Agneya-vidya
The Science of Ritual Worship
Comprehensive instructions on Agni-based rituals, temple worship procedures, mantra recitation, and the sacred science of fire ceremonies.
Adhyayas in Agneya-vidya
Adhyaya 17
Chapter 17 — सृष्टिविषयकवर्णनम् (An Account Concerning Creation)
अग्निर्वसिष्ठं प्रति अवतारकथातः सृष्टिविषयकं प्रवर्तयति, सृष्टिं विष्णोर्लीलां सगुणनिर्गुणरूपां च दर्शयन्। ब्रह्मणोऽव्यक्तत्वात् प्रकृतिपुरुषयोः विष्णुप्रवेशः, ततः महत्, त्रिविधोऽहङ्कारः, तन्मात्रोत्पत्त्या आकाशादिपृथिव्यन्तमहाभूतप्रपञ्चः क्रमशः कथ्यते। सात्त्विकाहङ्कारात् देवताधिष्ठातारो मनश्च, तामसतैजसाभ्यां इन्द्रियशक्तयः। नारायणजलव्युत्पत्तिः, हिरण्याण्डं, हिरण्यगर्भब्रह्मणा तस्य द्विधाकरणं द्यावापृथिव्योः, आकाशदिक्कालस्थापनं तथा कामक्रोधरतिप्रभृतयः मानसबलाः वर्ण्यन्ते। ततः मेघादिवायुमण्डलप्रपञ्चः, पक्षिणः, पर्जन्यः, यज्ञार्थं वेदमन्त्रछन्दांसि, अन्ते रुद्रः सनत्कुमारः सप्त मानसब्रह्मर्षयश्च, ब्रह्मणोऽर्धनारीविभागेन प्रजोत्पत्तिः—इति सृष्टिः यज्ञव्यवस्थया सह सम्बध्यते।
Adhyaya 18
Svāyambhuva-vaṁśa-varṇanam (Description of the Lineage of Svāyambhuva Manu)
अग्निः सर्गकथां विहाय वंशानुक्रमधर्मं प्रवर्तयति। स्वायम्भुवमनोरपत्यं—प्रियव्रतोत्तानपादौ शतरूपा च—प्रकीर्त्य ध्रुवस्य तपः, विष्णोः प्रसादेन ध्रुवलोकप्राप्तिं ध्रुवस्य ध्रुवतारास्थानत्वं च वर्णयति। वंशः प्रवहन् वेनात् पृथोः प्रादुर्भावं राजर्षिधर्मस्य आदर्शं च दर्शयति; वसुधरायाः ‘दोहनेन’ धान्यजीवनोपजीवनार्थं धर्म्यं संसाधनग्रहणं सूच्यते। अनन्तरं प्रचेतसां तपः, मारिषायाः सह विवाहः, दक्षस्य जन्म च; दक्षः कन्याभिः धर्मकश्यपसोमादिभ्यः प्रदानेन सृष्टिविस्तारं करोति। अन्ते विश्वेदेवाः साध्याः मरुतो वसवो रुद्राः, स्कन्दस्य नामानि, विश्वकर्मणो देवशिल्पित्वं च सूचीभिः प्रतिपाद्य, पुराणस्य सूची-वंशरूपेण यज्ञसमाजशिल्पभक्त्यादिप्रयोगेषु ज्ञानसूचकत्वं दर्श्यते।
Adhyaya 19
Chapter 19 — कश्यपवंशवर्णनम् (Description of Kaśyapa’s Lineage)
अत्राग्निः सृष्टिवर्णनात् वंशानुक्रमकथां प्रति प्रवर्तते। कश्यपस्य प्रजाः मन्वन्तरमन्वन्तरे लोकान् पूरयन्तीति दर्शयन् तुषितान् आदित्यान् च (विष्णु/इन्द्रादीन् सौरदेवताश्च) निर्दिशति। ततः दितेः सन्तानौ हिरण्यकशिपुहिरण्याक्षौ, युगानुयुगं विरोधिशक्तीनां पुनरावृत्तिं च प्रतिपादयति। दानवशाखाः प्रह्लादबलिबाणादयः कथ्यन्ते, प्रह्लादस्य विष्णुभक्त्या दैत्यवंशेऽपि धर्माधिकारः सूचितः। कश्यपपत्नीभ्यः पुलोमाकालकाविनताकद्रूसुरसासुरभीप्रभृतिभ्यः बहुविधाः प्रजाः—पक्षिणः नागाः पशवः वनस्पतयश्च—प्रातिसर्गरूपेणोत्पत्तिं लभन्त इति निरूप्यते। अन्ते च लोकव्यवस्थापनं—चित्ररथवासुकितक्षकगरुडादीनां तथा दिक्पालानां अधिकारः—क्रमबद्धं निरूप्य, यज्ञक्रमसदृशीं धर्मराज्यव्यवस्थां प्रतिष्ठापयति।
Adhyaya 20
Sargaviṣayaka-varṇana — The Topics of Primary Creation (Sarga)
