः, न्यासैः, यन्त्र/चक्रनिर्माणैश्च शाखारूपेण क्रियात्मकः भवति। अयं अध्यायः परम्पराप्रामाण्यं ग्रन्थसन्ततिं च दृढीकृत्य, अनन्तराध्यायं पृथक् मन्त्रसमूहं न, किन्तु शास्त्रानुशासनाधीनं धर्म-काम-अर्थफलप्रदं व्यवस्थित-तन्त्रतन्त्रं इति बोधयितुं साधक-विद्वांसं सज्जीकरोति।
Adhyaya 312
Chapter 312 — Various Mantras (नानामन्त्राः)
अत्र भगवान् अग्निः विनायकपूजापूर्वकं संक्षिप्तं मन्त्रशास्त्रक्रमं उपदिशति—आधारशक्तेः पदन्यासः, पद्मरचनान्यासः, “हूं फट्” इति कवचः, दिशासु नामभिः सह बहिरन्तरावाहनं च। ततः त्रिपुरोपासनां प्रति प्रवर्तते; भैरव-वटुकादिसहचरनामावलिः, बीजानि (ऐं, क्षें, ह्रीं) तथा अभय-पुस्तक-वरद-मालाधररूपलक्षणानि निर्दिश्यन्ते। जालविन्यासः, हृदयादिन्यासः, कामकसिद्ध्यन्तक्रमश्च कथ्यते। अनन्तरं उच्छाटनकर्मणि नामाङ्कितयन्त्रप्रयोगः, श्मशानद्रव्योपयोगः, सूत्रबन्धनं च; युद्धे रक्षाजयमन्त्राः, ऐश्वर्यसूर्य-श्रीसम्बोधनानि च दत्तानि। आयुष्यवर्धनं, अभयप्रदं, शान्तिकं, वशीकरणोपायाश्च—तिलकाञ्जन-स्पर्श-तिलहोम-प्रसादान्नादिभिः—वर्ण्यन्ते। अन्ते नित्यक्लिन्नामूलमन्त्रः, षडङ्गन्यासः, रक्तत्रिकोणध्यानं, दिग्विन्यासः, कामस्य पञ्चविधचिन्तनं, पूर्णमातृकापाठः; आधारशक्ति-पद्म-सिंहासन-हृदयस्थापनसमापनं च।
Adhyaya 313
Tvaritājñānam (Knowledge of Tvaritā, the Swift Goddess) — Agni Purana, Adhyāya 314 (as introduced after 313)
अग्निर्देवः पूर्वोक्तमन्त्रसङ्ग्रहात् निवर्त्य त्वरितादेव्याः तन्त्रकर्मविधिं निरूपयति। बीजबहुलं त्वरितामन्त्रं, न्यासपूजा, द्विभुज-अष्टभुजध्यानभेदाः, आधारशक्तिस्थापनं, पद्मासनं, सिंहवाहनं, हृदाद्यङ्गन्यासश्चोच्यते। दिक्षु मण्डलक्रमे गायत्री-शक्तिपूजा, मध्ये स्थाप्यदेवताः, द्वारपालाः जया-विजया-किङ्कराश्च निर्दिश्यन्ते। अनन्त-कुलिका-वासुकि-शङ्खपाल-तक्षक-महापद्म-कर्कोट-पद्म(पद्मा)नागराजेभ्यो नामव्याहृतिहोमः। निग्रहचक्रे एकाशीतिपदलेखनं, लेख्यद्रव्याणि, साध्यनामस्थापनस्थानं च; ततः उग्ररक्षा-मारणप्रयोगाः, काली/कालरात्रिकासम्बन्धाः, यमसीमाचित्रणं, गूढरक्षोच्चारणानि, मस्यादिनिर्माणं, श्मशान-चतुष्पथादिषु लेखनं, कुम्भाधः वल्मीकविभीतकवृक्षादिषु न्यासः। अनुग्रहचक्रं शुभद्रव्यैः, रुद्र-विद्यावर्णक्रमजालं, प्रत्यङ्गिरारूपनिर्माणं, निग्रहानुग्रहयोः संयुक्तं चतुःषष्टिपदचक्रं च वर्ण्यते। अन्ते अमृती/विद्याबीजं ‘क्रीं सः हूं’, त्रिह्रीं-परिवेष्टनं, ताबीजधारण-कर्णजपाद्युपयोगैः शत्रुनिवारणं विषादहरणं च धर्मनियमेन प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 314
