Dharma-shastra
Laws of Righteous Conduct
Exposition of dharma-shastra covering varnadharma, ashrama duties, samskaras, purification rites, and ethical codes for society.
Adhyayas in Dharma-shastra
Adhyaya 150
Chapter 150 — Manvantarāṇi (The Manvantaras) and the Purāṇic Map of Vedic Transmission
अग्निर्भगवान् धर्मप्रधानां विश्वव्यवस्थां निरूपयन् मन्वन्तराणि क्रमशः गणयति—प्रत्येकं मन्वन्तरं मनुना, इन्द्रेण, देवगणैः, सप्तर्षिभिः, तथा पृथिव्यां धर्मव्यवस्थां धारयद्भिः प्रजाभिः च लक्षणीयम्। स्वायम्भुवादीन् प्राचीनचक्रान् आरभ्य वर्तमानं श्राद्धदेव-वৈवस्वतमनुं तस्य सप्तर्षीन् च निर्दिश्य, अनागतान् सावर्ण्यादीन् मनूनपि प्रकल्पयति; ब्रह्मणोऽह्नि चतुर्दश मन्वधिकाराः सन्तीति प्रतिपादयति। ततः द्वापरान्ते हरिः आदिवेदं विभज्य चतुर्वेदेषु याज्ञिककर्माणि नियोजयति, व्यासशिष्येषु पैल-वैशम्पायन-जैमिनि-सुमन्तुषु च तेषां परम्परासु शाखासु च वेदप्रवाहं दर्शयति। एवं ब्रह्माण्डचक्राणि ग्रन्थपरम्पराश्च यज्ञं ज्ञानं धर्मं च रक्षन्त्येकसन्ततिरूपेण प्रतिपाद्यन्ते।
Adhyaya 151
Duties outside the Varṇa Order (वर्णेतरधर्माः) — Agni Purana, Chapter 151
अध्यायोऽयं परम्पराप्रदर्शनपूर्वक आरभ्यते—अग्निरुवाच, मन्वादिधर्मशास्त्रकारैः प्रोक्तान् भुक्तिमुक्तिप्रदायिनो धर्मान् वरुणपुष्करमार्गेण परशुरामाय प्रवक्ष्यामि। ततः पुष्करः ‘वर्णाश्रमेतर’धर्मान् निरूपयति—वर्णाश्रमविशेषात् परे सार्वभौमा गुणाः: अहिंसा सत्यं दया अनुग्रहश्च; जीवनपावनकर्माणि: तीर्थसेवनं दानं ब्रह्मचर्यम् अमात्सर्यं; धर्मसंस्कृतेः स्तम्भाः: देवद्विजसेवा गुरोः सेवा धर्मश्रवणं पितृपूजा च। राजभक्तिः नित्या शास्त्रानुसरणं क्षमा आस्तिक्यं च नागरिकधर्मसमन्वयत्वेन प्रशस्यते। पुनः सामान्यवर्णाश्रमधर्माः (यज्ञाध्यापनदानादयः) उक्त्वा ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्राणां स्वकर्माणि निर्दिश्य, अनुलोमप्रतिलोमसंकरजातयः नामभिः सह तेषां जीविका-निषेध-विवाह-सीमानियमाः कथ्यन्ते। अन्ते संकीर्णे जातिनिर्णयः उभयपितृकर्माचारानुसारेण ज्ञेय इति, सामाजिकव्यवस्थायाः धर्मशास्त्रीयचिन्ता पुराणसमन्वये दर्श्यते।
Adhyaya 152
The Livelihood of the Householder (गृहस्थवृत्तिः) — Agni Purana, Chapter 152
अस्मिन्नध्याये पुष्करप्रोक्तं वर्णान्तरधर्मात् प्रवर्त्य गृहस्थवृत्तेः धर्मशास्त्रीयं निरूपणं क्रियते। ब्राह्मणस्य स्वधर्मकृतस्वोपजीवनं प्रधानं, आपदि क्षत्रियवैश्यशूद्रकर्मणामपि आश्रयः अनुमतः; तथापि शूद्रसेवा-परतन्त्रता शूद्रजातीयमुख्यवृत्तिश्च निषिद्धा। द्विजानां कृषिवाणिज्यपशुपालनकुसिदादयः अनुमताः, भक्षणव्यवहारेषु च नीतिसीमाः निर्दिश्यन्ते। कृषौ भूमिवनस्पतिजन्तुहिंसाजन्यं दोषं स्वीकृत्य यज्ञदेवपूजाभ्यां शुद्धिः प्रायश्चित्तं च विधीयते। हलप्रयोगे गोदण्डैः क्रमिकदण्डव्यवस्था दर्शिता, आवश्यकताक्रूरताधर्महिंसासन्तुलनं सूचयति। अन्ते ऋतामृतमृतप्रमृतनाम्नां वृत्तीनां क्रमः प्रतिपाद्यते; आपत्काले सत्यासत्यसंमिश्रणमपि क्षम्यते, किन्तु नीचाधर्म्यवृत्तिः कदापि न ग्राह्या।