अग्निर्भगवान् सर्गविषयकं क्रमबद्धं तत्त्वपाठ्यक्रमं प्रवर्तयति। स प्राकृतसर्गं निर्दिशति—ब्रह्मणः प्रथमं सृज्यमानं महत्तत्त्वम्, ततः तन्मात्रोत्थैर्भूतैः स्थूलतत्त्वोत्पत्तिः, अनन्तरं वैकारिकेन्द्रियसर्गे इन्द्रियाणां कर्माणि च। ततः स्थावराः, तिर्यक्स्रोतसः (स्थैर्यग्योनयः), ऊर्ध्वस्रोतसो देवाः, वाक्स्रोतसो मनुष्याश्च इति भेदाः; अन्ते अनुग्रहसर्गः सत्त्विकतामसभावेन धर्माध्यात्मिकपरिणामं सूचयति। अनन्तरं वंशानुकीर्तनम्—दक्षदुहितृभ्य ऋषयः दिव्याश्च प्रजाः, रुद्रजन्म नामानि च, सत्याः पार्वत्याः पुनर्जन्म च। उपसंहारे नारदादिभिः स्नानपूर्वकं स्वायम्भुवपरम्परायां विहितं पूजनं, विष्ण्वादिदेवताभक्त्या भुक्तिमुक्त्योः साधनं इति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 21
Chapter 21 — सामान्यपूजाकथनम् (Teaching on General Worship)
अस्मिन्नध्याये विष्ण्वादिदेवतानां साधारणपूजाविधिः (सामान्यपूजा) संहितः। अच्युतं सपरिकरं सार्वत्रिकनमस्कारेण आरभ्य, परिचरदेवताः, मण्डलस्थापनानि, रक्षाशक्तिवर्धनाङ्गानि च क्रमशः विस्तार्यन्ते। द्वारश्री-वास्तु-प्रभृतयः स्थलशक्तयः, कूर्म-अनन्तादयः विश्वाधाराः, तथा पद्मचिह्नेन धर्मादिगुणानां तद्विपरीतानां च विन्यासः निर्दिश्यते। ततः विष्णोः आयुधानि बीजानि (श्रीं ह्रीं क्लीं) च, शिवस्य सामान्यक्रमः (नन्दिनं महाकालं च आदौ), सूर्यपूजा च हृदय-शिरः-नेत्रादिन्याससदृशविन्यासैः, कवचाङ्गैः, ग्रहसमन्वयेन राहुकेतुसहितेन निरूप्यते। मन्त्ररचनानियमाः (प्रणवः, बिन्दुः, चतुर्थी+नमः) उक्ताः; तिलाज्यहविर्होमेन पुरुषार्थफलप्रदं समापनं, पाठभेदाश्च जीवितपरम्परासूचकाः, कथ्यन्ते।
Adhyaya 22
Chapter 22 — स्नानविधिकथनं (Instruction on the Rite of Bathing)
अध्यायेऽस्मिन् स्नानं पूजापूर्वकं शुद्ध्युपायत्वेन विधीयते। नृसिंह/सिंह-मन्त्रेण मृत्तिकाग्रहणं कृत्वा तस्य विभागः, एकेन भागेन मनः-स्नानं कृत्वा शुद्धेः प्रथमं आन्तरत्वं प्रतिपाद्यते। निमज्जनानन्तरम् आचमनं, न्यासः, सिंह-मन्त्रजपेन रक्षादिग्बन्धः; त्वरिता वा त्रिपुरा-रक्षामन्त्रभेदाश्च निर्दिश्यन्ते। अष्टाक्षरेण हरि-ज्ञानहृदयस्थापनं, वासुदेव-जपेन तीर्थोदकसंस्कारः, वैदिकमन्त्रैः देहशोधनं, मूर्तिदेवतापूजनं च। अघमर्षणं, शुद्धवस्त्रधारणं, करोदकशुद्धिः, नारायणमन्त्रेण प्राणायामः, द्वादशाक्षरेण अर्घ्यं, तथा योगपीठादारभ्य दिक्पाल-ऋषि-पितृगणपर्यन्तं बहुजपावाहनानि क्रियन्ते। अन्ते सर्वेषां स्वस्थानप्रेषणं, अङ्गसंहारः, पूजास्थानगमनं, मूलमन्त्राधारितेन समापन-स्नानेन अन्यपूजासु पुनरुपयोग्यः क्रमः स्थाप्यते।
Adhyaya 23
Chapter 23 — पूजाविधिकथनम् (The Account of the Rules of Worship)
अस्मिन्नध्याये नारदेन ब्राह्मणेभ्यः शुद्धवैष्णवपूजाक्रमः कथ्यते। पादप्रक्षालनम्, आचमनम्, मौनम्, रक्षाकर्म चादौ; ततः पूर्वाभिमुखासनम्, मुद्रा, बीजध्यानम्—नाभौ ‘यं’ उग्रवायुरूपम्, हृदि ‘क्षौं’ तेजस्विनं निधिरूपम्—दिग्दाहाग्निभिः मलदाहः, आकाशचन्द्रवत् अमृतधारया सूक्ष्मदेहस्नानं, सुषुम्नानाडीभिः परिभ्रमणं च। अनन्तरं करशुद्धिः, अस्त्रमन्त्रः, व्यापकलग्न्यासः, हृदय-शिरः-शिखा-कवच-अस्त्र-नेत्रादिषु पूर्णन्यासः। वेदिकाव्यवस्था (वर्धनी वामे, द्रव्याणि दक्षिणे), मन्त्रप्रोक्षणेन संस्कारः, योगपीठनिर्माणे दिक्षु गुणानां तद्विपरीतानां च विन्यासः। पद्ममण्डलध्यानं कृत्वा हृदयात् देवतामावाह्य मण्डले स्थापयति; पुण्डरीकाक्षविद्यया अर्घ्य-पाद्य-आचमन-मधुपर्क-स्नान-वस्त्र-आभरण-धूप-दीपाद्युपचाराः समर्प्यन्ते। ततः आयुधचिह्न-परिवार-दिक्पालपूजा, जप-प्रदक्षिण-स्तुति-अर्घ्यसमापनं, ‘अहं ब्रह्म; हरिस्त्वम्’ इति तादात्म्यवचनं च; अन्ते एकरूपपूजातः नवव्यूहक्रमे अङ्गुली-देहन्यासैः प्रवेशः, पाठभेदाश्च निर्दिश्यन्ते।