Adhyaya 314 — Tvaritājñāna (Immediate/Quick Knowledge) (Colophon/Transition)
अध्यायोऽयं त्वरिताज्ञाननाम्नो विद्याखण्डस्य समाप्तिसूचक-कोलोफोनेनैव निरूप्यते। आग्नेयपरम्परायां स कोलोफोनः संरचनासन्धिरिव—एकं विद्यामोड्यूलं समाप्य तत्क्षणं परं तान्त्रिक-क्रमं प्रवर्तयति। मन्त्रशास्त्रकाण्डे एते संक्रमणाः पाठ्यक्रम-क्रमसूचकाः; त्वरितज्ञानं मन्त्रप्रयोग-विधिषु प्रवर्तते। कथाप्रसङ्गः पूर्ववत्—भगवानग्निः प्रकाशकः, वसिष्ठः श्रोता—इति, येन ‘शीघ्रविधयः’ अपि धर्म्योपदेशस्याङ्गत्वेन स्थिताः, न केवलं जादू-प्रयोगाः।
Adhyaya 315
Chapter 315: नानामन्त्राः (Various Mantras)
मन्त्रशास्त्रक्रमेऽस्मिन्नध्यायेऽग्निर्देवो बीजाक्षरयुक्तान् ‘फट्’प्रभृत्यादेशान्तान् प्रयोगमन्त्रान् निर्दिशति। ‘हूं’पूर्वकं ‘खेच्छे’पदालङ्कृतं तीव्रान्तसमाप्तं मन्त्ररचनाविधानं प्रोच्यते। ततः सर्वकर्मसाधिनी विद्या, विषनिवारणं, विषाघाताद् मरणासन्नस्य पुनर्जीवनं च कथ्यते। अन्ये लघुमन्त्राः विषशत्रुनिग्रहाय, पापजन्यरोगजयाय, विघ्नदुष्टशक्तिनिवारणाय च विनियोज्यन्ते; वशीकरणप्रयोगोऽपि निर्दिष्टः। अन्ते सर्वसिद्धिप्रदा ‘कुब्जिका-विद्या’ विस्तरेण प्रदर्श्यते, तथा ईशेन स्कन्दायोपदिष्टमन्त्रपरम्पराप्रसङ्गेन परं प्रवचनं सूच्यते।
Adhyaya 316
Derivation (Uddhāra) of the Sakalādi Mantra (सकलादिमन्त्रोद्धारः)
अत्र ईश्वररूपेणाग्निर्देवः सकलादि-प्रासादमन्त्रस्योद्धार-विन्यासं तन्त्रमार्गेण निरूपयति। अकारादिक्षकारान्तं वर्णक्रमं (कवर्गादि) देवतारूपैः कर्मप्रयोजनैश्च संयोज्य, प्रथमं सकल-निष्कल-शून्यभेदान् तत्त्वतः प्रतिपादयति। ततः देवतानामोक्तिः, क्षकारस्य नरसिंहत्वं, विश्वरूपस्य प्रमाण-साम्यं च दर्शयन्, ईशान-तत्पुरुष-अघोर(दक्षिण)-वामदेव-सद्योजात-पञ्चवक्त्रेषु न्यासस्थानानि निर्दिशति। हृदय-शिरः-शिखा-नेत्र-अस्त्राङ्गमन्त्रान् तथा नमः-स्वाहा-वौषट्-हूं-फट् इति अन्त्यघोषान् विनियुङ्क्ते। अन्ते सर्वकर्मकरः प्रासादमन्त्रः सर्वकर्मसिद्धिदः इति प्रतिपाद्य, सकलप्रासादस्य निष्कल-सदाशिवरूपेण भेदं, शून्यच्छायया आवरणं, तथा विद्येश्वराष्टक-तत्त्वे मन्त्रसमूहानां स्थानं च व्यवस्थितं करोति।