Adhyaya 153
Chapter 153 — Brahmacarya-āśrama-dharma (The Dharma of the Student Stage)
अध्यायेऽस्मिन् गृहस्थाचारवर्णनानन्तरं ब्रह्मचर्याश्रमधर्मः प्रतिपाद्यते, धर्मं जीवनक्रमपाठ्यरूपेण निरूप्य समाजस्य सातत्यं मोक्षमार्गस्य च रक्षणं दर्शयति। आदौ ऋतुरात्रिनियमाः, गर्भाधान-गर्भसंस्कारसम्बद्धाः विधयश्च; ततः जन्मसमये सीमन्तोन्नयनं, जातकर्म, नामकर्म च, वर्णानुसारनामनियमैः सह। अनन्तरं चूडाकर्मादयः, उपनयनस्य वर्णानुसारकालः वयोमर्यादा च; ब्रह्मचारिणः मेखला, अजिनं, दण्डः, वासः, उपवीतं च यथायोग्यं निर्दिश्यते। आचार्यस्य कर्तव्यं—शौचाचारशिक्षा, सद्वृत्तनियमः, अग्निकार्याणि, सन्ध्योपासनां च। भोजनदिशासंकेतः, नित्यहवनवत् आहुतयः, तथा भोगविलास-हिंसा-परनिन्दा-अश्लीलवचननिषेधाः कथ्यन्ते। अन्ते वेदस्वीकरणं, दक्षिणादानं, समावर्तनस्नानं च, ब्रह्मचर्यं शास्त्राध्ययनं नैतिकसंयमेन सह समन्वययन् ज्ञानव्रतरूपेण समाप्यते।
Adhyaya 154
Chapter 154: विवाहः (Vivāha — Marriage)
अध्यायः ब्रह्मचर्योपदेशात् गृहस्थधर्मे प्रवेशं कृत्वा विवाहं धर्मनियमितं संस्थानं दर्शयति। वर्णानुसारं भार्याणां संख्या, तथा असवर्णया सह धर्मकार्याणां निषेधः—अन्तर्वर्णविवाहस्य विध्यर्थं—उच्यते। केषुचित् प्रसङ्गेषु कन्याशुल्कविधानं, कन्यायाः पुनर्दाननिषेधः, अपहरणदण्डाश्च निरूप्यन्ते। ब्राह्मः, आर्षः, प्राजापत्यः, आसुरः, गान्धर्वः, राक्षसः, पैशाचश्च इति विवाहभेदाः कथ्यन्ते, दानरूपं, क्रयः, स्वेच्छा, बलात्, छलेन च भेदः प्रदर्श्यते। आपत्काले पुनर्विवाहानुमतिः, मृतपतेः कनिष्ठभ्रात्रा सह नियोगवत् व्यवस्था च निर्दिश्यते। अन्ते विवाहमुहूर्ते शुभाशुभमास-वार-तिथि-नक्षत्र-ग्रहस्थितयः, विष्णुशयनकाले वर्जनं, चन्द्रदोषः, शुभग्रहास्तमः, व्यतीपातादिदोषाश्च, तथा दाम्पत्याचारः कालवर्जननियमाश्च उपदिश्यन्ते।
Adhyaya 155
Ācāra (Right Conduct)
अध्यायेऽस्मिन् धर्मशास्त्ररूपेण नित्याचारस्य सूक्ष्मनिर्देशः प्रदीयते। पुष्करः ब्राह्ममुहूर्ते देवस्मरणपूर्वकं उत्थानं, मलमूत्रोत्सर्गे दिग्व्यवस्था (दिवा उत्तराभिमुखं, रात्रौ दक्षिणाभिमुखं) तथा अयोग्यस्थलवर्जनं च विधत्ते। शौचस्य क्रमः—मृदा आचमनं, दन्तधावनं, स्नानस्य प्राधान्यं—उक्तः; अस्नातस्य कर्म निष्फलमिति प्रतिपाद्यते। जलानां तारतम्यं निर्दिश्यते—भूमिजलं, आहृतजलं, प्रस्रवणं, सरः, तीर्थजलम्, तथा गङ्गा परमपावनी। स्नानविधिः वैदिकमन्त्रैः (हिरण्यवर्णाः, शन्नो देवी, आपो हि ष्ठा, इदमापः), निमज्जनजपेन, अघमर्षण-द्रुपदा-युञ्जते मनः-पौरुषसूक्तादिपाठविकल्पैश्च युक्तः; अनन्तरं तर्पणं, होमः, दानं च। उत्तरार्धे सामाजिक-नैतिकनियमाः—अहिंसा, भारवतः गर्भिण्याश्च मार्गदानम्, दृष्टि-वाक्संयमः, अशुभाचारवर्जनम्, लोकाचारः, जलशुद्धिः, मैथुन-सामाजिकशुद्धिसीमाः, वेद-देव-राजर्षिसत्कारः, तथा कतिपयतिथिषु तैलाभ्यङ्गवर्जनम्—विस्तरेणोक्ताः। पाठभेदाः स्मार्यन्ते, परं अध्यायस्य सारः शौच-संयम-योगक्षेमसाधनरूपो नित्याचारः एव।
Adhyaya 156