Adhyaya 24
Chapter 24 — कुण्डनिर्माणादिविधिः (Procedure for Constructing the Fire-pit and Related Rites)
अस्मिन्नध्याये नारदः इष्टसिद्धिकरं अग्निकार्यं निगदति। होमकुण्डस्य वास्तुसदृशं प्रमाणनिर्णयं रज्ज्वा मापनं, भूमिखननं, मेखलानिर्माणं, योनिनालिकायाः क्रमशो विस्तर-न्यूनतां, नियत-ढालं दिक्संयोगं च विस्तरेण वर्णयति। वृत्तार्धचन्द्रपद्मादि-वैकल्पिककुण्डरूपाणि तथा शृक्-श्रुवादि-उपकरणानां अङ्गुलिमित-प्रमाणनियमांश्च ददाति। ततः दर्भास्तरण-क्रमः, पात्रन्यासः, प्रणीतोदक-निर्माणं, प्रोक्षणं, आज्यसंस्कारः, प्रणवैक्य-मन्त्रतत्त्वेन होमः च निरूप्यते। गर्भाधानादि-समावर्तनान्त-संस्कारैः सह वैष्णवाग्निपूजायाः एकीकरणं दर्शयति। अन्ते बीजशुद्धिः, ब्रह्माण्डध्यानं, लिङ्गपरिणामः इत्यादि आन्तर-कोस्मिक-भावना, गुरुप्रणीत-दीक्षाङ्गानि, विश्वक्सेनाय हविः, तथा उपसंहारः—भोगार्थी लौकिकसिद्धिं प्राप्नोति, मुमुक्षुः हरौ लीयते—इति भुक्तिमुक्त्योः ऐक्यं कर्मविज्ञानतः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 25
Explanation of the Vāsudeva and Related Mantras (वासुदेवादिमन्त्रनिरूपणम्)
अध्यायेऽस्मिन् नारदः वासुदेवमन्त्रसम्बद्धोपासनालक्षणं चतुर्व्यूहस्य (वासुदेव-सङ्कर्षण-प्रद्युम्न-अनिरुद्ध) स्वरूपं च पृच्छति। ततः प्राणवपूर्वकं ‘नमो’प्रयोगैर्मन्त्ररचना, स्वरबीजानि (अ, आ, अं, अः), दीर्घह्रस्वस्वरस्थानभेदेन अङ्गोपाङ्गविभागश्च निरूप्यते। षडङ्गबीजन्यासः द्वादशाङ्गमूलन्यासश्च हृदय-शिरः-शिखा-कवच-नेत्र-अस्त्रादिषु मन्त्रभागविन्यासेन प्रदर्श्यते। गरुड-वैनतेयः, पाञ्चजन्यशङ्खः, कौस्तुभः, सुदर्शनः, श्रीवत्सः, वनमाला, अनन्तश्च—एतेषु दिव्यचिह्नेषु बीजसमूहानां विनियोगः भक्त्याऽङ्गीकृतः। भूत-वेदा-लोक-इन्द्रिय-बुद्ध्यहङ्कार-मनश्चित्तादिसम्बन्धाः तथा षड्विंशतितत्त्वपर्यन्ता व्यूहक्रमपरिगणना च कथ्यते। अन्ते दिक्पालैः सह मण्डलपूजा, कर्णिकामध्यदेवताः, विश्वरूप-विश्वक्सेनाद्युपासना च स्थैर्य-राजजयफलप्रदा इति निष्कर्षः।
Adhyaya 26
Explanation of the Characteristics of Mudrās (मुद्रालक्षणकथनं)
पूर्वाध्याये मन्त्रप्रदर्शनानन्तरं अत्र मुद्रालक्षणकथनं प्रवर्तते—देवसन्निध्यादिफलजनकानां हस्तसंकेतविशेषाणां स्वरूपं लक्षणं च। नारदः प्रथमं हृदयसमन्वितां भक्तिपूर्वकां नमस्कारमुद्रां ‘अञ्जलिं’ प्रधानतया निर्दिशति, यया विधेः प्रवेशद्वारं भक्तिरिति स्थापितम्। ततः वाममुष्टिः ऊर्ध्वाङ्गुष्ठः, दक्षिणाङ्गुष्ठस्य ग्रथनकार्यं चादि सूक्ष्माङ्गचेष्टाविधानं मन्त्रविद्यायाः अङ्गत्वेन वर्ण्यते। व्यूहे साधारणासाधारणमुद्राभेदः, कनिष्ठिकादारभ्य क्रमशः विमोचन-विकासेन अष्टमुद्राक्रमः च निर्दिष्टः। बीजप्रयोगे सिद्ध्याद्यर्थेषु च पाठान्तराणि स्मार्यन्ते; वराहमुद्रां तथा अङ्गनामुद्राक्रमं च उपन्यस्य, अन्ते दक्षिणपक्षे संकोच-प्रतिबिम्बनविधिना समापनं कृत्वा, यथाविधिसंरचनया मुद्रासिद्धिः सिध्यतीति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 27