Adhyaya 317
सकलादिमन्त्रोद्धारः (Sakalādi-mantra-uddhāra) — Chapter Colophon/Transition
अयं खण्डः प्रायः उपसंहार-रूपः। ‘सकलादिमन्त्रोद्धारः’ इति पूर्वाध्यायस्य समाप्तिं सूचयति, मन्त्रशास्त्र-क्रमे च मन्त्र-उद्धारः तथा वर्ण-ध्वनि-क्रिया-विभागः शास्त्रीय-विधयः इति दर्शयति। अनन्तरं गणपूजायाः शिक्षणाय संक्रमणं करोति, यत्र मन्त्र-प्रयोगः रक्षार्थं विघ्न-निवारणाय च विनियुज्यते। समग्रे पुराणीय-उपदेश-प्रसङ्गे शुद्ध-मन्त्र-व्यवहारः धर्म्यकर्म-सिद्ध्यर्थ-साधनाय अपेक्षितः, किन्तु अन्ततः साधना-शुद्ध्या सद्भावेन च अधीनः इति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 318
वागीश्वरीपूजा (Worship of Vāgīśvarī)
अग्निर्मन्त्रशास्त्रप्रसङ्गे वसिष्ठं वागीश्वर्याः (सरस्वत्याः रूपस्य) पूजाविधानं मण्डलध्यानकालमन्त्ररचनां च वर्णवर्गसमन्वितं शिक्षयति। अध्याय आरम्भे स्थिरदीप्तध्यानद्वारा ईश्वरस्य अन्तःप्रतिष्ठा तथा गुह्याक्षराणां रक्षितपरम्परया प्रदाने महत्त्वं दर्श्यते। वागीश्वरी पञ्चाशद्वर्णमालाभूषिता, त्रिनेत्रा, वराभयमुद्रायुक्ता, अक्षसूत्रपुस्तकधारिणी इति ध्यायते। मुख्यं कर्म वर्णमालाजपः—‘अ’तः ‘क्ष’पर्यन्तं वर्णान् शिरोमध्यात् स्कन्धयोः अवतरन्तं देहे मानवाकारशब्दधारारूपेण प्रविशन्तं चिन्तयन् लक्षजपः। दीक्षायां गुरुः पद्ममण्डलं सूर्यचन्द्रस्थापनैः, मार्गद्वारकोणपट्टिकाभिः, वर्णनियमैश्च निर्माति; पद्मभेदेषु शक्तयः स्थाप्यन्ते—मध्ये सरस्वती, सह वागीशी, हृल्लेखा, चित्रवागीशी, गायत्री, शाङ्करी, मति, धृति, ह्रींबीजस्वरूपाश्च। घृताहुतिभिः साधकः संस्कृतप्राकृतकाव्यप्रभुत्वं काव्यशास्त्रादिविद्यासामर्थ्यं च प्राप्नोति, यत्र साधना च सांस्कृतिकबौद्धिकसिद्धिश्च समन्वीयते।
Adhyaya 319
वागीश्वरीपूजा (The Worship of Vāgīśvarī)
अध्यायेऽस्मिन् मन्त्रशास्त्रान्तर्गतस्य विशेषकर्मणः समापनं क्रियते—वागीश्वर्याः शक्तेः पूजा, या वाक्-विद्या-स्मृति-मन्त्रबलैः सम्बद्धा। एषा पूजा साधकस्य वाङ्मयस्य स्थैर्यं, स्मृतितीक्ष्णतां, तथा तान्त्रिकविधीनां यथावत् परम्परया प्रसारणशक्तिं जनयति। क्रमोऽत्र दर्शितः—प्रथमं मन्त्राधिपतिशक्तेः सिद्धिः, ततः परं मण्डलविधेः (रेखाचित्रनिर्माणस्य) सूक्ष्मक्षेत्रे प्रवृत्तिः। अतः वागीश्वर्याः पूजा भक्त्या सह साधनरूपा, धर्म्यवाक्प्रवर्तनं, शुद्धलितुर्गिककर्म, तथा परवर्तीषु वास्तु-यागमण्डलेषु मापन-न्यास-मन्त्रलेखनादिषु कौशलं समर्थयति।