Chapter 156 — द्रव्यशुद्धिः (Dravya-śuddhi) / Purification of Substances
अध्यायोऽयं पूर्वाचारप्रकरणानन्तरं द्रव्यशुद्धिं प्रवर्तयति—दूषितानां पदार्थानां कथं पुनः कर्मयोग्यता भवति इति। पुष्करः द्रव्यभेदेन शुद्धिविधीन् निर्दिशति—मृण्मयपात्राणि पुनर्दाहेन, ताम्रं अम्लोदकेन, कांस्यलोहादीनि क्षारोदकेन, मौक्तिकादिरत्नानि प्रक्षालनेन शुध्यन्ति। पात्राणि, शिलावस्तूनि, जलजातफलशाकादीनि, रज्जु-मूल-फल-बांस-वेण्वादीनां च शुद्धिः गृहयज्ञयोः व्यवहाररूपेण निरूपिता। यज्ञे पात्रशुद्धिः मार्जन-स्पर्शनाभ्यां, स्निग्धवस्तूनां उष्णोदकेन; गृहशुद्धिः मार्जनेन। वस्त्रं मृत्तिकाजलेन, बहुवस्त्रं प्रोक्षणेन, काष्ठं तक्षणेन; संघटितं प्रोक्षणेन, द्रवद्रव्यं अतिप्रवाहेन शुध्यति। पशुमुखशुद्धिः, भोजन-क्षुत्-निद्रा-पान-स्नानानन्तराचारः, मार्गप्रवेशे आचमनं, रजस्वलाशौचकालाः, मलोत्सर्गोत्तरमृत्तिकासंख्याः, यतिनां विशेषनियमाः, कौशेय-क्षौम-मृगरोमादीनां विशिष्टशोधकाः चोक्ताः। अन्ते पुष्पफलादीनां जलप्रोक्षणेन शुद्धिः, बाह्यशौचस्य यज्ञयोग्यताधर्मव्यवस्थायाः च बन्धनं प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 157
Śāva-āśauca and Sūtikā-śauca: Death/Childbirth Impurity, Preta-śuddhi, and Śrāddha Procedure (Chapter 157)
अध्यायेऽस्मिन् शावाशौचस्य सूतिकाशौचस्य च धर्मशास्त्रीयाः नियमाः व्यवस्थिताः। सपिण्ड-व्यवस्थां आधार्य वर्णानुसारं परिस्थित्यनुसारं चाशौचकालभेदाः कथ्यन्ते। शिशोः, त्रिवर्षात् न्यूनस्य, त्रिवर्षोत्तरस्य, षड्वर्षोत्तरस्य च भेदेन, स्त्रीणां चूडाकर्मकृत-अकृतत्वेन, विवाहिता-स्त्रीणां पितृकुलसम्बन्धेन च विशेषापवादाः निर्दिश्यन्ते। मृत्युवृत्तान्तस्य विलम्बश्रवणे शेषदिनगणना, दशरात्रातीतौ तु त्रिरात्रमिति नियमः। अनन्तरं प्रेतशुद्धिः श्राद्धप्रयोगश्च विस्तरेण—पिण्डदानम्, पात्रविभागः, गोत्रनामोच्चारणम्, मानपरिमाणनिर्देशः, सोमाग्निवह्नियमाग्नीनां त्रयाणां प्रज्वालनं तथा नियताहुतिक्रमः। अधिकमासादिकालविकल्पाः, द्वादशाहान्तः समापनविधयश्चोक्ताः; वार्षिकश्राद्धकर्तव्यता तथा श्राद्धस्य परलोकस्थितिभेदेऽपि प्रेतहितकारित्वहेतुः प्रतिपाद्यते। केषुचित् हिंस्र-असामान्यमरणेषु नाशौचविधानं, मैथुनानन्तरं चिताधूमस्पर्शे च सद्यःस्नानम्, द्विजशवस्पर्शाधिकारनियमः, दाहोत्तरं अस्थिसञ्चयनकालः तथा देहस्पर्शपुनरनुज्ञा च उपसंह्रियते।
Adhyaya 158
Srāvādya-śauca (Impurity due to bodily discharge and allied causes)
अस्मिन्नध्याये शारीरनिर्गमजन्याशौचं गर्भस्राव-प्रसव-गर्भपातादिषु, तथा सूतक-मृतकयोः, वर्णभेदेन, सापिण्ड-सकुल्य-गोत्रिनां निकटताभेदेन, अवस्थाभेदेन (दन्तोत्पत्तेः पूर्वं, विवाहात् पूर्वं, चूडाकर्मोत्तरं) च क्रमशः कालमानैः व्यवस्थितम्। स्नानविधयः, अस्थिसञ्चयनम्, उदकक्रिया, पिण्डसंख्या, शिशूनां दाह-समाधिविधानम्, अन्न-दान-श्राद्धनिषेधाः, तथा बह्वशौचसंयोगे गुरुतरस्य प्राबल्यनियमश्च निरूपितः। विद्युताग्निमरणे, महामारी-क्षुधा-युद्ध-आपदादिषु, असापिण्डशवव्यवहारः, तथा केषाञ्चित् पतितादिवर्गाणां अपवादाश्चोक्ताः; मन्वादिस्मृत्यनुसारं गृहधर्म-यज्ञाधिकार-सामाजिककर्तव्यरक्षणार्थं शौचव्यवस्था धर्मतन्त्ररूपेण प्रदर्शिता।