Dīkṣāvidhi-kathana (Explanation of the Rite of Initiation)
अध्यायेऽस्मिन् पूर्वोक्त-मुद्राप्रदर्शनात् दīkṣā-प्रक्रियायां संक्रमणं कृत्वा नारदः वैष्णव-दीक्षाविधानं निरूपयति। पद्माकार-मण्डले हरिपूजनं, रक्षाविधानं (नरसिंह-न्यासः, फट्-युक्त-मन्त्रेण सर्षप-प्रकीर्णनम्), प्रासादरूपे शक्तेः प्रतिष्ठापनं च कथ्यते। औषधि-पञ्चगव्याभिषेकाः, कुशेन प्रोक्षणं, नारायणान्त-मन्त्रैः संस्काराः, कुम्भपूजा-अग्निपूजा च; वासुदेव-सङ्कर्षण-प्रद्युम्न-अनिरुद्ध-व्यूह-नामभिः पक्त-हविः समर्प्यते। ततः देशिकः सृष्टिक्रमात् प्रकृत्यादि-पृथिव्यन्तान् तत्त्वान् शिष्ये न्यासेन संस्थाप्य, संहारक्रमेण होमेन तान् प्रत्याहृत्य शुद्धिं करोति; पूर्णाहुत्या बन्धमोक्ष-लक्ष्यं प्रतिपाद्यते। मन्त्रकर्मणां बहवः पाठभेदाः निर्दिश्यन्ते; अन्ते गृहस्थ-साधकादीनां, दरिद्र-तपस्वि-बालानां च अधिकारः तथा शक्तिदीक्षायाः सम्भवः कथ्यते।
Adhyaya 28
Abhiṣeka-vidhāna (The Procedure for Consecratory Bathing)
अध्यायेऽस्मिन् दीक्षावर्णनानन्तरं नारदेनाभिषेकविधानं निरूप्यते। एषोऽभिषेकः आचार्यस्य शिष्यस्य च साधकस्य सिद्धिकरः, रोगशमनहेतुः च। रत्नालङ्कृत-प्रतिमायुक्त-कुम्भाः मध्ये आरभ्य पूर्वादिक्रमेन यथाविधि स्थाप्यन्ते, विश्वरचनानुरूपेण विन्यासः प्रदर्श्यते। सहस्रावृत्त्या वा शतावृत्त्या च कर्मणः तीव्रता निर्दिश्यते। मण्डपे मण्डले च विष्णुः पीठे पूर्वोत्तराभिमुखः प्रतिष्ठाप्यते; आचार्यादयः पुत्रकश्च संस्कृताः, अभिषेकायैव पूजनं कृत्वा गीतादि-मङ्गलध्वनिभिः कर्म प्रवर्तते। अन्ते योगपीठसम्बद्धोपकरणप्रदानं, गुरोः समयव्रतघोषणा, रहस्यपालन-नियमश्च—एतेन शिष्यः परम्पराधिकारं लभते।
Adhyaya 29
The Description of the Sarvatobhadra Maṇḍala (सर्वतोभद्रमण्डलकथनम्)
अस्मिन्नध्याये मन्त्रसाधनाय पवित्रक्षेत्ररूपस्य सर्वतोभद्रमण्डलस्य निर्माण-प्रतिष्ठाविधिः निरूप्यते। शुद्धभूमेः सिद्धिः, पूर्वपूजा च कृत्वा चतुरश्रजालं पद्मपरिवेष्टनैः—पीठ-विथिका-द्वारैः—विन्यस्य, दिक्पालान् वैदिकविभागांश्च नियोजयति; भूत-तत्त्वेन्द्रियान्तःकरणानां बहुस्तरीयविन्यासोऽपि कथ्यते। अनन्तरं वर्णनियमाः, रञ्जकद्रव्याणि, शोधन-रेखाङ्कनक्रमः, अङ्गुल-हस्त-करप्रमाणानि, तथा बीज-मन्त्र-विद्याजपमानं पुरश्चरणनियमाश्च निर्दिश्यन्ते। मण्डलरचना योगाङ्गरूपेण व्याख्यायते—नाड्यः, हृदयपद्मं, बीजशक्तिरश्मयः—इति; स्थूलशब्दमूर्तेः सूक्ष्मदीप्तहृदयमूर्तेः च परं चिन्तातीतं परमं पदं यावत् क्रमिकध्यानं प्रतिपाद्यते। अन्ते ९, २५, २६ इत्यादिव्यूहविन्यासाः, द्वारालङ्कारविधयः, तथा मर्त्येष्ट्यमण्डलस्य शुभलक्षणं प्रदर्श्य, पूजां च साक्षात्कारं च पवित्रविन्यासेन व्यवस्थितं दर्शयति।
Adhyaya 30
Chapter 30: मण्डलविधिः (Maṇḍala-vidhi) — Procedure for the Maṇḍala