Adhyaya 320
Aghīrāstra-ādi-Śānti-kalpaḥ (Rite for Pacification of Aghora-Astra and Other Weapons)
अत्र भगवान् अग्निर् (ईश्वरः) कर्मारम्भे पूर्वं शस्त्र-दैवतानां तथा ग्रहानां च विधिवत् सामञ्जस्यं कृत्वा रक्षाविधानं उपदिशति। सर्वकर्मसिद्धिदं ‘अस्त्रयागं’ प्रथमं कृत्वा मण्डले मध्ये शिवास्त्रं स्थाप्य, पूर्वादिदिक्षु वज्रादीनि क्रमशो विन्यस्येत्। तथा ग्रहपूजायां मध्ये सूर्यं स्थाप्य, पूर्वस्थानादारभ्य शेषग्रहान् नियोजयेत्—एवं ग्रहसम्यग्योगः शुभफलहेतुः। अनन्तरं अघोरास्त्रस्य जप-होमाभ्यां अस्त्रशान्तिः कथ्यते, या ग्रहदोषान्, व्याधीन्, मारीं, शत्रून्, विनायकसम्बद्धविघ्नांश्च प्रशमयति। लक्ष-आयुत-सहस्रादि जपसंख्याः तथा तिल-घृत-गुग्गुलु-दूर्वा-अक्षत-जवा-द्रव्याणि उल्का-भूकम्प-वनप्रवेश-रक्तसदृशवृक्षरस-ऋतुविपर्ययफलन-जनपदव्याधि-गजदोष-गर्भपात-यात्रानिमित्तादि शकुनैः सह निर्दिश्यन्ते। अन्ते न्यासः पञ्चवक्त्रदेवताध्यानं च कृत्वा जयः परा सिद्धिश्च लभ्यते।
Adhyaya 321
Pāśupata-Śānti (पाशुपतशान्तिः)
अघोराद्यस्त्रसम्बद्धपूर्वशान्तिकल्पानन्तरं पाशुपतशान्तिविधिः प्रवर्तते। भगवता पाशुपतशस्त्रमन्त्रकेन्द्रिता शान्तिः उपदिश्यते—जपः, पूर्वप्रयोगाः च। मन्त्रस्य क्रियाक्रमो विशेषतः निर्दिश्यते—पादतः-पूर्वं न्यासदिशानुक्रमेण विघ्ननाशः। ततः सूर्यचन्द्रविघ्नेश्वराद्यस्त्राणां संक्षिप्तोच्चाराः ‘फट्’पर्यन्ताः, तथा ‘मोहय, गोपय, उन्मूलय, त्रासय, जीवय, अपसारय, अरिष्टं नाशय’ इत्यादि विधिवाक्यानि। एकजपेन विघ्ननाशः, शतजपेन अरिष्टनिवारणं रणविजयश्च। घृत-गुग्गुलुहोमेन दुराराध्यसिद्धिरपि; शस्त्र-पाशुपतजपेन पूर्णशान्तिः इति।
Adhyaya 322
The Six Limbs (Ṣaḍaṅga) of the Aghora-Astra (अघोरास्त्राणि षडङ्गानि)
अध्यायेऽस्मिन् पाशुपतशान्तेः प्रसङ्गात् अघोरास्त्रस्य षडङ्गानि निरूप्यन्ते—जप-होम-न्यास-कवचादिभिः मन्त्राङ्गानां प्रयोगः। ईश्वरः हंसाधारितं संक्षिप्तं सूत्रं मृत्युरोगनिग्रहाय उपदिशति, शान्ति-पुष्ट्यर्थं दूर्वाभिः महाहोमान् विधत्ते। ततः मोहनी-जृम्भणी-वशीकरण-अन्तर्धानादि विद्याः, चोर-शत्रु-ग्रहपीडानिवारणकर्माणि, क्षेत्रपालबलिः प्रत्यावर्तनप्रयोगाश्च क्रमशः प्रदर्श्यन्ते। तण्डुलप्रक्षालनमन्त्राः, द्वारजपाः, धूपनविधयः, तिलकयोगाः, विवादजय-आकर्षण-लक्ष्मी-प्रजोपायाश्च सह निर्दिश्यन्ते। अन्ते शैवसिद्धान्तः स्पष्टः—ईशानः पञ्चब्रह्माणि (सद्योजात-वामदेव-अघोर-तत्पुरुष-ईशान) अङ्गविन्यासैः कवचेन च आवाह्यन्ते, सदाशिवकेन्द्रितं रक्षणबलं भोगमोक्षप्रदं च प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 323