Adhyaya 159
Purification Concerning the Unsanctified (Asaṃskṛta) and Related Cases (असंस्कृतादिशौचम्)
अध्यायेऽस्मिन् संस्कृतासंस्कृतयोः प्रेतानां परलोकगतिविशेषः निरूप्यते। मरणकाले हरिस्मरणेन स्वर्गः, अपि च मोक्षः सिध्यतीति प्रतिपाद्यते। गङ्गासम्बद्धाः अन्त्येष्टिविधयः प्रशंस्यन्ते—अस्थिक्षेपेण प्रेतस्योद्धारः, गङ्गाजले अस्थीनां स्थितिकालपर्यन्तं स्वर्गवास इति च। आत्महन्तॄणां पतितानां च विधिवर्जनं कथ्यते, तथापि दयया पतितप्रेतस्यापि कृते नारायणबलिः प्रायश्चित्तोपायः निर्दिश्यते। ततः मृत्योरनपेक्षता, लोकेष्वासक्तिं न प्रतीक्षतेति, परलोकमार्गे धर्म एव सहचरः, यममार्गे भार्या विशेषेण सहगामिनीति च। कर्मणां अवश्यंभावः, सृष्टिप्रलयचक्रं, वस्त्रपरिवर्तनवत् पुनर्जन्म, अन्ते देहात्मनोऽसङ्गत्वात् शोकत्यागः उपदिश्यते।
Adhyaya 160
Vānaprastha-āśrama (The Forest-Dweller Stage of Life)
धर्मशास्त्रक्रमे पुष्करः वानप्रस्थस्य वनतपस्विनश्च नियतचर्यां वर्णयति—गृहस्थधर्मात् संन्यासस्य च मध्ये शुद्धिसेतुरिव। जटाधारणम्, अग्निहोत्रपालनम्, भूमिशयनम्, अजिनवासश्च लक्षणानि; समाजात् निवृत्तावपि वैदिककर्मणां सातत्यं सूच्यते। वने निवासः, क्षीर-मूल-नीवार-फलाहारः, दानप्रतिग्रहत्यागः, त्रिकालस्नानम्, ब्रह्मचर्यं च नियमा भवन्ति; देवपूजा अतिथिसत्कारश्च सामाजिकधर्मः। यतयः औषधिभिः निर्वाहं कुर्वन्ति। पुत्रपौत्रेषु प्रतिष्ठितेषु गृहस्थः वनं शरणं गच्छेत्। ऋतुतपः व्यवस्थितम्—ग्रीष्मे पञ्चाग्नितपः, वर्षासु आकाशवृष्टिसहिष्णुता, शिशिरे आर्द्रवस्त्रधारणेन तीव्रसाधना; अन्ते अनावर्तन-प्रतिज्ञया अग्रगमनव्रतं, धर्मवैराग्यस्य अपरिवर्तनीयप्रतिबद्धतां दर्शयति।
Adhyaya 161
Yati-dharma (The Dharma of the Renunciate Ascetic)
अध्यायेऽस्मिन् यतिधर्मः सामाजिकासक्तेः परित्यागात् मोक्षप्रदज्ञानप्राप्तिपर्यन्तं शास्यते। वैराग्ये जाते तत्क्षणमेव संन्यासः कर्तव्यः; प्राजापत्येष्टिं कृत्वा बाह्याग्नीन् अन्तःस्थीकृत्य बाह्यकर्मणः अन्तस्तपसि प्रवृत्तिः सूच्यते। एकान्तवासः, अपरिग्रहः, अल्पाहारः, अहिंसासावधानता, सत्यशुद्धवाक्कायमानसाचारः, भिक्षाविधयश्च—गृहस्थान् न पीडयन् समाजाश्रयः—विस्तरेणोक्ताः। कुटीरक-बहूदक-हंस-परमहंसभेदेन भिक्षुकावस्थाक्रमः अन्तर्मुखीभाववृद्धिं दर्शयति। ततः योगाङ्गानि यमनियमाः, आसनम्, प्राणायामः (गर्भ/अगर्भ; पूरक-कुम्भक-रेचकः मात्रापरिमाणैः), प्रत्याहारः, धारणा, ध्यानम्, समाधिश्च यतिवृत्त्या समन्वितानि। अन्ते महावाक्यवत् अद्वैतनिश्चयः—आत्मा ब्रह्म वासुदेवो हरिरिति—प्रतिपाद्यते; संन्यासः शीलनिष्ठा च साक्षाज्ज्ञानं च मोक्षहेतुः, षट्प्राणायामप्रायश्चित्तं चातुर्मास्यव्रतादयश्च निर्दिश्यन्ते।
Adhyaya 162
अध्याय १६२ — धर्मशास्त्रकथनम् (Dharmaśāstra Exposition: Authorities, Pravṛtti–Nivṛtti, Upākarman, and Anadhyāya Rules)