अध्यायोऽयं पूर्वोक्तमण्डललक्षणसमाप्तिं कृत्वा विधिपरं प्रवर्तते। नारदः पद्ममण्डले पूजाक्रमं निर्दिशति—मध्यपद्मे ब्रह्माणं साङ्गं संस्थाप्य पूजयेत, मण्डलं केवलं रेखाचित्रं न, देवताक्षेत्रं भवतीति बोधयन्। पूर्वदिशि पद्मखण्डे पद्मनाभं विष्णुं नियोजयति, दिक्पद्मेषु देवतानां विन्यासेन क्रमबद्धोपासनां दर्शयन्। एवं अग्नेयविद्यायां पवित्रज्यामितिः मन्त्रविधिना सह, प्रतिमास्थापनं धर्मनियमश्च एकत्र समन्वीयते; पुराणस्य विधिमार्गः—सूक्ष्मा कर्ममानचित्रणा, भक्तिं च पुनरावर्तनीयां साधनां च समन्वयति।
Adhyaya 31
Chapter 31 — मार्जनविधानं (The Procedure of Mārjana / Purificatory Sprinkling)
अग्निर्देवः मार्जनाख्यं रक्षाविधानं प्रवर्तयति—स्वरक्षणाय पररक्षणाय च शुद्ध्यर्थं प्रोक्षणं कर्तव्यम्। आदौ परमात्मने नमस्काराः, तथा विष्णोः अवतारेभ्यः वराह-नरसिंह-वामन-त्रिविक्रम-राम-वैकुण्ठ-नरादिभ्यः स्तुतयः, येन सत्य-स्मृति-मन्त्रशक्त्या रक्षणं सिद्ध्यतीति प्रतिपाद्यते। अनन्तरं दुःख-पाप-शत्रुकृताभिचार-व्याधि-दोषसन्निपातभेदाः, नानायोनिजविषाणि, तथा ग्रह-प्रेत-डाकिनी-वेताल-पिशाच-यक्ष-राक्षसाद्युपद्रवाः शम्यन्ते नाश्यन्ते च। सुदर्शनं नरसिंहश्च दिग्रक्षकौ आहूयन्ते, ‘छिन्धि छिन्धि’ इत्यादि पुनरुक्त्या पीडा-रोगान् लक्ष्यीकृत्य निवारणं क्रियते। अन्ते कुशः हरिरूप इति, अपामार्जनकं च रोगनिवारकं शस्त्रमिव इति निर्दिश्य, मन्त्रजप-भक्तितत्त्व-क्रियाद्रव्यसमन्वितं अग्नेयविद्यायाः समग्रं रक्षातन्त्रं निरूप्यते।
Adhyaya 32
Saṃskāra-kathana (Account of the Saṃskāras)
अग्नेयविद्यायां निरन्तरायां भगवानेग्निः निर्वाणदीक्षादिषु दीक्षाप्रसङ्गेषु संस्काराणां स्थानं निरूप्य अष्टचत्वारिंशत् संस्कारान् विधत्ते, ये साधकं दिव्यजीवनमार्गे नयन्ति। स गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोन्नयनं जातकर्म नामकरणं चादीन् जीवनसंस्कारान् गणयति, ततः पाकयज्ञान्, आवर्तश्राद्धान्, ऋतुकर्माणि, हविर्यज्ञान् च—आधानम्, अग्निहोत्रं, दर्शं, पौर्णमासं च—विस्तरेण वर्णयति। अन्ते सोमयागप्रणालीं प्रतिपाद्य अग्निष्टोमादीन् तद्विस्तारांश्च नाम्ना निर्दिशति, अश्वमेधं च ‘हिरण्य’विशेषणैः सह दया-क्षान्ति-आर्जव-शौचाद्यष्टगुणैः संयोज्य यज्ञशक्तिं नैतिकशुद्ध्या सह बध्नाति। उपसंहारे जप-होम-पूजा-ध्यानरूपां साधनां संस्कारपरिपूर्त्यर्थं निर्दिश्य भुक्तिं मुक्तिं च लभ्यते, रोगदोषवर्जितो देववत् जीवतीति कथयति।
Adhyaya 33
Chapter 33 — पवित्रारोहणविधानं (The Procedure for Pavitrārohaṇa / Installing the Sacred Thread or Consecratory Amulet)
अग्निर्देवः पवित्रारोहणं हरिपूजायाः वार्षिकं कालविधानं निरूपयति—आषाढात् कार्तिकपर्यन्तं, प्रतिपदा मुख्यतिथिः; अन्यदेवताः स्वस्वतिथिक्रमं यान्ति (यथा शिवब्रह्मणो द्वितीयादि)। ततः पवित्रसूत्रस्य चयननिर्माणं (ब्राह्मणीसूत्रं श्रेष्ठं, अन्यथा शुद्धीकृतम्), त्रिगुणनवगुणविस्तारः, ग्रन्थिसङ्ख्या (द्वादशग्रन्थ्यादि), मूर्तौ न्यासस्थानानि (जान्वादि कटिनाभ्यादि ऊर्ध्वभागपर्यन्तम्), माला-प्रमाणं (१०८/१००८; अङ्गुलमानम्) चोच्यते। वस्त्वपसारणं, क्षेत्रपाल-द्वारपूजा, बलिदानं, तथा भूतशुद्धौ मन्त्रोद्घातैः तन्मात्र-भूतलयः (पृथिवी→आपः→अग्निः→वायुः→आकाशः), देहशुद्धिः, दिव्यदेहध्यानं, हृदयपद्मे मानसयागश्च विधीयते। अन्ते न्यासः, कवचास्त्ररक्षा, वैष्णवव्यूहावरणप्रतिष्ठा, रक्षासूत्रबन्धनं, व्रताचारः (उपवासः, कामक्रोधनिग्रहः) च; एतेन लौकिकसम्पत् परमार्थसिद्धिश्च भवति।