Chapter 323 — The Six-Limbed Aghora Astras (षडङ्गान्यघोरस्त्राणि)
अध्यायोऽयं षडङ्गान्यघोरास्त्राणि निरूप्य समाप्तिं गच्छति। अघोरास्त्र-मन्त्रः संक्षिप्त-तान्त्रिक-सूत्ररूपेण प्रदर्श्यते, यः बलवती रक्षार्थं प्रयोग्यः। आग्नेय-मन्त्रशास्त्र-परम्परायां ‘अस्त्र’ इति क्रियासंस्कृतं साधनं, यस्य सिद्धिः शुद्धोच्चारणे, संकल्पे, तथा अङ्ग-न्यासादि-क्रमनिवेशे च आश्रिता। रुद्रशान्तेः पूर्वं तस्य स्थापनेन शिक्षाक्रमः सूचितः—प्रथमं विघ्न-शमनाय तीक्ष्णं अपत्रासकं मन्त्रतन्त्रं, ततः शान्ति-प्रायश्चित्तादि-स्थिरीकरणकर्माणि। एवं अध्यायः आक्रामक-रक्षातः सामञ्जस्य-प्रायश्चित्तपर्यन्तं सेतुर्भूत्वा, शुद्धि-सुरक्षा-आध्यात्मिक-तत्परतायाः धर्म्य-प्रवाहे मन्त्रक्रियाणां समन्वयं दर्शयति।
Adhyaya 324
Rudra-śānti (रुद्रशान्ति)
अध्यायेऽस्मिन् रुद्रशान्तिविषयकः कर्म-तत्त्वभागः समाप्यते। भीषणरुद्रशक्तेः शुभसमत्वेन सह संयोजनं शान्तिरूपेण निरूप्यते। अग्निपुराणस्य मन्त्रशास्त्रप्रसङ्गे शान्तिविधानं भक्तेः कौशलस्य च सेतुरिव—रुद्रः स्तुत्यदेवता मात्रं न, किन्तु यथाविधिकृतैः कर्मभिः सम्यक् समन्वयनीयः शक्तिरूपः। अस्य स्थानं शमन-स्थैर्याद् (शान्तेः) परं सूक्ष्मतन्त्रप्रक्रिया-मन्त्रयन्त्रणायाः परवर्त्यध्यायेषु संक्रमणं सूचयति। अग्नेयविद्यायाः विश्वकोशीयन्याये शान्तिः न केवलं भक्तिरेव, अपि तु मन्त्रसिद्ध्यर्थं साधकं, यज्ञस्थानं, सूक्ष्मपरिसरं च पूर्वं संस्करोति—कालविधयः, भूततत्त्वसम्बन्धाः, परम्परालक्षणानि च अनन्तरं सुलभानि भवन्ति।
Adhyaya 325
Worship of Gaurī and Others (Gauryādi-pūjā) — Mantra, Maṇḍala, Mudrā, Homa, and Mṛtyuñjaya Kalaśa-Rite
अध्यायेऽस्मिन् उमागौरीपूजा भुक्तिमुक्तिप्रदा पूर्णसाधनरूपेण निरूप्यते—मन्त्रध्यानं मण्डलविन्यासः मुद्राः होमश्च। बीजनिर्माणसंकेताः वर्णजातीविभागः षडङ्गसम्बन्धश्चोक्ताः। प्रणवेन आसनस्थापनं, हृदयाधारितं मूर्तिन्यासं, पूजाद्रव्याणि तथा सुवर्णरजतदारुशिलामयप्रतिमादिमाध्यमानि निर्दिश्यन्ते। अव्यक्तं मध्ये कोणेṣu च स्थाप्य