अस्मिन्नध्याये धर्मस्य स्मृत्याचार्यपरम्परा प्रतिष्ठाप्यते—मनुप्रभृतयः पराशरान्ताः, तथा आपस्तम्बः, व्यासः, बृहस्पतिश्च। वैदिकं कर्म द्विविधं निरूप्यते—प्रवृत्तिः काम्यकर्मरूपा, निवृत्तिः ज्ञाननिष्ठा। तपः, स्वाध्यायः, इन्द्रियनिग्रहः, अहिंसा, गुरूसेवा च आत्मज्ञानपर्यवसानाः, निःश्रेयसामृतत्वयोः परमोपाय इति। अनन्तरं व्यवहारधर्मे वेदाध्ययनस्य कालदेशादिनियमाः, उपाकर्मोत्सर्गविधयः, तथा अनध्यायकारणानां विस्तृतो निर्देशः—मरणाशौचकालाः, ग्रहणानि, विशिष्टतिथयः, मेघगर्जितादयः, उल्कापातभूकम्पादयः, शवश्मशानपतितसंसर्गः, अशुभशब्दाः, व्यवधानानि च; एते समष्ट्या सप्तत्रिंशदनध्यायाः इति निर्दिश्यन्ते। एवं आत्मज्ञानलक्ष्यं सूक्ष्मनियमपालनेन दैनन्दिनजीवनं शुद्ध्यति इति अग्निपुराणरीतिः प्रदर्श्यते।
Adhyaya 163
Śrāddha-kalpa-kathana (Exposition of the Śrāddha Procedure)
अस्मिन्नध्याये श्राद्धस्य विधिक्रमो धर्ममार्गरूपेण निरूप्यते, यत् भुक्तिं मुक्तिं च जनयति। पूर्वदिने ब्राह्मणान् निमन्त्र्य अपराह्णे सत्कारः; आसनव्यवस्था पूर्वाभिमुखा, देवकार्ये समसंख्या पितृकार्ये विषमसंख्या, मातृपितॄणामपि तथैव। मन्त्रैः विश्वेदेवानामावाहनं, पवित्रयुक्तपात्राणि, तण्डुलप्रकीर्णनं, क्षीरयव/तिलप्रक्षेपः, अर्घ्यदानं, पितृकर्मणि अपसव्यभावेन प्रदक्षिणा। पितृयज्ञविधिना होमः, हुतशेषवितरणं, पात्राभिषेकः, अङ्गुष्ठस्पर्शेनान्नसंस्कारः। अन्ते उच्छिष्टोदकदानं, दक्षिणाभिमुखं पिण्डदानं, स्वस्ति-अक्षय्योदकं, स्वधामन्त्रैर्दक्षिणा, विसर्जनं, भोजनानन्तरनियमाः। एकोदिष्ट-सपिण्डीकरणभेदः, मृत्युदिन-मासिक-वार्षिकश्राद्धचक्रः, अन्नदानादिद्रव्याणां फलानि, गयाक्षेत्रं शुभकालाश्च, तथा पितरः श्राद्धदेवताः आयुः-धन-विद्या-स्वर्ग-मोक्षप्रदाः इति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 164
Chapter 164: नवग्रहहोमः (Navagraha Fire-Offering)
अस्मिन्नध्याये पुष्करेण नवग्रहहोमविधिः धर्मशास्त्रीयः कर्मप्रयोगश्च निरूप्यते। स समृद्धि-शान्ति-वृष्टि-आयुः-पोषणार्थं तथा अभिचाराद्यर्थमपि उपायभूतः कथ्यते। सूर्यादिकेतुपर्यन्तं नवग्रहदेवताः निर्दिश्यन्ते, तेषां प्रतिमानां निर्माणक्रमोऽपि दत्तः—ताम्रेण, स्फटिकेन, रक्तचन्दनेन, सुवर्णेन, अर्ककाष्ठेन युगलरूपेण, रजतेन, लोहेन, सीसेन च। स्वर्णलेख्य-रेखाङ्कनं वा सुगन्धिमण्डललेखनं, वर्णानुरूपवस्त्र-पुष्प-गन्धान्, कङ्कणानि, गुग्गुलुधूपं च विधत्ते। ऋग्मन्त्राणां क्रमपाठः, समिधां क्रमः, मधु-घृत-दधिभिः प्रति देवतां १२८ वा २८ आहुतिसङ्ख्या च निर्दिष्टा। नैवेद्यभेदाः, ग्रहक्रमेण द्विजभोजनविधिः, ततः दक्षिणाक्रमः—गौः, शङ्खः, वृषभः, सुवर्णं, वस्त्रं, अश्वः, अन्यानि च—उक्तः। अन्ते राज्ञां उदयापचयादि लोकस्थितिश्च ग्रहाधीनैव, अतः ग्रहाः परमपूज्याः इति कारणं प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 165
Adhyaya 165 — नानाधर्माः (Various Dharmas)