Adhyaya 34
Chapter 34 — होमादिविधिः (The Procedure for Homa and Related Rites)
अग्निर् होमविधिं क्रमशः निरूपयति—देशदेहशुद्ध्यादारभ्य वह्निसंस्थापनं, हविर्दानं, मोक्षोपयोगिनं ध्यानं च। यागस्थानं मन्त्रप्रोक्षणैः पवित्र्य मण्डलं वेददेहमिव लिखति; तोरणपूजा, दिक्स्थापन, द्वारपालार्चन, अस्त्रमन्त्रपुष्पैर्विघ्ननाशनं च कृत्वा। ततः भूतशुद्धि-न्यास-मुद्राभिः सह रक्षाविधानं—सर्षपक्षेपः, पञ्चगव्यनिर्माणं, बहुकलशस्थापनं; लोकपालानां दशकलशाः, ईशानकुम्भे वर्धनीसहिते हर्यस्त्रयोः प्रतिष्ठा। अनन्तरं होमोपकरणविन्यासः (श्रुक्-श्रुवादि, परिधि, इध्म), प्रणीता-प्रोक्षणीजलसज्जा, चरुपाकः, रेखाकर्षणं, योनि-मुद्राप्रदर्शनं, कुण्डेऽग्निप्रतिष्ठा च। कुण्डलक्ष्मीः प्रकृतिः त्रिगुणात्मिका वह्निमध्ये ध्येया; अग्निः भूत-मन्त्रयोः योनिरेव, मुक्तिदाता इति प्रतिपाद्यते। अन्ते समिधां हुतानां च नियतसंख्यया (१०८ सहितं) होमः, सप्तजिह्वो वैष्णवोऽग्निः सहस्रसूर्यप्रभ इव ध्यायमानः।
Adhyaya 35
Chapter 35: पवित्राधिवासनादिविधिः (Method of Consecrating the Pavitra and Related Rites)
भगवान् अग्निः वसिष्ठं पवित्राणामधिवासनं तथा रक्षापूर्वकप्रायश्चित्तादिकं विधिं शिक्षयति। सम्पातेन प्रोक्षणं कृत्वा नरसिंहमन्त्रेण मन्त्रसिद्धिः, अस्त्रमन्त्रेण गोपनरक्षा च। पात्राणि वेष्टयित्वा स्थाप्य बिल्वोदकेन प्रोक्ष्य पुनर्मन्त्रजपेन सशक्तीक्रियन्ते। कुम्भस्य पार्श्वे रक्षाविधानं, दिक्षु उपकरणन्यासः, व्यूहसम्बन्धः (सङ्कर्षण-प्रद्युम्न-अनिरुद्ध) च; भस्मतिलगोमयमृत्तिकादि स्वस्तिमुद्राङ्कितं शोधनार्थं विन्यस्यते। हृदय-शिरः-शिखामन्त्रैः दर्भोदकधूपादिदिक्षु हविर्न्यासः; पुटिकायां चन्दनं जलम् अक्षतं दधि दूर्वा च। गृहं त्रिसूत्रेण परिक्षिप्य सर्षपान् विकिरेत्, द्वाराणि पूजयेत्; विष्णुकुम्भकर्मणा ‘विष्णुतेजः’ पापघ्नं जन्यते। पवित्रं गन्धपुष्पाक्षतैः गुरवे परिवाराय च प्रथमं, ततः हरये मूलमन्त्रेण समर्प्य प्रार्थना-बली-कुम्भसज्जा-मण्डलसिद्धि-रात्रिजागरः पुराणपाठश्च; केषाञ्चित् अधिकारनियमाः, किन्तु गन्धपवित्रकं कदापि न त्याज्यम्।
Adhyaya 36
Pavitrāropaṇa-vidhāna (The Procedure for Installing the Pavitra)
अग्निर्वसिष्ठं प्रति वार्षिकं प्रायश्चित्त-शौचविधानं पवित्रारोपणं निरूपयति। प्रातःस्नानं कृत्वा द्वारपालपूजनं, एकान्तदेशे सिद्धिः; पूर्वोपयुक्तानि संस्कारद्रव्याणि जीर्णनैवेद्यादीनि च निष्कास्य देवतापुनःप्रतिष्ठा क्रियते। पञ्चामृतैः कषायजलैः सुगन्धितोदकैश्च स्नापनं, होमः नैमित्तिकपूजा च; विष्णुकुम्भावाहनं हरिप्रार्थना हृदादिमन्त्रैः संस्कारश्च। ततः पवित्रकं धार्यते/देवतायै समर्प्यते, द्वारपालासने गुरौ परिचरेषु च अर्प्यते। पूर्णाहुत्या प्रायश्चित्तसिद्धिः; १०८संख्यया जप-होमादि, पुष्पमाल्यसमृद्ध्यर्पणं च पूर्णतां सूचयति। अन्ते क्षमायाचनं बलिदक्षिणा ब्राह्मणपूजनं, पवित्रस्य विष्णुलोकं प्रति विसर्जनं; प्रयुक्तपवित्रं ब्राह्मणाय दत्त्वा तन्तुसंख्यानुरूपं पुण्यं, वंशोन्नतिं मोक्षं च लभते।