पिण्डपञ्चकविन्यासः, दिक्चक्रदेवताक्रमश्च मण्डलस्य लिटुर्गिकभूगोलं नियच्छति। तारायाः बहुविधमूर्तिविकल्पाः (भुजाः वाहनं हस्तोपकरणानि) तथा आयुधमुद्रानियोजनं, अन्ते पद्म-टिङ्ग-आवाहनी-शक्ति/योनि-इत्यादिमुद्राभेदाः, प्रमाणयुक्तं चतुरश्रं मण्डलं विस्तारद्वारसमेतं वर्ण्यते। रक्तपुष्पार्पणं, उत्तराभिमुखहोमः, पूर्णाहुतिः, बलिकर्म, कुमार्याः भोजयित्वा नैवेद्यवितरणं च धर्म्याचाररूपेण विधीयते। महाजपेन वाक्सिद्धिः प्रतिपाद्यते। अन्ते आरोग्याय दीर्घायुष्याय अकालमृत्युभयापहाय च मन्त्रसंख्याहविर्द्रव्यनिर्दिष्टा मृत्युञ्जयकलशपूजा-होमविधिः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 326
Chapter 326 — देवालयमाहात्म्यम् (The Glory of Temples)
मन्त्रशास्त्रप्रसङ्गेऽस्मिन्नध्याये व्रतसमापनकर्मभ्यः देवालयसंस्कृतेः पवित्रार्थव्यवस्थां प्रति प्रवृत्तिः। रक्षार्थ-समृद्ध्यर्थं सूत्राणि, मणयः, ताबीजादयः साधनानि निर्दिश्यन्ते; जपविधिः—मानसजपः, मेरुमणिनियमः, जपमालापातदोषप्रायश्चित्तं च—विधीयते। घण्टानादः सर्ववाद्यसार इति, गृह-देवालय-लिङ्गशुद्ध्यर्थं पवित्रद्रव्याणि चोक्तानि। मन्त्रतत्त्वे ‘नमः शिवाय’ पञ्चाक्षर-षडक्षरभेदैः, अन्ते ‘ॐ नमः शिवाय’ इति लिङ्गपूजायाः परं मन्त्रं, धर्मार्थकाममोक्षप्रदं करुणामूलं च प्रतिपाद्यते। ततः देवालय-लिङ्गप्रतिष्ठा परमपुण्यहेतुरिति, यज्ञ-तपस्-दान-तीर्थ-स्वाध्यायफलवृद्धिं वर्णयन्, भक्तिप्रधानत्वात् लघु-महत् दानयोः समफलत्वं दर्शयति। अन्ते द्रढतरद्रव्यैः देवालयनिर्माणे क्रमशः पुण्यवृद्धिः, अल्पनिर्माणकर्मणापि महत्फलप्राप्तिश्च प्रतिज्ञायते।
Adhyaya 327
Chapter 327 — छन्दःसारः (Chandas-sāra: The Essence of Metres)
अस्मिन्नध्याये देवालय-मन्त्रप्रयोगात् परं श्रुतेः संरक्षणाय भाषाविज्ञानरूपं छन्दःशास्त्रं निरूप्यते। अग्निः पिङ्गलानुगतं पाठ्यक्रमं प्रदर्शयन् अक्षरमात्राभ्यां छन्दोनिर्माणं, लघु-गुरुव्यवस्थां, तथा गणपद्धतिं (त्रयाणां समूहैः) व्याख्यायते। वेद-शास्त्रपाठे यथोच्चारणाय नियमापवादाः कथ्यन्ते—पादान्ते लघोरपि गुरुत्वकल्पना, संयुक्तव्यञ्जनैः, विसर्गेण, अनुस्वारेण, तथा जिह्वामूलीयोपध्मानीयाभ्यां गुरुत्वोत्पादनम्। एवं छन्दोविषये ध्वनिधर्मान् विधाय पुराणोक्तं सिद्धान्तं दृढीकरोति—तन्त्रविद्याः पवित्राः आधाराः; सम्यक् जपः मन्त्रसिद्धिं, पाठशुद्धिं, यज्ञविद्यापरम्परां च रक्षति।