अग्नि–वसिष्ठसंवादेऽस्मिन्नध्याये धर्मः ध्यानपरः प्रतिपाद्यते—हृदयस्थं प्रभुं मनोबुद्धिस्मृत्यिन्द्रियैरेकाग्रैर्ध्यायेत्। ततः श्राद्धदानभोजननियमाः, ग्रहणसन्धौ दानपितृकर्मणां विशेषफलम्, अग्न्यभावे वैश्वदेवविधिश्चोच्यते। स्त्रीविषये बलात्कारेऽशौचे च शौचविचाराः प्रदर्श्यन्ते, परं अद्वैतदृष्ट्या आत्मनोऽन्यद्वितीयं न पश्यतः विरोधभेदाः शिथिलाः। योगप्रकरणे चित्तवृत्तिनिरोधः परमो योगः, क्षेत्रज्ञस्य परमात्मनि/ब्रह्मणि लयश्च; प्राणायामः सावित्री(गायत्री) च परमशोधकौ स्तूयते। प्रायश्चित्तमर्यादा कर्मफलानि च (अधोगतयः दीर्घकालभोगाश्च) निरूप्य, योग एव पापनाशनेऽनुत्तर इति निष्कर्षः—कर्मधर्मस्य अन्तःसाक्षात्कारस्य च समन्वयः।
Adhyaya 166
Chapter 166: वर्णधर्मादिकथनं (Exposition of Varṇa-Dharma and Related Topics)
अस्मिन्नध्याये धर्मः वेद–स्मृतिमूलः पञ्चविध इति निरूप्यते। वर्णाधिकारात् कर्माधिकारः, आश्रमधर्माश्च जीवनावस्थाविशेषविहिताः इति भेदः दर्श्यते। चतुर्ष्वाश्रमेषु (ब्रह्मचारि–गृहस्थ–वानप्रस्थ–यति) सर्वत्र प्रवर्तनीयानि नैमित्तिककर्माणि, विशेषतः प्रायश्चित्तविधानं, तथा कर्मणां प्रयोजनभेदः—अदृष्टार्थ (मन्त्र–यज्ञादि), दृष्टार्थ, मिश्रार्थ (व्यवहार–दण्ड) इति—प्रतिपाद्यते। श्रुति–स्मृत्योः सामञ्जस्यं, अनुवादस्य प्रयोगार्थ पुनरुक्तिरूपत्वं (गुणार्थ, परिसंख्यार्थ) तथा अर्थवादस्य प्रशंसक/व्याख्यात्मकस्वरूपं च विवृणोति। ततः संस्काराणां (विशेषतः अष्टचत्वारिंशत्) गणना, पञ्चयज्ञाः, पाकयज्ञ–हविर्यज्ञ–सोमयागभेदाः, अन्ते सद्गुणाः, नित्याचारनियमाः (वाक्, स्नान–भोजनसंयम), दाह–दशाहकर्माधिकारः स्वजनातिरिक्तानामपि, पङ्क्तिदोषशमनविधयः, तथा पञ्चप्राणाहुतयः निरूप्यन्ते।
Adhyaya 167
Ayuta–Lakṣa–Koṭi Fire-offerings (अयुतलक्षकोटिहोमाः) — Graha-yajña Vidhi
अग्निर्देवो धर्मशास्त्रीयं ग्रहयज्ञविधिं पुनरुपदिशति—समृद्धि-शान्ति-विजयार्थम्। अयुत(१०,०००), लक्ष(१,०००००), कोटि(१,००००००००) इति होमपरिमाणत्रयं निर्दिश्य, अग्निकुण्डात् ग्रहान् आवाह्य मण्डलेषु नियतदिशासु स्थापयति, मध्ये सूर्यं प्रतिष्ठापयति। अधिदेवता-प्रत्यधिदेवतानां नामावलिः, काष्ठ-समिध्-हविर्मिश्रणानि, १०८ आहुतयः तथा १०८ कुम्भाः, अन्ते पूर्णाहुतिः, वसोधारा, दक्षिणा, अभिषेकमन्त्राश्च—महादेवान् नवग्रहान् रक्षःशक्तींश्च आह्वयन्ति। दानैः—हिरण्य-गो-भूमि-रत्न-वस्त्र-शय्यादिभिः—फलसिद्धिः सम्बध्यते; युद्धविजय-विवाह-उत्सव-प्रतिष्ठादिषु प्रयोगः। लक्ष-कोटिहोमेषु कुण्डमान-ऋत्विजसंख्या-मन्त्रविकल्पाः, तथा त्रिकोणकुण्डे प्रतिमाकर्मयुक्तोऽभिचार/विद्वेषणविधिश्च निरूप्यते, यत्र कर्म-लोकधर्मयोः समन्वयः प्रदर्श्यते।
Adhyaya 168
Chapter 168 — महापातकादिकथनम् (Exposition of Great Sins and Related Topics)