Adhyaya 37
Chapter 37 — सर्वदेवपवित्रारोहणविधिः (Procedure for Installing the Pavitra for All Deities)
अग्निर्भगवान् विष्णोः पवित्रारोपणोपदेशानन्तरं सर्वदेवानां पवित्रारोपणविधिं सामान्यतया निरूपयति। पवित्रं शुभलक्षणयुक्तं पावनसाधनं, यत् सम्यग्मन्त्रध्वनिना संस्कृताग्निना च संयुक्तं भवति; अत्र द्रव्यशुद्धिः, शब्दनिश्चयः, होमशक्तिश्च एकत्र संगच्छन्ति। देवः जगद्योनि-कर्तेति सम्बोध्य सपरिवारः आवाह्यते, प्रातःकाले पवित्रकं समर्प्यते; एष विधिः ‘पवित्रारोपण’ इति नाम्ना निर्दिष्टः, वर्षपर्यन्तपूजाफलप्रदः पावकत्वेन पूर्वार्पितानां समापन-परिपूर्णतां करोति। शिव-सूर्य-वाणेश्वर-शक्तिदेवादिषु विशेषस्वीकारमन्त्राः प्रदत्ताः। सूत्रस्य प्रतीकं नारायण-अनिरुद्ध-सङ्कर्षण-कामदेव-वासुदेवव्याप्तत्वेन व्याख्यातं, येन रक्षणं, ऐश्वर्यं, आरोग्यं, विद्या, प्रजा, चतुर्विधपुरुषार्थाश्च साध्यन्ते। अन्ते पवित्रकस्य दिव्यलोकप्रेषण-विसर्जनं चक्रं पूरयति; पाठभेदाश्चोक्ताः, परम्पराप्रसारणइतिहासं सूचयन्ति।
Adhyaya 38
Chapter 38 — देवालयनिर्माणफलं (The Merit of Constructing a Temple)
अग्निर्वदति—देवालयस्य, विशेषतः वासुदेवालयस्य, प्रतिष्ठापनं बहुजन्मसञ्चितपापान् नाशयति; यः केवलं हृष्यति सापि सहायकः पुण्यभाग्भवति। निर्माण-पालन-लेपन-मार्जन-इष्टकादानं, बालक्रीडया वालुकामन्दिरनिर्माणमपि धर्म्यं, विष्णुलोकप्रदं कुलोन्नतिकरं च। कपट-प्रदर्शनमात्रकर्म न स्वर्गफलम्। एक-त्रि-पञ्च-अष्ट-षोडशभेदैः प्रासादरूपैः क्रमशः लोकफलानि, उच्चेषु भुक्ति-मुक्तिः, परमवैष्णवायतने मोक्षः। धनं क्षणभङ्गुरं; देवालयनिर्माणे, द्विजदानं, कीर्तनं, स्तुतिश्च विशेषफलदाः। विष्णुः सर्वकारणं सर्वव्यापी; तदायतनस्थापनं पुनरावृत्तिनिवृत्तिहेतुः। प्रतिमानिर्माण-प्रतिष्ठायाः तुलनया पदार्थभेदाः, प्रतिष्ठायां अनन्तफलम्। यमाज्ञया देवालयकर्तारः प्रतिमोपासकाश्च नरकग्राह्याः न; अन्ते हयग्रीवोक्त-प्रतिष्ठाविधेः प्रस्तावना।
Adhyaya 39
Chapter 39 — भूपरिग्रहविधानम् (Bhū-parigraha-vidhāna: Procedure for Acquiring and Ritually Securing Land)
हयग्रीवः प्रतिष्ठाविधानस्य पूर्वाङ्गरूपं भूपरिग्रह-शुद्ध्यादिकं निरूपयति। पाञ्चरात्र-तान्त्रपरम्परायाः प्रमाणार्थं हयशीर्षतन्त्रादीनि तन्त्राणि गणयित्वा, प्रतिष्ठाकर्तॄणां अधिकारं, कुटाचार्यलक्षणं, बाह्यचिह्नैर्न तु तन्त्रविद्यया गुरोः सत्यत्वं च दर्शयति। ततः वास्तुयोजनायां देवतानां ग्रामाभिमुखत्वं दिशानुसारं च न्यासं—अग्नि, यम, चण्डिका, वरुण, वायु, नाग, कुबेर/गुह, ईशानादिदेवताः—वर्णयति। प्रमाण-सीमाविषये सावधान्यं कृत्वा भूमिशोधनं, भूतबलिं, अष्टदिक्षु सक्तुविक्षेपं अष्टाक्षरमन्त्रेण, अनन्तरं कर्षणं गोपदनं च स्थलस्थैर्यार्थं विधत्ते। अन्ते त्रसरेणु-रोमाग्र-यूका-यव-अङ्गुल-कर-पद्महस्तपर्यन्तं मानपरम्परां निर्दिश्य शुद्धिं निर्माणविज्ञानं च संयोजयति।
Adhyaya 40
Chapter 40 — भूपरिग्रहो नाम (Bhū-parigraha) / अर्घ्यदानविधानम् (Arghya-dāna-vidhāna)