अस्मिन्नध्याये पुष्करः विध्यति—यः प्रायश्चित्तं न गृह्णाति तं राजा दण्डयेत्; कृताकृतयोः पापयोः प्रायश्चित्तं कर्तव्यम्। ततः आहार-स्पर्शादिशौचव्यवस्था निरूप्यते—महापातकिनः, रजस्वला, पतिताः, बहिष्कृतजातयः, निन्दितवृत्तयश्च येषां अन्नं वा संसर्गोऽशौचकरः, तेषां परिहारकालोऽपि निर्दिश्यते। अनन्तरं कृत्स्न-तप्तकृत्स्न-प्राजापत्य-चान्द्रायणादीनि प्रायश्चित्तानि निषिद्धभोजन-उच्छिष्ट-अपवित्रद्रव्यसेवनादिदोषेषु क्रमशः विनियुज्यन्ते। चतुर्णां महापातकानां—ब्रह्महत्या, सुरापानम्, स्तेयम्, गुरुतल्पगमनम्—लक्षणं, तद्वत्समानदोषकर्माणि, उपपातकानि, जातिभ्रंशकरकर्माणि च व्यवस्थितानि। सर्वत्र राजधर्मः, शौचाचारः, धर्मशास्त्रीयवर्गीकरणं च समन्वितं, सामाजिकव्यवस्था-यज्ञीयशुद्ध्योः परस्परपोषकत्वं प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 169
Mahāpātaka-ādi-kathana (Account of the Great Sins) — concluding note incl. ‘Mārjāra-vadha’ (killing of a cat)
अध्यायोऽयं धर्मशास्त्रभागस्य समापनं करोति, यत्र महापातकादीनां पापवर्गीकरणं निरूप्य अन्ते मārjāra-वधविषयस्य स्पष्टोल्लेखः संक्रमणरूपेण दृश्यते। अग्नेयप्रवाहे पाप-नामकरणं न केवलं नीतिनिर्णयः, किन्तु यथोचित-प्रायश्चित्तनिर्देशाय पूर्वनक्शा इव। अयं निष्कर्षः कण्ठक इव—पापपरिचयात् शुद्धिकर्मणि, प्रायश्चित्ते, ग्रन्थस्य प्रवृत्तिं सूचयति। अग्निपुराणस्य विश्वकोशीयरीत्या अन्येष्वपि प्रयुक्तविद्यासु (वास्तु, राजधर्मादिषु) यथा प्रथमं वर्गमाननिर्णयः, ततः विधिप्रक्रिया, तथैव अत्रापि। एवं धर्माधारितः सामाजिकक्रमः अन्तःशुद्धिश्च एकत्र संयोज्यते।
Adhyaya 170
प्रायश्चित्तानि (Expiations) — Association-Impurity, Purification Rites, and Graded Penance
अस्मिन्नध्याये (अग्निपुराणे १७०) प्रायश्चित्तं धर्मतन्त्ररूपेण व्यवस्थितं, विशेषतः संसर्गजन्याशौचस्य शुद्ध्यर्थम्। पुष्करः वदति—पतितेन सह दीर्घसंसर्गः संवत्सरेण पतनहेतुः; किन्तु दोषयुक्तः “संसर्गः” पौरोहित्यसेवा-उपदेश-मैथुनैरेव, न तु यान-भोजन-आसनसहभागेन। ततः पतितवत् व्रतग्रहणं, सपिण्डैः सह जलदानकर्म, प्रेतवत् घटोन्मर्दनसंकेतः, अहोरात्रव्रतं च नियतसामाजिकव्यवहारः निर्दिश्यते। अनन्तरं कृच्छ्र-तप्तकृच्छ्र-चान्द्रायण-पराक-शान्तपनादीनां क्रमिकप्रायश्चित्तानां सूची चाण्डालसंस्पर्श-उच्छिष्ट-शव-स्पर्श-रजस्वलाशौच-दुष्टदान-निषिद्धवृत्ति-यज्ञभ्रंशादिदोषेषु नियोज्यते। अनुतापं होम-जप-उपवास-पञ्चगव्य-स्नान-उपनयनादिसंस्कारपुनःस्थापनैः संयोज्य, वर्णाश्रमधर्मस्य रक्षणं तथा यज्ञाधिकारस्य पुनर्लाभश्च प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 171
Chapter 171 — प्रायश्चित्तानि (Prāyaścittāni / Expiations)
अस्मिन्नध्याये धर्मशास्त्ररूपं शुद्धिप्रकरणं प्रवर्तते, पाण्डुलिपिभेदान् रक्षन् प्रायश्चित्तानां क्रमबद्धं निरूपणं च करोति। पुष्करः वदति—मन्त्रजपेन नियमैश्च पापक्षयः; मासपर्यन्तं पौरुषसूक्तजपः, त्रिवारं अघमर्षणस्तोत्रपाठः, वेदाध्ययनं, वायोः यमस्य च अनुशासनानि, गायत्रीव्रतं च। ततः केशवपन-स्नान-होम-हरिपूजनादिभिः सह कृतच्छ्रविधयः, दिवा स्थित्वा रात्रौ निषण्णः (वीरासन) इत्यादि देहाहारनियमाः। यति-शिशुरूपैः मुखग्रास/पिण्डपरिमाणैः चान्द्रायणभेदाः, ताप्तकृतच्छ्र-शीतकृतच्छ्रचक्राणि, पञ्चगव्यादिसंयुक्तं घोरतरं अतिकृतच्छ्रं च। शान्तपनं महा/अतिशान्तपनं, द्वादशाहोपवासः पराकः, प्राजापत्यक्रमाः च ‘पाद’रूपेण निर्दिष्टाः। अन्ते फल-पत्र-जल-मूल-तिल-ब्रह्मकूर्चाद्याधारिताः विशेषकृतच्छ्राः, तथा देवपूजायुक्ततपसा श्रीबलस्वर्गप्राप्तिः पापविनाशश्च इति फलश्रुतिः।
Adhyaya 172
Chapter 172 — “Expiations beginning with the Secret (Rites)” (Rahasya-ādi-prāyaścitta)
अध्यायोऽयं प्रायश्चित्त-क्रमस्य उपसंहाररूपः, यत्र आग्नेय-धर्मशास्त्रे प्रायश्चित्तं सोपान-व्यवस्थया निरूप्यते। ‘रहस्यादि’ गूढ-प्रायश्चित्तैः शुद्धिः केवलं बाह्य-दण्डः न, किन्तु संकल्पानुगुणा अन्तःशुद्धिः, संयम-आधारिताः उपायाश्च सूक्ष्म-दोष-निवृत्तये इति सूच्यते। अग्नेय-विद्यायां भगवतोऽग्नेः उपदेशः लौकिक-व्यवस्थां आध्यात्मिक-उन्नतिं च संयोजयन्, अयं अध्यायः पूर्वोक्त-प्रायश्चित्तानां शिरोभागवत् स्थित्वा, परस्मिन् अध्याये स्तोत्र-जपस्य सार्वत्रिक-औषधत्वं प्रति संक्रमणं प्रापयति। अनेन धर्मः विधि-कर्मभिः तथा अन्तःसम्यग्-समायोजनैः रक्ष्यते, यतः साधकस्य जीवनं भुक्तिं च मुक्तिं च प्रति प्रवर्तते।
Adhyaya 173
Prāyaścitta — Definitions of Killing, Brahmahatyā, and Graded Expiations
अग्निर्भगवान् धर्मशास्त्ररूपे प्रायश्चित्तप्रकरणं प्रवर्तयति, तस्य विधानं ब्रह्मणः प्रवृत्तमिति निर्दिश्य ‘वध’ इति प्राणवियोगपर्यवसानं कर्म परिभाषते। स्वकर्मणः परं नियोजनं, समूहसहभागिता, परोक्षकारणत्वं च—यथा ताडनतर्जनादिभिः प्रेरित आत्महत्यापि—महापातकहेतवः, विशेषतः ब्रह्महत्यायाः, इति विस्तरेणोक्तम्। देशकालशक्त्यपराधस्वभावानुसारं प्रायश्चित्तनिर्णयस्य न्यायसूत्राणि प्रदर्श्य ब्राह्मणवधस्य महाप्रायश्चित्तानि गणयति—आत्मत्यागः, दीर्घकालीनतपः-चिह्नधारणं भिक्षाजीवनं, आचारानुसारं लघुकरणं च। ततः वर्णानुसारं तथा वृद्ध-स्त्री-बाल-रुग्णादिविशेषेषु वधस्य क्रमिकदण्डाः, गोवध-आघात-उपकरणजन्यापघातादिषु प्रायश्चित्तानि च निर्दिश्यन्ते। शौचाशौच-भोजनदूषण, मद्यादि निषिद्धभक्षण, स्तेयस्य प्रत्यर्पण-राजदण्डन्यायः, गुरुतल्पादि मैथुनदोषाः—एतेषु क्वचिद् मृत्युप्रायश्चित्तं क्वचिद् बहुमासचन्द्रायणं विधीयते। सर्वत्र प्रायश्चित्तं न्यायसम्यक्-परिमाणं च, अन्तःकरणशुद्ध्यर्थं आध्यात्मिकौषधं च इति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 174
Chapter 174 — प्रायश्चित्तानि (Expiations)
अग्निरुवाच—पूजाश्रमधर्महॊमादीनां लोपे विघ्ने वा कर्मशुद्ध्यर्थं प्रायश्चित्तविधिं निर्दिशति। अप्रयुक्तपूजायां अष्टशतजपः, द्विगुणपूजा च; देवतास्पर्शजन्याशौचे पञ्चोपनिषद्मन्त्रैः, होमेन, ब्राह्मणभोजनेन च शान्तिः। दूषितहविर्द्रव्ये, भग्नोपहारे, मन्त्रद्रव्यविपर्यासे च केवलं दूषितांशत्यागः, प्रोक्षणशुद्धिः, मूलमन्त्रजपपुनरावृत्तिः। प्रतिमापतनभङ्गनाशेषु उपवासः शताहुतयश्च। ततः परं तत्त्वतः पश्चात्तापस्य परमोऽनुतापः हरिस्मरणमेव इति; चान्द्रायणपराकप्राजापत्यादयः, गायत्रीप्रणवस्तोत्रसूर्यईशशक्तिश्रीशमन्त्रजपाः, तीर्थमहिमा, दानं महादानानि च, तथा ‘अहं ब्रह्म परं ज्योतिः’ इति अद्वैतभावना पापनाशकाः। उपसंहारे हरिरेव सर्वविद्याशास्त्राणां मूलं पावनं च इति अग्निपुराणस्य विश्वकोशत्वं पुनः प्रतिपाद्यते।