अग्निर्देवोऽस्याध्यायस्यादौ वास्तुपुरुषस्य मिथ्याचाराधिष्ठानं निरूपयति—देवैर्निगृहीतोऽयं भूमौ शायितः, तेन क्षेत्रं देहवत् पावनं भवति। ततः साधकः चतुःषष्टिपद-मण्डले पदार्धेषु च देवतानां शक्तीनां च विन्यासं कृत्वा घृताक्षतपुष्पधान्यमांसमधुदुग्धविकाररक्तादिवर्णद्रव्यैः हविर्बलिं ददाति, शुभशक्तीनां पोषणाय विघ्नकरासुरपापरोगादिनिवारणाय च। निर्माणपूर्वं रक्षोमातृगणपिशाचपितृक्षेत्रपालादिभ्यः बलिदानं कर्तव्यमिति क्षेत्रसामञ्जस्यपूर्णतां प्रतिपादयति। अनन्तरं प्रतिष्ठाविधानं—कुम्भस्थापनं (महीश्वर/वास्तुरूपे वर्धनीसहिते), ब्रह्मदिक्पालकुम्भाः, पूर्णाहुतिः, मण्डलप्रदक्षिणा, सूत्रोदकरेखाङ्कनं, खननं, मध्यकूपसंस्कारः, चतुर्भुजविष्णवेऽर्घ्यदानं, श्वेतपुष्पदक्षिणावर्तशङ्खबीजमृदादिशुभनिक्षेपाः। अन्ते वास्तुशास्त्रवचनं—जलस्तरपर्यन्तं खनित्वा शल्यं (गूढपरद्रव्यविघ्नम्) ज्ञात्वा निष्कासयेत्; लक्षणैः सूच्यते, अनुद्धृतं चेत् भित्तिविकारगृहस्वामिदुःखादिदोषाः स्युः—इति आध्यात्मशुद्धिं यान्त्रिकसावधानतया सह योजयति।
Adhyaya 41
Chapter 41 — शिलाविन्यासविधानं (The Procedure for Laying the Stones / Foundation Setting)
अग्निर्देवः शिलाविन्यासं पादप्रतिष्ठां च उपदिशति, देवालयनिर्माणं केवलं यान्त्रिककर्म न, किन्तु दीक्षारूपं संस्कारकर्मेति दर्शयन्। प्रथमं मण्डपादिसज्जा, ततः कुम्भन्यासः इष्टकान्यासश्च; द्वारस्तम्भप्रमाणनिर्णयः; खननस्य अंशतः पूरणं समतले वास্তুपूजनं च। सुसंस्कृताः सम्यग्दग्धा इष्टकाः अङ्गुलमितिप्रमाणैः निर्दिष्टाः; शिलामयविकल्पे बहुकुम्भप्रतिष्ठा। पञ्चकषायैः सर्वौषधिजलेन गन्धतोयेन च शिलासन्धानस्थिरीकरणं, ‘आपो हि ष्ठा’, ‘शं नो देवी’, पवमानी, वरुणसूक्तैः तथा श्रीसूक्तेन सह। अनन्तरं होमः—आघारौ, आज्यभागौ, व्याहृत्याहुतयः, प्रायश्चित्तविधानं च। ऋत्विक् इष्टकासु दिक्षु च देवताः शक्तीश्च न्यस्य, मध्ये गर्भाधानं करोति; धातुरत्नायुधादिभिः गर्भकलशान् स्थापयति; ताम्रपद्मपात्रे पृथिवीं आवाह्य कूपकर्माणि समापयति—गोमूत्रप्रोक्षणं, रात्रौ गर्भाधानं, दानं च। अन्ते पीठबन्धप्रमाणानि, निर्माणोत्तरं पुनर्वास्तुयज्ञः, देवालयसंकल्पनिर्माणयोः पुण्यप्रशंसा, ग्रामद्वारदिक्नियमाश्च कथ्यन्ते।
Adhyaya 42
Chapter 42 — प्रासादलक्षणकथनं (Prāsāda-lakṣaṇa-kathana: Characteristics of the Temple/Prāsāda)
अत्र हयग्रीवः प्रासादनिर्माणस्य सामान्यविधानं प्रवर्तयति—चतुरश्रभूमेः षोडशभागविभागात् आरभ्य गर्भन्यासः, भित्तिविभागः, प्रमाणोन्नतिः च। ततः प्रतिमापिण्डिकाप्रमाणाश्रितं मानतन्त्रं निरूप्य गर्भगृहभित्तिमानानि साधयति, भित्त्युत्सेधद्विगुणं शिखरं विधत्ते। प्रदक्षिणापथविस्तारः, रथकप्रक्षेपाः, शिखर-शुकनासयोः सूत्रेण विन्यासः, सिंहचिह्न-वेदी-कलशाद्यलङ्कारस्थापनं च कथ्यते। द्वारप्रमाणं—विस्तारद्विगुणोन्नतिः—उदुम्बरादिशुभद्रव्यनिर्माणं, चण्ड-प्रचण्डौ, विश्वक्सेनः, श्रीश्च द्वारपालदेवताः निर्दिश्यन्ते। प्राकारः प्रासादस्य चतुर्थांशोन्नतः, गोपुरं ततोऽल्पोन्नतं; वराह-नरसिंह-श्रीधर-हयग्रीव-जामदग्न्यादिदिक्प्रतिष्ठाभिः क्षेत्रं पवित्रीक्रियते। केषुचित् पाण्डुलिपिषु भिन्नभिन्नभिन्नांशमानभेदाः सूच्यन्ते, शास्त्रसूक्ष्मता धर्ममङ्गलत्वं च प्रतिपाद्यते।